ورتالىق ازيا مەن اقش سەرىكتەستىگىنىڭ جاڭا كەزەڭى

ۆاشينگتون ايماقتىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن قولدايدى

ورتالىق ازيانىڭ بارلىق بەس كوش­باس­شىسى ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, قۇراما شتاتتارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپ, وزدەرىنىڭ قاتىساتىنىن راستادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا – رەسەي, قىتاي جانە يرانمەن شەكتەسەتىن, ءۇندى­ستان مەن پاكىستانعا جاقىن ورنالاسقان ستراتە­گيالىق ماڭىزدى ايماق. اقش-تىڭ ايماقتاعى قاتىسۋى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا تومەندەگەن ەدى.

ەندى ترامپ اكىمشىلىگى ماڭىزدى پايدالى قازبالار مەن سيرەك مەتالدارداعى كونۆەرگەنتتى مۇددەلەردى, ەكىجاقتى ينۆەستيتسيالاردى جانە الەمدىك نارىقتارمەن بايلانىستاردى العا تارتىپ, ورتالىق ازياعا جاڭا كوزقاراسپەن كوڭىل بولە باستادى. اقۇيدىڭ وا باسشىلارىن ۆاشينگتونعا شاقىرۋى – ايماققا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى.

– اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا قىزىعۋ­شى­لى­عى گەوساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق فاكتورلاردىڭ ۇيلە­سىمىمەن بايلانىستى. قازىرگى ۋاقىت­تا ۆاشينگتون ايماقتى رەسەي, قىتاي, وڭتۇستىك ازيا جانە تاياۋ شىعىس ارا­سىن­داعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماق رەتىندە قاراستىرادى. بۇل ەۋرازيا قۇر­لى­عىنداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جالپى, اقش ايماقتاعى گەوسايا­سي جاعدايعا ارالاسىپ, ورتالىق ازيا ەل­دەرىنە ىنتىماقتاستىق ۇلگىسىن ۇسىنا وتىرىپ, رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىن تەڭەستىرۋگە تىرىسىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ديالوگىندە ۆاشينگتون ەگەمەندىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە كوپۆەكتورلى ساياساتتى قولداۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر, – دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ەۋروپالىق جانە امەريكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى الىشەر ابدىرەشەۆ.

ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن ۆاشينگتون اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى مۇددەلەرىن قايتا قاراستىرىپ جاتىر. ورتالىق ازيا-كاۆكاز ينستيتۋتىنىڭ (Central Asia Caucasus Institute) ايماق تۋرالى ارنايى دايىنداعان بايانداماسىندا قازىر قازاقستان, قىرعىز­ستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان مەن وز­بەك­ستاندى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ازەر­بايجان, گرۋزيا, ارمەنيا جانە موڭ­عوليانى دا قامتيتىنىن ايتادى. ورتالىق ازيا-كاۆكاز ينستيتۋتى (CACI) شامامەن وتىز جىل بويى اقش-تىڭ ۇلكەن ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەدى. ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى, بەلگىلى ساراپشى فرەدەريك ستارر 2017 جىلدان بەرى AFPC-مەن (اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات كەڭەسى) رەسمي تۇردە بايلانىستا. ايتا كەتسەك, AFPC 40 جىلدان اسا ۋاقىت بويى اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن تالقىلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ۇيىم كونگرەسس مۇشەلەرىمەن, اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىمەن, ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى.

اتالعان قۇجاتتا رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ازياداعى گەوساياسي باسەكەلەستىككە جانە نەگىزگى شيكىزات نارىقتارىنا, اتاپ ايتقاندا, ۋران, مۇناي جانە تابيعي گازعا اسەر ەتەتىن ايماقتاعى ۇستانىمىن نىعايتۋ ءۇشىن اقش-تىڭ ۇلكەن ورتالىق ازياعا قاتىستى جاڭارتىلعان ستراتەگياسى سيپاتتالادى.

بىرىنشىدەن, يراننىڭ ىقتيمال يادرولىق سەرپىلىستەرى اقش-تى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. ۇلكەن ورتالىق ازياداعى التى مەملەكەت ۇلى دەرجاۆالارمەن شەك­تەسەدى. ولاردىڭ تورتەۋى – قىتاي, ءۇندىس­تان, رەسەي جانە پاكىستان قازىردىڭ وزىندە يادرولىق قارۋعا يە. بەسىنشىسى, يران بۇعان بەلسەندى تۇردە ۇمتىلىپ كەلەدى, ال التىنشى تۇركيا – بۇعان قول جەتكىزۋگە قابى­لەتتى ەل. سوندىقتان ايماقتاعى قاقتى­عىس­تار تەجەۋدى تومەندەتەتىن جانە اسكە­ري قاقتىعىستاردىڭ ىقتيمالدىلىعىن ارتتىرا­تىن ەلەۋلى جاھاندىق تاۋەكەل­دەردى تۋدى­را­دى. ۇلكەن ورتالىق ازيا وسى مەملە­كەت­تەردىڭ مۇددەلەرىنىڭ قيى­لىسىندا ورنا­لاس­قاندىقتان, بۇل جاعدايعا ىقپال ەتە الادى.

سونداي-اق اقش ينۆەستيتسياسى – ورتا­لىق ازياعا تابىس اكەلەتىن مۇمكىندىك. ايماق ارقىلى وتەتىن ماڭىزدى كولىك دالىزدەرى, سونىڭ ىشىندە ورتا ءدالىز اقش-تىڭ قولداۋىنا لايىق. ويتكەنى بۇل جول ايماقتىڭ جاھاندىق نارىقتارعا شىعۋىن جەڭىلدەتەدى ءارى اقش پايداسىنا ساۋدا اعىنىن قالىپقا كەلتىرەدى. وسى ورايدا قسزي ساراپشىسى اقش كاسپي جانە وڭتۇستىك كاۆكاز ارقىلى كولىك باعىتتارىن دامىتۋدى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ, ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتادى.

– الداعى ۆاشينگتوندا وتەتىن ءسام­ميت­تىڭ ماڭىزدى سيمۆولدىق ءمانى بار. نەگىزى س5+1 ديالوگىن وتكىزۋ – رەسمي تۇر­دە اقش باستاماسى, بىراق پلاتفورمانى قۇرۋعا ناقتى سەرپىندى قازاقستان بەردى. استانا امەريكالىق تاراپپەن ۇزاقمەرزىمدى كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىپ, كە­لىسسوزدەردىڭ باستالۋىنا جول اشتى. قا­زىرگى گەوساياسي جاعدايدا ءسامميتتىڭ ماڭىزى ديپلوماتيالىق حاتتامادان الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. ورتالىق ازياعا امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ديالوگكە قاتىسۋ ايماقتىڭ حالىقارالىق ارە­ناداعى تاۋەلسىز جانە سىندارلى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولى مەن ۇستانىمىن نىعاي­تۋعا, ينۆەستيتسيالار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالارعا قوسىمشا قول جەتكىزۋگە, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. ال ۆاشينگتون ءۇشىن سامميت – گەوساياسي قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, ايماق­تاعى ۇزاقمەرزىمدى مۇددەلەرىن راستاۋ, جاھاندىق قۋات ورتالىقتارى اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇراقتىلىعىن قولداۋ, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى, مينەرالدىق رەسۋرستاردى, تسيفرلىق دامۋدى جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ مۇمكىندىگى, – دەيدى ءا.ابدىرەشەۆ.

سونداي-اق اقش ايماقتىڭ تاليبان باس­قاراتىن اۋعانستانعا قاتىستى پراگ­ما­تيكالىق ۇستانىمىنا ءتانتى ءارى قولدايدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى بەلسەندى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاپ, ۇزدىكسىز گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ كەلەدى, بىراق ولاردى رەسمي مويىنداۋدان باس تارتادى. بۇل تەڭدەستىرىلگەن ستراتەگيا ەسىرتكىنىڭ ىقتيمال اعىنىن, شەكارالار ارقىلى ەكسترەميزم نەمەسە تەرروريزمنىڭ تارالۋىن توقتاتۋعا كومەكتەسىپ, ايماقتىق تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى وقشاۋلانۋ ەمەس, ارالاسۋ ەكەنىن دالەلدەدى.

قازاقستان – اقش-تىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى

ەلىمىز ورتالىق ازياداعى اقش-تىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەكى ەل 2018 جىلدان باستاپ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن كوپقىرلى ءوزارا ءىس-قيمىلمەن سيپاتتالاتىن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىك­تەستىك ورناتتى. 30 جىلدان اسا ۋاقىت­تا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتى­ناس­ ارقىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, قارۋ­سىزدانۋ, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, تەررو­ريزمگە قارسى كۇرەس, ايماقتىق قاۋىپ­سىز­دىك, ت.ب. سالالاردا بىرلەسكەن جوبا­لار مەن باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلدى.

بۇعان قوسا ايماقتاعى امەريكالىق ين­ۆەس­تيتسيانىڭ 80 پايىزى ەلىمىزگە تيە­سىلى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك ال­عان­­­نان بەرى اقش-تان ەلىمىزگە تارتىل­عان تىكەلەي ينۆەستيتسيا 60 ملرد دوللاردان استى. بىلتىر شامامەن 869 ملن دول­لار­­­­دى قۇرادى. ال 2025 جىلدىڭ ءبىرىن­شى توق­­­سانىندا ينۆەستيتسيا كولەمى 362,4 ملن دول­­­ل­ارعا جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە 630-دان اسا اقش كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى.

– وتكەن جىلى اۋىسقان اقش اكىمشىلىگى سىرتقى ساياساتىنا دا بىرقاتار وزگەرىس جاسادى. ەلىمىز اقش-تىڭ بارلىق ساياسي ەليتالارىمەن, ولاردىڭ قانداي پارتياعا, نە يدەولوگيالىق باعى­نىشتىلىعىنا قاراماستان, ارقاشان تىعىز بايلانىستا بولعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا, اقوردا مەن اقۇي اراسىنداعى سەنىمدى ديالوگ ودان ءارى ارتا ءتۇستى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ نيۋ-يورككە جاساعان ساپارى, باس­شىلىق پەن امەريكالىق بيزنەس جە­تەك­شىلەرىنىڭ كەزدەسۋلەرى ەلدىڭ ءوزارا ءتيىم­دى ىنتىماقتاستىقتى جال­عاس­تىرۋعا بەيىل­دىلىگىن تاعى ءبىر رەت راستادى. سونىمەن قاتار جاقىندا اقش پەن ەلى­مىز­دىڭ جاڭا ەلشىلەرىنىڭ تاعايىندالۋى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا بەلەسى ەكەنىن كورسەتەدى, – دەدى قسزي ساراپشىسى.

ءا.ابدىرەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر استانا مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ديالوگتە ساۋدا, ينۆەستيتسيا, ەنەرگەتيكا جانە پاي­دالى قازبالار سالالارىنداعى ءوزارا ءتيىم­دى جوبالاردى دامىتۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولى­نىپ جاتىر. كورىپ وتىرعانىمىزداي, اقش قازىر جوعارى تەحنولوگيالىق جانە قورعانىس ونەركاسىبىن دامىتۋعا سترا­تە­گيالىق رەسۋرس بولىپ سانالاتىن سيرەك مەتالدارعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ەلىمىز سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنىڭ قوماقتى كەن ورىندارىنا يە, ولاردى ءوندىرىپ, وڭدەۋگە دە الەۋەتى بار.

– استانا مەن ۆاشينگتون سونداي-اق ترانزيتتىك, لوگيستيكالىق دالىزدەردى دامىتۋ, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنداعى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەپ جاتىر. ەلىمىز ەكسپورتتىق گەوگرافياسىن دايەكتى تۇردە كەڭەيتىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە كاپيتال اعىنىن ىنتالاندىرىپ, تەڭگەرىمدى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزىن قالايتىنى بەلگىلى, – دەيدى ساراپشى.

قازاقستان ۇلەسىنە الەمدىك ۋران ءون­دىرىسىنىڭ شامامەن 40 پايىزى تيەسىلى, سونىڭ ىشىندە 24 پايىزىن اقش تۇتىنادى. ەلىمىز قۇراما شتاتتاردىڭ نارىعىنا ۋران جەت­كىزۋدى ارتتىرۋعا دايىن. 2030 جىل­عا قاراي الەمدە ۋران تاپشىلىعى سەزى­­لەتىنىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ اقش-تىڭ ەنەر­­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە سترا­­تەگيالىق ءرول اتقاراتىن نەگىزگى جەت­­كىزۋ­شى بولۋىنا مۇمكىندىگى بار. وسى جىل­دىڭ قىركۇيەگىندە ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى مەن اقش-تىڭ ۇلتتىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك اكىمشىلىگى ماگاتە باس كونفەرەنتسياسىندا پايدالانىلعان وتىن­دى ساقتاۋ جانە تاراتپاۋ ماسەلەلەرى جونىندە ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويعان ەدى.

– نەگىزى ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق ورنالاسۋى ونى تابيعي ترانزيتتىك ورتالىققا اينالدىردى. ەل تەڭىزگە تىكەلەي شىعا الماسا دا, ەۋروپا مەن ازيانى جالعايتىن قۇرلىق جولدارى نەگىزگى نارىقتاردى بايلانىستىرادى. استانا قازىردىڭ وزىندە ورتالىق ازياداعى نەگىزگى لوگيستيكالىق حاب مارتەبەسىن ودان ءارى نىعايتىپ وتىر. ماسەلەن, اقتاۋ, قۇرىق پورتتارىن قوسا العاندا, پورت ينفراقۇرىلىمى جىلدان جىلعا جاڭعىرىپ جاتىر. 2030 جىلعا قاراي وسى پورتتار ارقىلى وتەتىن جۇك كولەمىن 130 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەيدى ءا.ابدىرەشەۆ.

سونىمەن قاتار 2030 جىلعا قاراي ورتا ءدالىز ارقىلى جۇك تاسىمالىن 10 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوس­پار­لانعان. بۇل ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ايتارلىقتاي ارتتىرىپ, ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتادى. ەلىمىز قىتاي (سيان) – قازاقستان (دوستىق, التىن­كول) – رەسەي (سەلياتينو) باعىتىندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ۇزدىكسىز لو­گيس­تيكانى قامتاماسىز ەتەتىن ورتاق تسيفر­لىق جۇيەنى دامىتۋعا قوسىلىپ وتىر.

ترامپ ورتالىق ازياعا كەلە مە؟

جۋىردا اقش-تىڭ «The National Interest» جۋرنالىندا «تۇران» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, يوركتاۋن ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, بار-يلان ۋنيۆەرسيتەتى بەگين-سادات ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دجوزەف ەپشتەيننىڭ «Why Donald Trump Should Visit Central Asia Next» (نەلىكتەن دونالد ترامپ ورتالىق ازياعا بارۋى كەرەك؟) اتتى ماقالا­سى جاريالاندى. وندا اۆتور اقۇي باسشى­سىنىڭ ورتالىق ازياعا ساپارى اقش-تىڭ ايماققا قىزىعۋشىلىعىن كورسەتەدى جانە ماڭىزدى مينەرالدىق رەسۋرستاردى وندىرۋدەگى ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىراتىنىن ايتادى.

« ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ەسكەندىر زۇلقارناي, شىڭعىس حان, ءامىر تەمىر بولدى. بۇگىندە جىبەك جولىنىڭ مۇراسى ديپلوماتيا سالاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. پرەزيدەنت دونالد ترامپ 1991 جىلى كەڭەس وداعىنان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ايماقتا العاش رەت امەريكانىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتىپ, ورتالىق ازياعا بارعان اقش-تىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولۋى مۇمكىن. ءبىر كەزدەرى ەلەنبەگەن ورتالىق ازياعا قازىر الەم نازار اۋدارىپ وتىر. وراسان زور مينەرالدى بايلىعى مەن ستراتەگيالىق ورنالاسۋى ايماقتى اقش مۇددەلەرى ءۇشىن ماڭىزدى ارەناعا اينالدىرادى. قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان باسشىلارى ۆاشينگتوندا س5+1 سامميتىنە جينالىپ جاتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ ايماققا ساپارى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي بولاشاعىندا ورتالىق ءرول اتقارۋعا نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى», دەلىنگەن ماقالادا.

اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ايماق ەلدەرىنىڭ ۆاشينگتونمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋى ولاردىڭ كەز كەلگەنىنە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن جاھاندىق دەرجاۆالار اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناستاردى ساقتاۋعا ۇمتىلاتىن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا سايكەس. الايدا كوپ جىل بويى اقش بۇل جۇيەگە قوسىلعان جوق. ونىڭ ايماقپەن قارىم-قاتىناسى كوبىنە ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيانى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىمەن شەكتەلدى.

ورتالىق ازيا رەسەي مەن يراندى اينالىپ ءوتىپ, شىعىس ازيانى ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ – ورتا ءدالىزدىڭ نەگىزىن قۇرايدى. بۇل ءدالىز – سۋەتس كانالى مەن رەسەي ارقىلى وتەتىن سولتۇستىك تەمىرجول باعىتتارىنا ستراتەگيالىق بالاما.

كەيىنگى بەس جىلدا بۇل باعىتتاعى جۇك تاسىمالى التى ەسەگە ءوستى, ال 2030 جىلعا قاراي ءۇش ەسەگە وسپەكشى. ماسەلەن, باكۋ پورتى وتكىزۋ قابىلەتىن 15 ملن توننادان 25 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە تەمىرجول وتكىزۋ قابىلەتىن 1 ملن توننادان 5 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيتتى. قا­زاقستان مەن وزبەكستان ءوز تاراپىنان تە­مىرجول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ, كە­ڭەي­تۋگە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا سالدى.

«پرەزيدەنتتىڭ ايماققا ساپارى امە­ريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەلىسىمگە شىنداپ كىرىسەتىنىن كورسەتەدى. رەسەي مەن قىتاي سياقتى اقش-تىڭ قارسىلاستارى مۇنى جاقسى تۇسىنەدى. قىتاي توراعاسى سي تسزينپين ايماققا 15 رەت كەلسە, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين 77 رەت كەلگەن. سونىمەن قاتار فرانتسيا پرەزي­­دەنتى ەممانۋەل ماكرون, ەۋروپا كوميس­­سياسىنىڭ توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن مەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تا­يىپ ەردوعاندى قوسا العاندا, جاقىندا جوعا­رى دارەجەلى ساپارلار جاسادى. ترامپ­تىڭ ساپارى امەريكا قۇراما شتات­تارى­نىڭ شەتتە قالماي, ايماقتىڭ بولا­شا­عىندا نەگىزگى ءرول اتقارۋعا نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى», دەپ ءتۇسىندىردى شەتەل ساراپشىسى.

ونىڭ پايىمىنشا, ورتالىق ازيا – بۇدان بىلاي شەتكەرى ايماق ەمەس, بۇل رەسۋرستاردىڭ, ساۋدانىڭ جانە ۇلى دەر­جاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگىنىڭ توعىس­قان جەرى. ەگەر امەريكا قۇراما شتات­تارى باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ, ىقپالىن كۇ­شەيت­كىسى كەلسە, ايماقتا كوزگە كورىنۋگە ءتيىس.