باستاما اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, «استانا 20» مەملەكەتتىك قورىنىڭ, ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. جوبانى «استانا 20» قورى قارجىلاندىرادى. اپورتىن قولداۋعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 163 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.
الما تۋرالى ايتقاندا ونىڭ تۇقىمى قازاق توپىراعىنا ءتان ەكەنىن الەمگە ايگىلەگەن اكادەميك ايماق جانعاليەۆتىڭ ەسىمى قاتار اتالادى. بيولوگ-عالىم ەلىمىز المانىڭ وتانى ەكەنىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ قانا قويماي, ونىڭ 130-دان استام تۇقىمى بولعانىن راستايدى. الاتاۋ بوكتەرىندە المانىڭ 150-دەن استام سورتىن انىقتاپ, قۇجاتتاندىرعان اكادەميكتىڭ عىلىمداعى ىرگەلى ءىسى بۇگىندە جالعاسىن تاپقان.
قازاق جەمىس-جيدەك جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى تەمىرجان ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوبا اياسىندا ءۇش جىل قاتارىنان الماتى وبلىسىندا «قازقسعزي» جشس «تالعار» فيليالى, «بايسەركە-اگرو» كومپانياسى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, الماتى قالاسى اۋماعىنداعى 110 گا جەردە اپورت باقتارىن جايقالتۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىعان وراي عالىمدار اپورت سۇرپىن تەلىتۋشى ماتەريال رەتىندە جابايى الما اعاشىنىڭ 11 پەرسپەكتيۆالى ءتۇرىن ىرىكتەپ العان. بىلتىر دا, بيىل دا «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە گەرموپلازما (تۇقىم) جيناۋ ماقساتىندا عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. اپورت كوشەتتەرى جوڭعار الاتاۋىنىڭ گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتارىنان جينالعان سيۆەرس جابايى الماسىنىڭ (Malus sieversii) تۇقىمدارىنان الىنىپ, ءوسىرىلدى.
ەلىمىزدەگى 90 جىلعا جۋىق تاريحى بار بىردەن-ءبىر پومولوگيالىق باقتىڭ ديرەكتورى, Phd ساعي سولتانبەكوۆ قازىرگى كەزدە پومولوگيالىق باقتا 1 700 سورت ۇلگىلەرى ساقتالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, وسى سورتتاردىڭ ىشىندە اپورتتى جانداندىرۋ جۇمىستارى 2011 جىلى قولعا الىنعان. عالىم اتاپ وتكەندەي, اپورتقا ەڭ جاقسى تامىرساباق – سيۆەرس الماسى. ەلىمىزدە سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى اكادەميك ماعجان ءيسيننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە الەمنىڭ ەش ەلىندە كەزدەسپەيتىن سيۆەرس الماسىنىڭ ورمانى ءبىزدىڭ ەلدە ورنالاسقان. س.سولتانبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سيۆەرس الماسىنىڭ تاريحى عانا ەمەس, عىلىمي ماڭىزى دا زور. بۇل ءتۇردىڭ دنق قۇرىلىمى ەرەكشە ءارى كوپتەگەن اۋرۋعا ءتوزىمدى كەلەدى. عالىمدار تەڭىز دەڭگەيىنەن بەلگىلى ءبىر بيىكتىكتەگى مونيتورلىق الاڭداردان سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەزەرۆاتىنا قاراي 30 فورماسىن جيناپ, دنق ساراپتاماسىنا سايكەس 11 ءتۇرىنىڭ اپورتقا جاقىندىعىن انىقتاعان. ەندى ولاردى تامىرساباق ەتىپ, اپورتتى جانداندىرۋ ىسىندە قولدانىپ جاتىر.
– اپورت – وتە تالعامپاز جەمىس. ءبىر جىل كۇتىم كورمەسە, جەمىسىن بەرمەيدى. بولجامعا قاراي, قايتا جاندانعان اپورت 7–8 جىلدان كەيىن العاشقى ءونىمىن بەرە باستايدى. ومىرشەڭدىگى 50–70 جىلدى قۇرايتىن اپورت اعاشىنان ورتا ەسەپپەن 40–60 كگ الما الۋعا بولادى. قازىر اپورتتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنە وراي 1 گا جەرگە 208 ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلىپ جاتىر. جاقسى كۇتىم بولسا, 1 گەكتاردان 10–15 تونناعا دەيىن جەمىس الۋعا بولادى. بۇل جوبا عىلىمي, اگرارلىق ماڭىزىمەن قاتار مادەني مازمۇنعا دا باي. اپورتتى القاپتاردى كوبەيتسەك, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق برەندى رەتىندە ەكونوميكانىڭ دا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ دە كەپىلى بولا الادى. بۇل جوبا اپورتتىڭ گەنەتيكالىق سۇرپىن ساقتاپ, ونى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى, – دەيدى س.سولتانعاليەۆ.
ساۋىقتىرۋ جانە كوبەيتۋ بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سۆەتلانا دولگيحتىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋلەر بارىسىندا جابايى الما مەن سيۆەرس الماسىنىڭ دنق ساراپتاماسى الىنعان.
– گەنەتيكالىق ساراپتاما بارىسىندا سيۆەرس الماسى مەن اپورتتىڭ ءبىر كلاستەرگە جاتاتىنى انىقتالدى. بۇل ناتيجە اپورت تاريحىن ءالى دە زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە مەڭزەيدى. بۇگىندە اپورت ەۋروپا ەلدەرى, ءۇندىستان, ۇلىبريتانيا, تاعى دا باسقا ەلدەردە وسەدى. بىراق ول جەمىستەر 900–1400 بيىكتىكتەگى ءدال وسى ەكولوگيالىق بەلدەۋدەگىدەي قاسيەتكە يە ەمەس. وسى اۋماقتاعى توپىراقتىڭ قۇنارى, ىلعالدىلىعى اپورتتىڭ گەنەتيكالىق دامۋىنا قولايلى مەكەن, – دەپ اتاپ ءوتتى پروفەسسور.
«تالعار» وڭىرلىك فيليالى, in vitro گەنوفوند زەرتحاناسى, اپورت سورتىن جاڭعىرتۋ قاتارىنداعى باۋ-باقشا داقىلدارى بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ عالىمدارى ۆيرۋسسىز تۇقىمباقتاردىڭ عىلىمي جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز بولاتىن الما سورتتارى مەن تامىر ساباقتارىنىڭ ۆيرۋسسىز پرەبازيسسىز گەنوفوندىن قۇرۋمەن دە اينالىسىپ كەلەدى. عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك تاپسىرىسىن ورىنداۋ بارىسىندا ەۋروپا, جەرورتا تەڭىزى وسىمدىكتەرىن قورعاۋ ۇيىمى, جاڭا سورتتاردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداق ۇسىنىمدارىنا سايكەس, قۇندى بەس سورتتى ساۋىقتىرۋدى, بەس قوردى گەنوتيپتەۋدى جۇرگىزدى. ەكى جىلدىق جۇمىس ناتيجەسىندە ۆيرۋسسىز پرەبازيس گەندىك قورى قۇرىلىپ, مورفولوگيالىق سيپاتتامالارى بار گەنەتيكالىق پاسپورتتارى جاسالدى. مولەكۋلالىق زەرتتەۋلەر زەرتحاناسى ىسكە قوسىلدى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇرات قالماعامبەتوۆ الماباقتاعى تاجىريبە جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستىرا كەلىپ, ستۋدەنتتەرگە الماباقتىڭ تەوريالىق ساباقتارىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋىنا كەڭ مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. قازىر اگروبيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى الماباققا كەلىپ, اپورت سورتىن جانداندىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەنىپ جاتىر. ولار سورتتاردى سۇرىپتاۋ, سۋعارۋ تەحنولوگيالارى, باسقا دا وندىرىستىك باعىتتاعى جۇمىستار جونىندە تاجىريبە جيناقتايدى.
عالىمدار اۆتورلىق پاتەنت الىپ, مولەكۋليارلى گەنەتيكالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان زەرتحانادا زاماناۋي تاجىريبەلەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. جوبا شەڭبەرىندە ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سۋارۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلدى. سۋ جينايتىن باسسەين سالىندى. باۋ-باقشا اۋماعى قورشالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ساتىپ الىندى. ەندىگى كەزەكتە اپورتتى الماباقتى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى جالعاساتىن بولادى.
الماتى
