التىن جەلىنىڭ اۆتورى

تاريحي سانا ءھام جازۋشى

تاريحي سانا تۋرالى سۇراققا فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ارعىن قاسىمجانوۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى: ء«اربىر جەكە ادام, تۇتاس ۇرپاقتىڭ تاريحتى سەزىنۋى, ءوزىنىڭ شىققان تەگىن, ولكەسىن, حالقىن, ءناسىلىن, ونىڭ رۋحاني ءتۇپ-تامىرىن, وتكەن تاريحي جولىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلىپ, سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى».

قالامگەر ەسەنبەرليننىڭ دە ايت­پاعى جوعارىداعى عالىمنىڭ پايىمىمەن تور­كىندەس. جازۋشى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «ادام كونە زاماننىڭ تاريحي زەرت­تەۋلەرىمەن ۇزاق ۋاقىت اينالىسقان كەزدە, وتكەن ءداۋىردىڭ ادامدارى مەن وقيعالارى وزىنەن-ءوزى ونىڭ جادىندا جاتتالا باس­تايدى. جانە ول وسىلاردىڭ استارىنان تەك ادام تاعدىرىن عانا كورەدى. وسىنداي جاعداي مەنىڭ باسىمنان دا ءوتتى. ءحىح عاسىرداعى كەنەسارىمەن بايلانىستى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى زەرتتەي كەلە مەن وتكەن وقيعالاردان ۇلى تۇلعانىڭ باقىتسىزدىعىن كوردىم. ونىڭ كۇردەلى مىنەزدەرى, جەتىستىكتەرى مەن ساتسىزدىكتەرى تۋرالى رومانىمدا ەشقايسىسىن اقتا­ماي, قارالاماي تاعدىر تالكەگى قالاي بولعان بولسا, سول قالپىندا جازدىم», دەيدى («جان سىرىم». ەستەلىكتەر: دايىنداعان ا.دۇيسەنباەۆ. الماتى – 2001. 9-ب).

ياعني جازۋشى قازاق حالقىنىڭ ازات­تىعى ءۇشىن كۇرەسكەن سوڭعى قاھارمان كەنەسارى حاننىڭ كۇرەسكەرلىك قۋاتىن تانۋ ارقىلى حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن قيىنشىلىعى مەن ازاتتىق جولىنداعى جانكەشتى كۇرەسكەرلىكتىڭ رۋحىن سەزىنگەن. تەك سەزىنىپ قانا قويماعان, ءوزىنىڭ «ويلار. ناقىل سوزدەر» اتتى ەسسە تولعاۋىندا: «حالقىم مەن تۋعان ەلىمدى ءسۇيۋ – ءوزىمنىڭ ەنشىمە تيگەن مۇرات دەپ ءتۇسىندىم. تۋعان ولكەمنىڭ جاسىل شالعىنىن دا, شالقار كولىن دە, قۇمايتتى ءشولىن دە, ساعىمدى بەلىن دە, ءبارىن بىردەي جانىمداي جاقسى كورەمىن. ونى ەشكىمگە قيعىم كەلمەيدى. سوناۋ جەلى قوبىزداي سارناعان سار دالامدى دۇنيەنىڭ ەڭ سۇلۋ جەرىنە ايىرباستاماس ەدىم. مىنە, سوندىقتان دا ەل-جۇرتىمنىڭ, تۋعان جەرىمنىڭ كەلەشەگىن ويلاپ, جاس بالاشا جىلايمىن, قينالامىن», دەگەن ەكەن.

بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ اۋزىنان شى­عا­تىن ءسوز ەمەس. بۇلاي ايتۋ ءۇشىن دە ۇلكەن جۇرەك, كەڭ پايىم, جانشىلماعان سانا كەرەك. ەسەنبەرلين قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭ حح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ, الاپات اشتىقتى كورگەن, 37–38 جىلدارى ۇلت زيالىلارىنىڭ جاپپاي كوزىن جويعان قۋعىن-سۇرگىننىڭ كۋاسى بولعان, وسى ەكى زۇلماتتان امان قالعان قازاق جىگىتتەرىن قاندى قاساپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اپارىپ سالعان...

وسىنىڭ ءبارىنىڭ ءتىرى كۋاسى بولعان ءىلياس ەسەنبەرلين ابدەن توزىپ, ىدىراۋعا شاق قالعان قازاقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا بەل بۋدى. جالعىز ءوزى اتتانداپ العا ۇمتىلدى. وزىمەن قاناتتاس-زامانداس ءومىر سۇرگەن ۇلت جازۋشىلارى دا ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن وياتاتىن شى­عارمالار جازۋى كەرەك ەدى. ولار جازا المادى. سەبەبى بويلارىندا, تانىمىندا, ساناسىندا, بولمىسىندا رۋح ازاتتىعى جوق ەدى.

ءىلياس ەسەنبەرلين ءبىر سوزىندە: «اشقا­نىن, بولجاعانىن, كۇماندانعانىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ – مەنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن شا­رۋام. مەن – بۇل كەزدە دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى اداممىن» دەسە, جالعىز ءىنىسى راۋ­ناق اعاسى تۋرالى: «ادام بالاسىنىڭ ءبىر قۋانىشى, جارىق جۇلدىزى, تەمىر قازىعى – تۋعان ەلى. وعان دەگەن ماحابباتى. ءىلياستىڭ بويىندا وسى قاسيەت بولدى», دەپ جازادى.

دەمەك, ءىلياستى وسىنداي كوزسىز ەرلىككە ۇمتىلدىرعان دۇنيە – ونىڭ قازاعىنا, حالقىنا, تۋعان جەرىنە, وسكەن ەلىنە دەگەن ماحابباتى ەكەنى انىق. بۇنداي شەكسىز ماحاببات بولماسا, تاريحي شىعارمالار دا تۋماس ەدى. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى تاريحي روماندار كوشىن باس­تاعان ەسەنبەرلين ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋىنا, تاريحي زەردەنىڭ جاڭعىرۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى» دەسە, ءىنىسى راۋناق ونىڭ كوزىن اشقالى ءوز حالقىنىڭ قاسىرەتتى تۇرمىسىن كورگەندىكتەن, جۇرتىنىڭ جەتى عاسىرلىق الاساپىرانعا تولى تاريحىن قوپارۋدى ماقسات تۇتقانىن ايتادى.

اتا قازاق «شىن جۇيرىكتە ءمىن بولماس...» دەگەنىندەي, ىلەكەڭنىڭ وقىعانى تاۋ-كەن ينجەنەرى بولا تۇرا, ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جازۋشىلىققا بەت بۇردى. نەگە؟ راۋناقشا ايتساق, ول ءوز ماماندىعى تاۋ-كەن ينجەنەرىن اتقارىپ, جانىن باعىپ جۇرە بەرسە بولار ەدى. وعان ءداتى بارمادى. ويتكەنى حالقىنىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسۋ – ءىلياستىڭ ەرەك­شەلىگى بولاتىن.

قازاقتىڭ ءوزى دە, كوزى دە, ءسوزى دە, وت­كەنى دە, كورگەنى دە, جىرى دا, بايىرعى مادە­نيەتى دە, ەتنوتۇرمىسى دا «ەسكىنىڭ قالدىعى» سانالىپ, مىنا الەمگە تەك ورىس­­تىڭ, سونىڭ ىشىندە كوممۋنيستىك كوز­بەن عانا قاراۋعا ماجبۇرلەگەن زامان­دا حالقىنىڭ وشكەنىن جاندىرىپ, ولگەنىن تىرىلت­كەن ادامدى قوعام قايدان جاقسى كور­سىن؟ سونىڭ ىشىندە بيلىكتىڭ بيىك استاۋى­نان جەم جەپ, كومپارتيانىڭ جىلى-جۇمساعىن جالاعان جازۋشىلار بۇل كىسىگە ولەردەي ءوش بولدى. بۇل تۋرالى عا­لىم-جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي: «ەسەن­بەر­لين وتە قيىن تاقىرىپقا بارىپ, وزىنە قاتەرلى سوقپاق تاڭداپ الدى. بۇل جولدا ىلەكەڭ قۋعىندى دا, وپاسىز­دىق­تى دا, ادىلەتسىزدىكتى دە قارا باسىنان كەش­تى. جازۋشى ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – حال­قىن وياتۋ, ونى ەرتەڭگى كۇنىن ويلاۋعا ماج­بۇرلەۋ, وتكەنىن بۇل ورايدا, ەستەن شى­عارماي وتىرۋدى, حالقىنىڭ ءبىر كەزدە قۇ­رىپ كەتە جازداعانىن ءبىلسىن دەگەن ادال دا, ابزال پيعىلى بولاتىن. ول ءوزىنىڭ وسى تۇر­عىداعى جانايقايىن جەتكىزدى», دەگەن ەكەن.

وسى ورايدا, ەستە بولاتىن دۇنيە, ەسەنبەرليننىڭ تەڭدەسسىز تاريحي تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلۋىنە بىردەن-ءبىر قولداۋ تانىتقان ادام مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كوپ جىل قازاقستاندى باسقارعان تۇلعا دىنمۇحامەد قوناەۆ ەكەنى انىق. «ەگەر ديمەكەڭنىڭ كومەگى بولماسا «قاھار» كىتابى ەشقاشان دا شىقپاس ەدى. «قاھار» جارىققا شىقپاسا, «الماس قىلىش» پەن «جانتالاس» دۇنيەگە كەلمەس ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قاھار» شىقپاسا «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى تۋماس ەدى. «التىن وردا» تريلوگياسى جازىلماس ەدى. ديمەكەڭنىڭ ىلەكەڭە جاساعان بۇل اعالىق قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ قازىناسىنا قوسىلعان باعا جەتپەس بايلىققا اينالدى» دەپتى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ («جان سىرىم», 192-ب).

دىنمۇحامەد قوناەۆ:

«ىلەكەڭ ءوزى شىناشاقتاي كىسى بولعانىمەن, الىپتىڭ ءىسىن تىندىرعان ازامات. قىرقىنشى جىلداردان باستاپ قالام ۇستاعان ول سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا شىعارماشىلىق مۇراتىنا ادال بولدى. مەن ءوزىم ىلەكەڭنىڭ «قاھارىن», «الماس قىلىشىن», «التىن ورداسىن», «جانتالاسىن» وقىدىم. وبالى نەشىك, كوبىسىن قولجازبادان وقىپ, سولاردىڭ ۇلكەن ومىرگە – ەڭ ءادىل سىنشىسى حالقىنا جەتۋىنە, وقىعان سايىن ىلەكەڭنىڭ ءوسۋ ۇستىندە, شىعارماشىلىق بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا ءسۇيسىنىپ, دەم بەرگەنىمە ىشتەي قاناعاتتاندىرارلىق سەزىمگە بولەندىم».

 

باقىتسىز بالالىق شاق

الەمگە داڭقى جايىلعان جازۋشى ەرنەست حەمينگۋەي « ۇلى جازۋشى بولۋ ءۇشىن باقىتسىز بالالىق كەرەك», دەگەن ەكەن. ويتكەنى بالا شاعىندا قيىندىق كورىپ, تاس قايراقتاي شىڭدالعان ادام – بولاشاقتا قاي سالادا بولسىن جەڭىم­پازدىق تۇعىرىنان تۇسپەيدى. سول سياقتى, ءىلياستى شىڭداعان دۇنيە – بالا كۇنگى باقىتسىزدىعى, ياعني كورگەن جوقشىلىعى مەن تارتقان ازابى. بۇل جايىندا جازۋشى ءبىر جەردە ايتىپ, جازعان ەمەس.

بىراق ءبىز جازۋشىنىڭ «باقىتسىز بالالىق شاعى» تۋرالى ءىنىسى, جۋكوۆسكي اتىنداعى اۋە-اسكەري اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پولكوۆنيك راۋناق ەسەنبەرليننىڭ ەستەلىگى ارقىلى بىلەمىز. بۇل ەستەلىك 1980 جىلى «مەن ءۇشىن ەرەكشە ادام» («وسوبەننىي چەلوۆەك دليا مەنيا») دەگەن اتپەن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە جاريالانىپتى.

وسىندا جازىلعان وقيعاعا سۇيەنسەك, 1924 جىلى اعايىندىلاردىڭ اتا-اناسى قايتىس بولىپ ەكەۋى تۇل جەتىم قالىپ­تى. ياعني جوقشىلىق پەن جەتىمدىكتىڭ قامىتىن ەرتە كيگەن. العاش وقۋعا بار­عاندا ەكەۋارا جالعىز ەتىگى بولىپتى. بىردە ول ەتىك تە ەسكىرەدى. سودان ءىلياس ساباقتان تارا­عاندا ءىنىسىن ارقاسىنا وتىرعىزادى دا جالاڭاياق ءجۇرىپ كەتەدى.

 – جولدىڭ ۇشتەن ءبىرىن تەز وتتىك, ال ۇيگە دەيىن ءالى الىس. تاعى ءبىر شاقى­رىم بار. مەن سەزىپ كەلەمىن اعام شار­شاپ قالدى, بىراق ءجۇرىپ كەلەدى. ول ازداي, وڭ­مەنىڭنەن وتەتىن سۋىق جەل مەنىڭ جا­لاڭ اياعىمدى قارىپ اكەتىپ بارادى. ءداتىم ودان ارىگە شىداماي ىلياسقا ءوزىمدى جەرگە ءتۇسىرۋىن ءوتىندىم, – دەيدى راۋناق. ءسويتىپ, ءىنىسى دە جالاڭاياق جەر باسىپ جۇگىرە جونەلەدى. بىراق ەسىنەن تانىپ قۇلاي­دى. عىلىمدا بۇنداي توتەنشە جاعدايدى «شوك» دەيدى ەكەن.

ءسويتىپ, جۇرگەندە «ولمەگەن قۇلعا ءومىر بار» دەگەندەي ەكى جىل وتەدى. ءىلياس اتباسار قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىنە ورنالاسادى دا, راۋناق ەسكى ۇيدە وگەي اكەنىڭ قولىندا قالادى. – جازدىڭ اياقتالىپ كەلە جاتقان كەزى بولاتىن. بىردە جەتىمدەر ۇيىندەگى ىلياسپەن كوشەدە كەزدەسىپ قالدىم. ول ءبىر تاپسىرمامەن سوت مەكەمەسىنە كەلە جاتىر ەكەن. ءىلياس ماعان كەشەدەن بەرى ءنار تاتپاعانىن ايتتى. ومىردەگى ەڭ قىمبات ادامىما ەش كومەك كورسەتە الماعانىما قاتتى قينالدىم, قاپالاندىم, – دەپ جازادى ءىنىسى.

ودان كەيىن كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر وقيعا – بالا ءىلياستىڭ تاريحي ساناسىنىڭ ويانۋى. راۋناقتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان ىقپال ەتۋشى وتكەن-كەتكەن تاريحي وقيعالاردان حاباردار ءارى بۇرىنعى تاريحي تۇلعالار اسانقايعى, بۇقار جىراۋ, ەدىگە, قوبىلاندى, ابىلاي, كەنەسارى قاتارلى ادامدار جايىندا كوپ بىلەتىن قاقباي دەگەن قاريا ەكەن.

 «كوشپەندىلەر» مەن «التىن وردا» تريلوگيالارىنىڭ كەيىپكەرلەرىن العاش رەت سول قاقبايدان جانە باسقا ەل ىشىندەگى قاريالاردان ەستىگەنىن ءوز كوزىم كوردى. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» حيكاياسىن, قاسىرەتكە تولى, ۇلى ساز «ەلىم-ايدى» دا سول كەزدە ءىلياس ۇيىپ تىڭدايتىن. وسى ءبىر اتتارى تاريحقا بەيمالىم قاراپايىم اقىندار بۇلدىرشىندەي جاس ىلياسقا بۇكىل سانالى ومىرىندە ەسىنەن كەتپەيتىن قازاق فولكلورى مەن ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا دەگەن ىستىق ىقىلاس پەن شىنايى قىزىعۋشىلىق شوعىن تۇتاتىپ بەردى» دەيدى ءىنىسى («جان سىرىم», 247-ب).

تاريحي تريلوگيالاردىڭ جازىلۋى

«تاريحي تاقىرىپتى روماندار جازۋىما باستى سەبەپ: قازاق حالقىنىڭ وتكەنىنىڭ تاريحي انىقتىعى, ونىڭ مەملەكەت بولىپ قۇرىلۋىن باتىلدىقپەن جازىپ كورسەتۋ جانە ءارتۇرلى بۇرمالاۋعا تۋرا جاۋاپ بەرۋ ارقىلى, قازاقتاردىڭ ءوز مەملەكەتى بولعان جانە ءبىزدىڭ تاريح وتە كونە الەمدىك تاريحتىڭ بولەگى ەكەنىن دالەلدەۋ», دەپتى ەسەنبەرلين ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.

راحمانقۇل بەردىباي:

ء«ىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش», «جانتالاس», «قاھار» دەپ اتالاتىن تريلوگياسىندا قازاق حالقىنىڭ حV-ءحىح عاسىر ارالىعىنداعى وقيعالارى, دامۋدىڭ تەندەنتسيالارى, حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتار, قيىندىقتار, كوشتەر, ىقىلاستار, وشتىكتەر تاريحى ايتىلادى. مۇندا نەبىر حالىق اراسىنان شىققان باتىرلاردىڭ, جىراۋ­لاردىڭ, ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قىزعىلىقتى وبرازى بار. بۇل شىعارمانىڭ قاي-قايسىسىندا جازۋشى فيلوسوفيالىق بيىك دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان قاراي وتىرىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا كەرەكتى وقيعالارىن, وسى زامانمەن ۇندەس كەلەتىن قازىرگى وقۋشىلارىمىزعا تاربيە بەرە الاتىن, حالىقتىڭ ساناسىن ارتتىراتىن وقيعالار مەن انتالاعان جاۋلاردىڭ شابۋىلىنان كەيىن حالقىنىڭ اقىرىندا ەل بولىپ, ساقتالعانىن كورسەتەدى». 

1985 جىلى قازاق تەلەۆيدەنيەسىن­دە سۇلتان ورازالين «ەسەنبەرليننىڭ شى­عار­ماشىلىق پورت­رەتى» اتتى سۇحبات جۇر­گىزگەن ەكەن. بۇل سۇحبات قازىر قازاق تەلەديدارىنىڭ التىن قورىندا تۇر.

وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءبىز سۇحباتتى ىجداعاتتىلىقپەن تىڭداپ شىقتىق. اڭگىمە بارىسىندا ءتىلشى جازۋشىدان «تاريحي روماندار قالاي جازىلدى؟» دەپ سۇراق قويعان ەكەن, وعان ىلەكەڭ بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى:

– جالپى مەنىڭ كىتاپ جازۋىم جىلدام بولادى. ويتكەنى مەن جان-ءتانىمدى سالىپ جازامىن. ۋاقىتىمنىڭ بارلىعىن سوعان جىبەرەمىن. قانداي بوتەن شارۋام بولسىن, بار ويىم سول كىتاپتا جۇرەدى. ال «كوشپەندىلەردى» قالام ۇستاعالى (1942 جىلدان) جازىپ كەلە جاتىرمىن دەسەم وتىرىكشى بولماسپىن. ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە ومبى مەن ورىنبوردا بولدىم. ونىڭ ارحيۆتەرىنەن كوپتەگەن ماتەريال جينادىم. جاڭا, ەسكى نارسە بار ما, قولىما تۇسكەننىڭ بارلىعىن قاراپ ءجۇردىم. سونى قورىتىپ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا وسى ءۇش كىتاپتى جازام دەگەن شەشىمگە كەلدىم. جازى­لۋى, جوندەلۋى بار الدى ءۇش ايدا, ارتى التى ايدا جازىلدى. العاشقى كىتابىم «قاھار», سودان كەيىن «الماس قىلىش», «جانتالاس». وسى كىتاپتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىققانمەنەن, ەگەردە مەنىڭ ويلاعان تريلوگيامنىڭ جونىنە قاراعاندا الدىمەن «الماس قىلىش», سودان «جانتالاس», سودان «قاھار» بولۋعا ءتيىستى ەدى. بۇل تريلوگيامنىڭ ءوزى ماعان وڭايعا تۇسكەن جوق, جيىرما جىلعا تاياۋ ءومىرىمدى الدى. بۇعان سەبەپ بولعان: بىرىنشىدەن ونەگە بولاتىنداي, الدىما ۇستاي قوياتىنداي تاريحي تاقىرىپتا جازىلعان كىتاپتاردىڭ جوقتىعى, ەكىنشىدەن, وسى ءبىر قيىن كەزدەر تۋرالى دا ءبىزدىڭ تاريحي سۇيەگىمىزدە سارا جول بولىپ, وسىنى ۇستاسام دۇرىس دەيتۇعىن عىلىمي زەرتتەۋلەر دە از بولاتىن. قىسقاسىن ايتقان ۋاقىتتا, تىڭ جەردى كوتەرگەندەي بۇل تىڭ تاقىرىپتاردى ءوز بەتىممەن, ءوز ويىممەن ساناسا وتىرىپ, دۇرىستاپ جازۋعا تىرىستىم, – دەپتى.

ودان كەيىنگى سۇحبات بارىسىندا س.ورازالين: ء«وزىڭىزدىڭ جۇرەگىڭىزگە سونشا جاقىن, سونشاما قىمباتتى كىتاپتارىڭىزدىڭ قايسىسىن ەرەكشە جاقسى كورەسىز؟» دەگەن سۇراق قويادى. وعان جاۋاپ رەتىندە جازۋشى:

– جالپى, سول جازعان كىتاپتارىمنىڭ ىشىندە, العاشقى روماندارىمدى وتە باعالى سانايمىن. ولار: «الماس قىلىش», «قاھار», «ايقاس», «كاتەردى وتكەل», «عاشىقتار». ال مەنىڭ شىققان شىڭىم «مۇحيتتان وتكەن قايىق». «التىن وردا» تريلوگياسى وزگە كىتاپتارىمنان گورى جەڭىل جازىلدى. وسى التاۋىن ءوزىم جەكە باعالايمىن. ونىڭ دا سەبەبى بار. «ايقاستى» جاقسى كورەتىن سەبەبىم, ونداعى ۋاقيعالار – ادام وپاسىزدىعى, ءوز ەڭبەگىنە بەرىلگەندىگى, كەيىپكەرلەر وزىمە تانىس ءارى قويىلعان ماقسات ۇلكەن بول­عاندىقتان. «الماس قىلىشتا» تىكەلەي دەرەكتى ۋاقيعالاردان گورى, وقۋعا ىڭعايلى بولسىن, جۇرت وسىنى تارتىپ وقىسا ەكەن دەگەن ارمانمەن, كوركەمدىك وي جاعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولدىم. ءتىل جاعىنا دا, وي جاعىنا دا. سوندىقتان ونى مايعا باۋىر قوسىپ اساتتىرعان سەكىلدى, كەيبىر قيىن ماسەلەلەرگە اڭىز, جالپى سۋرەت جاعىنان كەلىپ وسىلاي بەرۋگە تىرىستىم. ارينە كوركەمدىك جاعىنان وسى ءۇش كىتاپتىڭ ىشىندە «قاھاردىڭ» ەرەكشە بولۋى مۇمكىن.

قابدەش ءجۇمادىل:

ء«ىلياس ەسەنبەرلين – قازاق پروزاسىندا ەڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن دارىننىڭ ءبىرى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىل شاماسىندا وقۋشى قاۋىمعا سەگىز رومان ۇسىندى. بۇل بىلاي قاراعاندا كوپ تە سەكىلدى. ءاسىلى كوركەم شىعارما سان­مەن ولشەنبەيدى. اسىرەسە ەسەنبەرلين تاريحي تاقىرىپقا «الماس قىلىش», «جانتالاس», «قاھار» روماندارىن جازۋ ارقىلى ءبىزدىڭ قازاق تاري­حىنا سوناۋ حV عاسىردان بۇگىنگە دەيىن ۇلكەن التىن جەلى جاساپ شىققانى جۇرتقا ايان». 

ونىڭ ءستيلى دە وسىدان, كەيىپكەر ويىنان وقۋشىعا قالاي جەتكىزەم دەگەن ارمانىمنان شىققاندىقتان, ونىڭ «الماس قىلىشتان» گورى ايىرماشىلىعى وسىدان تۋىنداعان. «قاھاردى» جاقسى كورەتىن سەبەبىم, وعان باسقا كىتاپتاردان گورى كوبىرەك ەڭبەك ءسىڭىردىم. ماڭداي تەرىمنىڭ قاتتى شىققانى دا وسى جولى. سوسىن بۇل ءوزى حالىقتىڭ ونداعان جىل قان توگىس, قينالعان كەزەڭى بولاتىن. كەنەسارىنىڭ نەگىزگى جولى دۇرىس ەدى عوي. سول كەزەڭدى دۇرىس سۋرەتتەدىم بە, دەپ جاقسى كورەمىن. ال «التىن وردانى» الاتىن بولساق, بۇل قازاقتىڭ داستاندارى: «شورا باتىر», «ەر تارعىن», «ەدىگە»... وسىلاردىڭ بارلىعى ءومىر سۇرگەن سوناۋ كوشپەلىلەردەن وتكەن زامان. ال بۇل زاماننىڭ وزىندە دە تولىپ جاتقان قىم-قيعاش قيىندىقتارى بار. تاريحي رومان «كوشپەندىلەر» مەنىڭ كىتاپ جازۋ ىسىندەگى مەكتەبىم بولدى. سوندىقتان «التىن ورداعا» ءوزىم ءبىر ءتۇرلى جىلى قارايمىن» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

قىراننىڭ قازاسى

جازۋشىنىڭ ومىرباياندىق حامساسىندا: «1983 جىلدىڭ 5 قازانىندا جۇرەك جارىلۋىنان قايتىس بولدى», دەلىنىپتى. جالىندى اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «اقىن تۋرالى اڭىز» اتتى جىرىندا:

«جاۋ جولىنا اتام سەنى,

بومبا بول دا جارىل جۇرەك!», دەگەن جولدار بولۋشى ەدى. ءدال سولاي جازۋ­شىنىڭ جۇرەگى سان جىلعى ايقاس, ايقاس بولعاندا وتارلاۋشىلاردىڭ سويىلىن سوعۋشى مۇنافيقتەر مەن ىشىنە پىشاق اينالمايتىن قىزعانشاق پەندەلەردىڭ كەسىرىنەن جۇرەگى جارىلدى.

جازۋشى بەكەجان تىلەگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالامگەردىڭ قازاسىنا سەبەپ – ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى جازىلعان «التىن وردا» تريلوگياسىنىڭ سەرگەل­دەڭى دەيدى. قازا بولاردان ءبىر اي بۇرىن ­جازۋشى ماسكەۋگە بارعان ەكەن. وسى ساپاردان ورالعاندا اياعىن ازەر باسىپ, قاسىنداعى سەرىگى تىلەگەنوۆكە سۇيەنىپ ۇيىنە زورعا جەتىپتى.

وسى كەزدە «التىن وردانىڭ» ءبىرىنشى كىتابى باسىلىپ بولىپ, ەندى قالعان ەكى تومى دايىندالىپ جاتىپتى. ماسكەۋدەن كەلە وسى قاۋىرت جۇمىسقا كىرىسىپ كەتىپتى. جارىقتىق ء«ۇش تومنىڭ قاتار شىققانىن قالاپ, ونى تەز كورۋگە اسىقتى» دەيدى زامانداستارى.

وسىلايشا تريلوگياسىن تياناقتاپ تاستاپ, ەكى جۇمادان كەيىن ىلە-شالا تاعى دا ماسكەۋگە اتتانىپتى. وعان سەبەپ, وداق استاناسىندا حالىقارالىق كىتاپ جارمەڭكەسى وتپەك ەكەن. قازاق باسپالارى وسى جارمەڭكەگە ءبىراز كىتاپ اپاراتىن بولىپتى. ونىڭ ىشىندە ەسەنبەرليننىڭ بىردە-ءبىر كىتابى جوق. تەك تامىر-تانىستاردىڭ كىتاپتارى عانا. وسىعان اشۋلانعان ىلەكەڭ ەكى-ءۇش كىتابىن قولتىقتاپ جەتىپ بارادى. ماقساتى مۇمكىندىك بولسا شەتەلدىك باسپالارمەن شارتقا وتىرۋ.

«ىلەكەڭ وسى ساپارىنان قاتتى ناۋقاس­تانىپ كەلدى. ول از بولعانداي كەلسە, جى­عىلعان ۇستىنە جۇدىرىق دەگەندەي, باسىلىپ جاتقان كىتاپتارىن («التىن وردا» تريلوگياسىن) باسپا كوميتەتى توقتاتىپ تاستاپتى. تاعى دا ودان «قۇبىجىقتار» تاۋىپ, كىتاپقا كىنا تاعىلىپتى. ابدەن قاجىعان جۇرەك شىداي المادى, قاتتى اۋىرىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستى. ينفاركتپەن اۋىرعان ەكەن. رەانيماتسيا بولىمىنە سالدى. تىرپ ەتكىزبەي جاتقىزىپ قويدى. بىراق, كىتابى ءۇشىن كوڭىلى الاڭ بولعان جازۋشى, قاتاڭ تىيىم سالىنسا دا قايتا-قايتا ۇرلانىپ, دارىگەردىڭ بولمەسىنە جاسىرىنىپ بارىپ, كوميتەتكە, باسپاعا تەلەفون سوعىپ, جالىنىپ-جالبارىنىپ, ءوز دالەلىن ايتىپ, كىتاپتىڭ شىعۋىنا بوگەت جاساماۋلارىن سۇراپ, ءتىپتى بولماعان سوڭ ۇرىسىپ, جانىن قيناپ, وتقا سالىپ, ازاپقا ءتۇستى. اقىرى وسىنىڭ بارىنە شىداي الماي كەلەسى كۇنى ءتۇن وتاسى اۋعاندا جۇرەگى جارىلىپ, مەرت بولدى. «التىن وردا» تريلوگياسىنىڭ شىققانىن ۇلى جازۋشى كوزى تىرىسىندە كورە الماي كەتتى» دەپتى («جان سىرىم», 232-ب).

قىران قازاقتىڭ جۇرەگى وسىلاي توقتاعان ەكەن. كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى, ىلەكەڭ قازاق ادەبيەتىنە العاش اقىن رەتىن­دە تانىلعان. ونىڭ العاشقى پوەزيا­لىق شىعارمالارى 1940 جىلدان جارىق كورە باستايدى. 1945 جىلى «سۇلتان», «ايشا» داستاندارى, «ادامگەرشىلىك تۋرالى جىر» ولەڭدەر جيناعى (1949), رەۆوليۋ­تسيونەر, بولشەۆيك ءا.مايكوتوۆكە ارنالعان «بولشەۆيك تۋرالى پوەماسى» (1957), ء«بىرجان سال تراگەدياسى» (1959) داستاندارى جاريالانعان.

وسى ورايدا, ماقالا سوڭىن ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ءوزى تۋرالى جازعان جىرىمەن اياقتاعاندى ءجون كوردىك.

ءومىردىڭ مەن دە وزىڭدەي ءبىر قوناعى,

جەرىنە جەتكەن ۇشىپ – قۇس قونادى.

ەستىدىم – قاستارىمنىڭ سان جالاسىن,

ەستىدىم دوستارىمنىڭ سىن-تالاسىن,

تىلەگىم سەنەن جالعىز, جاس ۇرپاعىم,

 بولعايدا ادىلەتتى كوزقاراسىڭ!

تۋدىرعان ءوز تۇلعاسىن ءاربىر ءداۋىر,

جازىلار بۇدان دا ەڭبەك ءالى ءتاۋىر.

ەسىڭنەن شىعارما, تەك, بولاشاعىم,

تۇيەنىڭ كوش باستاعان جۇگى اۋىر!