ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» ۇعىمى ۇلت رۋحانياتىنداعى ەڭ اسىل ولشەمنىڭ ءبىرى. حاكىمنىڭ ادامنىڭ ءۇش قاسيەتى: «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەگەنى تەگىن ەمەس. وسى ءۇش قاسيەتتى بويىنا دارىتىپ, تۋعان ەلىنىڭ دامۋىنا بارلىق سانالى عۇمىرىن ارناعان تۇلعالار بولادى. سونىڭ ءبىرى – ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى.
عالىم الماتى قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى ەرتە دۇنيەدەن وزىپ, اناسىنىڭ تاربيەسىن الادى. بالالىق شاعى الاتاۋ ەتەگىندەگى اسەم شاھاردا ءوتتى.
جاسىنان ەلگەزەك, ەڭبەكقور بولىپ وسكەن بوزبالا 1943 جىلى ءوز ەركىمەن اسكەرگە الىنىپ, سۇراپىل سوعىستى باستان وتكەردى. مايدان دالاسىندا قىراعى بارلاۋشىلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. ودان كەيىن اسكەري ۋچيليششەدە وقىدى. كرەملدى كۇزەتتى. اسكەردە 1950 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. سوعىستاعى كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالعان. جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا ماسكەۋدەگى اسكەري شەرۋگە الماتىدان قاتىسقان ءتورت مايدانگەردىڭ ءبىرى بولدى.
اسكەردەگى قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن تۋعان ەلىنە ورالىپ, سول كەزدەگى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ونى تامامداعان سوڭ قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا (بۇگىنگى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ) جۇمىسقا قابىلداندى. مۇندا قاتارداعى اسسيستەنتتەن وقۋ ورنىنىڭ پرورەكتورىنا دەيىنگى قىزمەت جولىنان ءوتتى. ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى تابان اۋدارماي وسى وقۋ ورنىندا قىزمەت ەتىپ, الپىس جىلعا جۋىق ءومىرىن عىلىم مەن بىلىمگە ارنادى. تاريح عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. پروفەسسور دارەجەسىن الدى. حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەميگى اتاندى. عالىم عىلىم جولىندا وسىنداي ءبىرتالاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى.
ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى ەشقاشان ءبىر سالامەن شەكتەلگەن ەمەس. اسىرەسە ونىڭ وتاندىق جوعارى ءبىلىم قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋدەگى ەڭبەگى ايرىقشا. وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جاڭاشا جۇيەلەدى. ەلىمىزدىڭ سەگىز ايماعىنان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوعارى ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوستى. ونىڭ جاڭاشىلدىعى, ىزدەنىمپازدىعى, ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتى وسى كەزدە جارقىراپ كورىندى.
شىن مانىندە, ول – ۇستانىمى بەرىك, ءادىل, تالاپشىل ۇستاز بولدى. ستۋدەنتتەر مەن جاس مامانداردى جاۋاپكەرشىلىككە باۋلىپ, ولارعا بىلىممەن بىرگە رۋحاني تاربيە بەردى. بۇگىندە عالىمنىڭ شاكىرتتەرى ءبىر قاۋىم ەلگە اينالعان. ولاردىڭ اراسىندا ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى بار.
ءبىر جاعىنان, ءمۇشتاي اعانىڭ قالامى قارامدى, ويى ۇشقىر ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. قالامىن قولىنان تاستاعان جوق. كوزى تىرىسىندە 18 كىتاپ پەن 320-دان استام عىلىم ماقالاسى جاريالانعان. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى 9 جيناعى جارىق كوردى. سونىڭ ىشىندە «گۋبەرناتور قادىرلەگەن قازاق» اتتى كىتابىن بولەك اتاۋعا بولادى. مۇندا اۆتور ءوزىنىڭ باباسى – ايگىلى باعبان مەدەۋ پۇسىرمانوۆ تۋرالى جازىپ, بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتتى. قازىرگى الماتىداعى اتاقتى «مەدەۋ» مۇز ايدىنى عالىمنىڭ تۋعان اتاسىنىڭ ەسىمىنە قويىلعان.
عالىمنىڭ ومىرىندە اسىل جارى كۇمىساي جاقسىعاليەۆانىڭ ورنى ەرەكشە. ول جوعارى ءبىلىمدى كىتاپحاناشى ەدى. وتىز جىلدان استام قازىرگى ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت اتقاردى. ەكەۋى تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ, ءۇش بالا تاربيەلەدى. ولاردان نەمەرە ءسۇيدى. بۇگىندە ءمۇشتاي اعا مەن كۇمىساي اپانىڭ شاڭىراعىنان ىزگىلىك پەن ءبىلىم نۇرى شاشىپ تۇرادى.
ءسوز باسىندا ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» ۇعىمىن بەكەرگە العان جوقپىز. ءمۇشتاي باتىربەك ۇلى حاكىمنىڭ وسى ۇعىمىنا تولىق سيادى. ول – سوعىستا باتىر, عىلىمدا جاڭاشىل, تاربيەدە قامقور, ۇيىمداستىرۋدا كورەگەن, وتباسىندا ۇلگىلى اكە بولدى. ونىڭ ەسىمى ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلدى. كوزى تىرىسىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاندى. ءبىلىم سالاسىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «قازاق كسر جوعارى مەكتەبىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» جانە «ىبىراي التىنسارين» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ شەشىمىمەن ءمۇشتاي باتىربەك ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي عالىمنىڭ پانفيلوۆ كوشەسىندەگى تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلادى. بۇل – ايتۋلى تۇلعاعا ۇلكەن قۇرمەت دەپ بىلەمىز.
مارجان نۇرپەيىسوۆا,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
