مۇحتار ماعاۋيننىڭ «وڭ مەن سول» دەگەن شاپ-شاعىن اڭگىمەسى بار. جوبالاۋىمشا, ءۇش-ءتورت جاسار كەزىندەگى باستان كەشكەنىن سۋرەتتەگەن. بالا كۇنىندە ەتىگىنىڭ سىڭارلارى وڭ اياققا, الدە سول اياققا كيىلەتىنىن ايىرا الماي پۇشايمان بولىپتى. امالىن تابادى. اپپاق قارعا ءىز سالىپ, وڭى مەن سولىن ايىرىپتى. بالا مۇحتار قاردىڭ ارقاسىندا شاتاسپاي ەتىگىن دۇرىس كيەدى!
سونار
ال, جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ الدىندا جىل سايىن جاۋىپ, ەرىپ كەتەتىن اپپاق قار ەمەس, اپپاق قاعاز تۇرعان! ءىز سالىپ كور. مۇحتار اعامىزدىڭ وسى اڭگىمەسىنىڭ ءتۇيىنىن وقىپ كورىڭىز: «... ماناعى وڭ مەن سولعا كەلسەك, قازىر قاپىسىز اجىراتام. ەتىك بولسا دا, تۋفلي بولسا دا. ودان ارعىسى قيىنىراق. وڭ جاق قايسى, سول جاق قايسى, ۇمسىنار باعىت, ۇمىتىلار مەجە قايدا, نە بولدى, نە بولماق – بىردەن اجىراتا الماي, ويلانىپ قالاتىن جاعدايلار ءالى دە كەزدەسەدى. قارعا باسىپ تەكسەرەيىن دەسەڭ, ءىزى جوق. قينالاسىڭ, تولعاناسىڭ, سودان سوڭ... قولىڭا قالام الاسىڭ. جاڭاعى كۇماندى, بۇلدىر, اۋىر وي شىنجىرشا سوزىلىپ, قاعاز بەتىندە ورنەكتەلە باستايدى. كۇمان سەيىلدى, تۇمان ايىعادى, جارقىراپ كۇن شىعادى. الەم تولقىنا قۇبىلىپ, بار بەدەر-بىتىسىمەن الدىڭا تارتىلادى. ءىز دەگەن وسى. وتكەن ءومىرىڭنىڭ, قازىرگى تىرلىگىڭنىڭ, بولاشاق باعدارىڭنىڭ سۋرەتى. ءوز ءىزىڭ, ءوز سۋرەتىڭ عانا ەمەس, اتا-بابا رۋحى, بۇگىنگى اۋلەت تىنىسى, كەلەشەك ۇرپاق مۇراتى – بۇكىل تاريح تاڭباسى. ءوزىڭ عانا كورمەيسىڭ, بۇكىل ەل كورەدى. وقيدى, تانيدى. وڭ قايسى, سول قايسى, ەكى اياقتى قالاي تەڭ باسۋ كەرەك, قايدا بارامىز, نەگە ۇمتىلامىز, اقىرعى مۇرات نە – سونىڭ ءبارى بەينەلەنگەن. قارعا ەمەس, قاعاز بەتىنە تۇسكەن, تاسقا باسىلعان, ماڭگىگە بەدەرلەنگەن, جەل دە, بوران دا, تاسقىن مەن سەل دە وشىرە, جوعالتا المايتىن, بالاڭنىڭ بالاسىنان ءوتىپ, شوپشەكتىڭ تۋاجاتىنا جەتەتىن ۇلگى. مىڭ جاسار ۇرپاققا قالدىرعان وسيەت.
سونىڭ ءبارى – اپپاق قار بەتىنە تۇسكەن, وڭ مەن سولدى ايىراتىن العاشقى تاڭبادان باستالىپتى».
شىر ەتىپ ومىرگە كەلىپ, بەسىكتەن بەلى كوتەرىلىپ, تابانىمەن قارا جەردە قاز تۇرىپ, ەتىگى اق قارعا ءىز سالعاننان قۇبىلىسقا اينالعان دەپ ويلايمىن اعامىزدى. الپىس ەكى تامىرىنا, ون ەكى مۇشەسىندەگى سۇيەگىنە سىڭگەن قاسيەت ساق داۋىرىنەن, كوك تۇرىكتەن, شىڭعىسحاننان, التىن وردادان, قاسىم مەن ەسىم, ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ تۇكتى جۇرەكتەرىنەن جارالىپ, اباي اتاسىنىڭ رۋحىمەن سۋارىلعانى ءبىر ءتاڭىرىنىڭ ماڭدايىنا جازعانى بولار.
جازۋشى ءوزى جازعان اڭگىمەسىندەي وڭ مەن سولىن تانىعان كۇننەن باستاپ تىڭعا تۇرەن سالىپ, ءوز سونارىنا تۇسكەن. ول – قازاقتىڭ اداسپايتىن دالاداي داڭعىلى.
تەك
جازۋشىمەن ەتەنە جاقىن تانىسىپ, ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتۋىم قارقارالىنىڭ 180 جىلدىق تويىنان باستالعان ەدى. توي بولاردان كوپ بۇرىن باس قوسىپ, اقىلداسىپ, ەڭ اياعى – كىمدەردى شاقىرۋعا دەيىن سارالاپ العانبىز. كەلەتىن قوناقتاردىڭ كۇتىمىن كەلىستىرىپ, جاعدايىن جاساۋ ارقايسىمىزعا جۇكتەلگەن. ماعان مۇحتار ماعاۋين مەن نۇرماحان ورازبەكوۆ بۇيىردى. انىعىندا ءوزىم شاقىرتتىرعام. قولقالاپ العان سوڭ قاراعاندىدان قارقارالىعا, ودان الماتىعا قايتقاندارىنشا مەنىڭ موينىمدا بولدى.
قوبالجىدىم. بار سەنەرىم – بۇرىنعى رەداكتورىم نۇرماحان ورازبەكوۆ پەن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. نۇراعاڭ م.ماعاۋينمەن قازمۋ-دە بىرگە وقىعان جاقسى دوستار بولسا, سەراعام جازۋشىمەن بۇرىننان تانىس, («جەزتاسقىن» كىتابىنا تاقىرىپ قويىپ, شىعارىپ بەرگەن) كىتابىن شىعارۋعا كومەكتەسىپتى. ونىڭ ۇستىنە نۇراعاڭ الماتىدان شىقپاي تۇرىپ, تەلەفون شالىپ: «مەنىڭ جارام جەڭىل. قازاقتىڭ ماڭدايعا باسقان جازۋشىسىن دۇرىستاپ كۇتىپ الىڭدار, ۇيات بولىپ جۇرمەسىن», دەگەن ەسكەرتپەسى سانادان شىعا ما؟ اتىنان ات ۇركەتىندەي ەمەس ەكەن. قيپاقتاپ, جىك-جاپپار بولعان الاڭىمىزدى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن بايسال تاپتىردى.
– ماعاش, جالپى جاعدايدا, ونىڭ ىشىندە جولدا ەرەكشە كۇتىم تىلەمەيمىن, – دەپ كوڭىلىمىزدى ءبىر ورنىقتىرىپ تاستادى.
ۇرىستا تۇرىس جوق. ءبىزدىڭ ۇيدەن ءدام ىشكەن سوڭ, قارقارالىعا ەكى كولىكپەن ءجۇرىپ كەتتىك. اعامىز ماشينانىڭ الدىنا جايعاستى. «جەر كورىپ وتىرام» دەيدى. قارقارالىدا تالاي رەت بولعان. عادەتى سولاي. اششىسۋعا تاياعاندا نۇراعاڭ كولىكتى سولعا بۇرعىزىپ, وزەن جاعاسىنا اكەلدى. كۇن ىستىق. ەكى دوس, ءبىرى – پروزانىڭ, ءبىرى – جۋرناليستيكانىڭ جامپوزدارى سۋعا قويىپ كەتتى. زارە-قۇتىم قالمادى. نە مەن, نە سەراعام ءجۇزۋ بىلمەيمىز. جۇرگىزۋشىم جاقيانى وزەنگە ءتۇسىرىپ جىبەردىم. بايقاستاسىن دەگەنىم عوي. كىم بىلەدى؟.. جاقيا نۇرا جاعاسىندا وسكەن, بالىقشا جۇزەدى. نۇراعام چاپايشا ءبىر قولمەن دە ءجۇزىپ, ءبىراز ونەر كورسەتتى بىزگە دە, دوسىنا دا. جاعاعا شىققاندا ەكى دوستىڭ جۇزدەرىنەن سوناۋ ستۋدەنت كەزدەرىندەگى شىرايلى شاقتاردىڭ, جايدارى جازداي كۇندەردىڭ ساۋلەسىن كورگەندەي بولدىم.
ەرتەسىنە دۇركىرەپ توي باستالىپ كەتتى. استانا مەن الماتىدان, باسقا وڭىرلەردەن كەلگەن كىلەڭ جاقسى مەن جايساڭ, وڭكەي مارعاسقالار. قازاق رۋحانياتىنىڭ بۇگىنگى كوشباسشىلارى, دەپۋتاتتار, ساياساتكەرلەر جينالعان. حالىق جىرتىلىپ ايىرىلادى. ستاديونعا جۇرت سىيماي بارادى. توي تىزگىنىن ۇستاعان سول كەزدەگى اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ اۋەلى وبلىس اكىمىنە ءسوز بەردى. سودان كەيىن ەكىنشى بولىپ مۇحتار ماعاۋين سويلەدى. وسىنىڭ وزىنەن اۋدان اكىمىنىڭ كوشەلى ازامات ەكەنى انداعايلاپ تۇردى. سول تويدان تولىق ەسەپ 2004 جىلعى تامىز ايىندا بارلىق گازەتتەردە جاريالانعان. قايتالاۋ قاجەت ەمەس. سوندا ايتىلماي قالعان, ايتۋعا باتىلىم جەتپەگەن بىرنەشە جايدى كوزبەن كوردىم, قۇلاعىممەن ەستىدىم. ىشكە بۇككەننەن ەشتەڭە ونبەيدى ەكەن.
تويدىڭ ءسانى – بايگە. قوس اعاتايىم بايگە-شوقىعا شىقتى. ءبارىن بيىكتەن شولماق. ءبىر جاقپارتاس تاۋىپ, ارقالارىن سۇيەپ وتىرا قالدى. ءدال جەلكەمىزدەن جانجال شىقتى. توبەلەسكە ۇلاساتىن ءتۇرى بار. ۇمتىلىپ تۇرا بەرگەنىمشە اقىن باۋىرجان قارابەك الگىلەرگە ءوزى جونەلدى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ءوزى ەڭسەلى, ءوزى قارۋلى باۋىرجان جانجالداسقان ەكەۋىن جەلكەلەرىنەن كوتەرىپ, تىرباڭداتتى دا قويدى. شاتاق ساپ باسىلدى. «كىمدەر ەكەن» دەگەن ەمەۋىرىن ەزۋىمدە تۇرعان.
– اعالى-ءىنىلى باۋىرلارىڭ ەكەن. تاتۋلاستىردىم, – دەدى باۋىرجان بايىپپەن.
مۇحتار اعام مىرس ەتتى.
– قاقاباي مەن ءمادي عوي. ءبىر تۋعان اعايىندىلار جاۋلاسسا, قازاقتىڭ باسى قالاي قوسىلادى؟ نە قاقاباي اعا بولىپ, نە ءمادي ءىنى بولىپ كىشىرەيمەگەن. اقىرى كەلىپ, ءمادي مەرت بولدى عوي, – دەدى م.ماعاۋين.
س.اقسۇڭقار ۇلى ەكەۋمىز تومەن قارادىق. شىندىقتى شىرىلداتىپ تۇرىپ بەتكە ايتقاندا, جاق اشا المايدى ەكەنسىڭ.
مۇحتار اعامىز قارقارالىنى ارالادى. كەنتتەگى قىزىل كەنىشتى, جول بويىنداعى قۇسبەك تورەنىڭ بەيىتىن كوردى. ىشىنە كىردى, قۇران باعىشتادى. تاتتىمبەتتىڭ بەيىتىنە ءتاۋ ەتتى.
– تاتەكەڭ ەتەككە جەرلەنگەن ەكەن. مىنا توبەدە تاتەكەڭنەن دە وتكەن ۇلى اتاسى جاتقان بولار, – دەپ ءبىر قايىردى م.ماعاۋين.
– اعا, كوك جايلاۋ بولادى, تاتەكەڭنىڭ «سارىجايلاۋى» نەسى, – دەپ توتەدەن سۇراق قويدىم.
سونى دا بىلمەيسىڭ بە دەگەندەي جازۋشى اعام ءسال عانا كىدىردى.
– ماعاش, جىل سايىن جايلايتىن جايلاۋىن وسىلاي اتايدى. ءسارىتىس بولعان دەگەن ماعىنا عوي, – دەدى.
جازۋشى اعام ۇشقاراعا شىقتى. توڭىرەكتى تۇگەل شولدى. بايانتاۋدى, شىڭعىستاۋدى كوزبەن بولار, كوڭىلىمەن بولار, كەڭ كەۋدەسىنە ارمانسىز قوناقتاتتى دەپ ويلادىم.
وسى ساپاردا جازۋشى اعامنىڭ ءبىر دىتتەگەن شارۋاسى قيىس كەتتى. ءوزى وتە جاقسى كورەتىن بۇقار جىراۋدىڭ باسىنا قۇران وقيمىن دەگەن جوسپارى جۇزەگە اسپادى. قالىڭ جاڭبىر جاۋدى, باۋىرجان قارابەكتىڭ جۇرگىزۋشىسى شارشاپ قالىپتى. ارعى اتا-بابامدا شوفەر بولماعان مەن «ۆولگانى» جۇگەندەپ, ەكى اعامنىڭ اياقتارىن سۋعا, باستارىن كۇنگە تيگىزبەي قاراعاندىعا جەتكىزگەن ەدىم.
ءبىزدىڭ ۇيدەگى اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى ءۇش بيگە كەلىپ تىرەلدى.
– ءۇش بي قازاققا سيمۆول ەمەس, حان – سيمۆول. قازىردە سولاي عوي, ءبىر پرەزيدەنت باسقارادى, – دەدى مۇحتار اعام.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ قازاق ەلىن ۋنيتارلى – بولىنبەيتىن, بولشەكتەلمەيتىن, اۆتونومياسىز, جۇزگە, رۋعا ءبولشەكتەلمەيتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت دەپ جاريالادى. جازۋشى مەن ەلباسىنىڭ ماقساتى بىرەۋ – ءبىرتۇتاس مەملەكەت.
م.ماعاۋيننىڭ تەكتىلىگى وسىندا. بار ويى, ماقساتى مەن مۇراتى – قازاق مەملەكەتى!
جادى
جازۋشىنىڭ پراگاداعى جازۋ بولمەسىنە كىرىپ باردىم. ەكىنىڭ ءبىرى باس سۇقپايدى ەكەن. تۋ سىرتىندا كىلەمگە توقىلعان شىڭعىسحان بابامىز تۇر. اڭتارىلدىم. مۇحتار اعام شىڭعىسحاننان اۋمايدى ەكەن.
اعامىز شىڭعىسحان كىتابىنىڭ قولجازباسىن كورسەتتى. ماشينكاعا باسىلعان.
– سول داۋىردەگى قازاق رۋلارىن تۇگەندەپ وتىرمىن. وسىنىڭ وزىنە جەتى-سەگىز اي ۋاقىتىم كەتتى. شىڭعىسحان ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن الەمگە مويىنداتۋىمىز كەرەك, – دەدى م.ماعاۋين.
قۇدايعا شۇكىر, «شىڭعىسحاننىڭ» ءۇش تومى جارىق كوردى. الدىق, وقىدىق. ءالى تۇڭعيىعىنا جەتە الماي ءجۇرمىن. ءوزى ايتقان: «ءتورت توممەن تياناقتالادى. التىن وردا تاريحى ەكى توم بولادى» دەگەن.
جازۋشى اعامنىڭ جادىنا تاڭقالۋ كەرەك, سۇقتانۋعا بولمايدى. كوز تيەدى دەيدى, اتام قازاق. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسىن ەشبىر قۇجاتقا قاراماي جازىپ شىعىپتى. ءبىر عانا جىلدىڭ انىعىن قاراعان. «شىڭعىسحان» دا سولاي جازىلعان سياقتى. جازۋشى اعام پراگاعا بۇكىل ارحيۆىن ارقالاپ كەلگەن جوق. ءارحيۆتىڭ ءبارىن جادىنا تۇتقان, بويىنا سىڭىرگەن.
قىل قىسقاسى, مۇحتار ماعاۋين وقىرمانعا ءزارۋ ەمەس. وقىرمان مۇحتار ماعاۋينگە ءزارۋ. جازۋشىنىڭ باقىتى – وسى.
ماعاۋيا سەمباي,
«ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قاراعاندى.
مۇحتار ماعاۋيننىڭ «وڭ مەن سول» دەگەن شاپ-شاعىن اڭگىمەسى بار. جوبالاۋىمشا, ءۇش-ءتورت جاسار كەزىندەگى باستان كەشكەنىن سۋرەتتەگەن. بالا كۇنىندە ەتىگىنىڭ سىڭارلارى وڭ اياققا, الدە سول اياققا كيىلەتىنىن ايىرا الماي پۇشايمان بولىپتى. امالىن تابادى. اپپاق قارعا ءىز سالىپ, وڭى مەن سولىن ايىرىپتى. بالا مۇحتار قاردىڭ ارقاسىندا شاتاسپاي ەتىگىن دۇرىس كيەدى!
سونار
ال, جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ الدىندا جىل سايىن جاۋىپ, ەرىپ كەتەتىن اپپاق قار ەمەس, اپپاق قاعاز تۇرعان! ءىز سالىپ كور. مۇحتار اعامىزدىڭ وسى اڭگىمەسىنىڭ ءتۇيىنىن وقىپ كورىڭىز: «... ماناعى وڭ مەن سولعا كەلسەك, قازىر قاپىسىز اجىراتام. ەتىك بولسا دا, تۋفلي بولسا دا. ودان ارعىسى قيىنىراق. وڭ جاق قايسى, سول جاق قايسى, ۇمسىنار باعىت, ۇمىتىلار مەجە قايدا, نە بولدى, نە بولماق – بىردەن اجىراتا الماي, ويلانىپ قالاتىن جاعدايلار ءالى دە كەزدەسەدى. قارعا باسىپ تەكسەرەيىن دەسەڭ, ءىزى جوق. قينالاسىڭ, تولعاناسىڭ, سودان سوڭ... قولىڭا قالام الاسىڭ. جاڭاعى كۇماندى, بۇلدىر, اۋىر وي شىنجىرشا سوزىلىپ, قاعاز بەتىندە ورنەكتەلە باستايدى. كۇمان سەيىلدى, تۇمان ايىعادى, جارقىراپ كۇن شىعادى. الەم تولقىنا قۇبىلىپ, بار بەدەر-بىتىسىمەن الدىڭا تارتىلادى. ءىز دەگەن وسى. وتكەن ءومىرىڭنىڭ, قازىرگى تىرلىگىڭنىڭ, بولاشاق باعدارىڭنىڭ سۋرەتى. ءوز ءىزىڭ, ءوز سۋرەتىڭ عانا ەمەس, اتا-بابا رۋحى, بۇگىنگى اۋلەت تىنىسى, كەلەشەك ۇرپاق مۇراتى – بۇكىل تاريح تاڭباسى. ءوزىڭ عانا كورمەيسىڭ, بۇكىل ەل كورەدى. وقيدى, تانيدى. وڭ قايسى, سول قايسى, ەكى اياقتى قالاي تەڭ باسۋ كەرەك, قايدا بارامىز, نەگە ۇمتىلامىز, اقىرعى مۇرات نە – سونىڭ ءبارى بەينەلەنگەن. قارعا ەمەس, قاعاز بەتىنە تۇسكەن, تاسقا باسىلعان, ماڭگىگە بەدەرلەنگەن, جەل دە, بوران دا, تاسقىن مەن سەل دە وشىرە, جوعالتا المايتىن, بالاڭنىڭ بالاسىنان ءوتىپ, شوپشەكتىڭ تۋاجاتىنا جەتەتىن ۇلگى. مىڭ جاسار ۇرپاققا قالدىرعان وسيەت.
سونىڭ ءبارى – اپپاق قار بەتىنە تۇسكەن, وڭ مەن سولدى ايىراتىن العاشقى تاڭبادان باستالىپتى».
شىر ەتىپ ومىرگە كەلىپ, بەسىكتەن بەلى كوتەرىلىپ, تابانىمەن قارا جەردە قاز تۇرىپ, ەتىگى اق قارعا ءىز سالعاننان قۇبىلىسقا اينالعان دەپ ويلايمىن اعامىزدى. الپىس ەكى تامىرىنا, ون ەكى مۇشەسىندەگى سۇيەگىنە سىڭگەن قاسيەت ساق داۋىرىنەن, كوك تۇرىكتەن, شىڭعىسحاننان, التىن وردادان, قاسىم مەن ەسىم, ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ تۇكتى جۇرەكتەرىنەن جارالىپ, اباي اتاسىنىڭ رۋحىمەن سۋارىلعانى ءبىر ءتاڭىرىنىڭ ماڭدايىنا جازعانى بولار.
جازۋشى ءوزى جازعان اڭگىمەسىندەي وڭ مەن سولىن تانىعان كۇننەن باستاپ تىڭعا تۇرەن سالىپ, ءوز سونارىنا تۇسكەن. ول – قازاقتىڭ اداسپايتىن دالاداي داڭعىلى.
تەك
جازۋشىمەن ەتەنە جاقىن تانىسىپ, ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتۋىم قارقارالىنىڭ 180 جىلدىق تويىنان باستالعان ەدى. توي بولاردان كوپ بۇرىن باس قوسىپ, اقىلداسىپ, ەڭ اياعى – كىمدەردى شاقىرۋعا دەيىن سارالاپ العانبىز. كەلەتىن قوناقتاردىڭ كۇتىمىن كەلىستىرىپ, جاعدايىن جاساۋ ارقايسىمىزعا جۇكتەلگەن. ماعان مۇحتار ماعاۋين مەن نۇرماحان ورازبەكوۆ بۇيىردى. انىعىندا ءوزىم شاقىرتتىرعام. قولقالاپ العان سوڭ قاراعاندىدان قارقارالىعا, ودان الماتىعا قايتقاندارىنشا مەنىڭ موينىمدا بولدى.
قوبالجىدىم. بار سەنەرىم – بۇرىنعى رەداكتورىم نۇرماحان ورازبەكوۆ پەن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. نۇراعاڭ م.ماعاۋينمەن قازمۋ-دە بىرگە وقىعان جاقسى دوستار بولسا, سەراعام جازۋشىمەن بۇرىننان تانىس, («جەزتاسقىن» كىتابىنا تاقىرىپ قويىپ, شىعارىپ بەرگەن) كىتابىن شىعارۋعا كومەكتەسىپتى. ونىڭ ۇستىنە نۇراعاڭ الماتىدان شىقپاي تۇرىپ, تەلەفون شالىپ: «مەنىڭ جارام جەڭىل. قازاقتىڭ ماڭدايعا باسقان جازۋشىسىن دۇرىستاپ كۇتىپ الىڭدار, ۇيات بولىپ جۇرمەسىن», دەگەن ەسكەرتپەسى سانادان شىعا ما؟ اتىنان ات ۇركەتىندەي ەمەس ەكەن. قيپاقتاپ, جىك-جاپپار بولعان الاڭىمىزدى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن بايسال تاپتىردى.
– ماعاش, جالپى جاعدايدا, ونىڭ ىشىندە جولدا ەرەكشە كۇتىم تىلەمەيمىن, – دەپ كوڭىلىمىزدى ءبىر ورنىقتىرىپ تاستادى.
ۇرىستا تۇرىس جوق. ءبىزدىڭ ۇيدەن ءدام ىشكەن سوڭ, قارقارالىعا ەكى كولىكپەن ءجۇرىپ كەتتىك. اعامىز ماشينانىڭ الدىنا جايعاستى. «جەر كورىپ وتىرام» دەيدى. قارقارالىدا تالاي رەت بولعان. عادەتى سولاي. اششىسۋعا تاياعاندا نۇراعاڭ كولىكتى سولعا بۇرعىزىپ, وزەن جاعاسىنا اكەلدى. كۇن ىستىق. ەكى دوس, ءبىرى – پروزانىڭ, ءبىرى – جۋرناليستيكانىڭ جامپوزدارى سۋعا قويىپ كەتتى. زارە-قۇتىم قالمادى. نە مەن, نە سەراعام ءجۇزۋ بىلمەيمىز. جۇرگىزۋشىم جاقيانى وزەنگە ءتۇسىرىپ جىبەردىم. بايقاستاسىن دەگەنىم عوي. كىم بىلەدى؟.. جاقيا نۇرا جاعاسىندا وسكەن, بالىقشا جۇزەدى. نۇراعام چاپايشا ءبىر قولمەن دە ءجۇزىپ, ءبىراز ونەر كورسەتتى بىزگە دە, دوسىنا دا. جاعاعا شىققاندا ەكى دوستىڭ جۇزدەرىنەن سوناۋ ستۋدەنت كەزدەرىندەگى شىرايلى شاقتاردىڭ, جايدارى جازداي كۇندەردىڭ ساۋلەسىن كورگەندەي بولدىم.
ەرتەسىنە دۇركىرەپ توي باستالىپ كەتتى. استانا مەن الماتىدان, باسقا وڭىرلەردەن كەلگەن كىلەڭ جاقسى مەن جايساڭ, وڭكەي مارعاسقالار. قازاق رۋحانياتىنىڭ بۇگىنگى كوشباسشىلارى, دەپۋتاتتار, ساياساتكەرلەر جينالعان. حالىق جىرتىلىپ ايىرىلادى. ستاديونعا جۇرت سىيماي بارادى. توي تىزگىنىن ۇستاعان سول كەزدەگى اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ اۋەلى وبلىس اكىمىنە ءسوز بەردى. سودان كەيىن ەكىنشى بولىپ مۇحتار ماعاۋين سويلەدى. وسىنىڭ وزىنەن اۋدان اكىمىنىڭ كوشەلى ازامات ەكەنى انداعايلاپ تۇردى. سول تويدان تولىق ەسەپ 2004 جىلعى تامىز ايىندا بارلىق گازەتتەردە جاريالانعان. قايتالاۋ قاجەت ەمەس. سوندا ايتىلماي قالعان, ايتۋعا باتىلىم جەتپەگەن بىرنەشە جايدى كوزبەن كوردىم, قۇلاعىممەن ەستىدىم. ىشكە بۇككەننەن ەشتەڭە ونبەيدى ەكەن.
تويدىڭ ءسانى – بايگە. قوس اعاتايىم بايگە-شوقىعا شىقتى. ءبارىن بيىكتەن شولماق. ءبىر جاقپارتاس تاۋىپ, ارقالارىن سۇيەپ وتىرا قالدى. ءدال جەلكەمىزدەن جانجال شىقتى. توبەلەسكە ۇلاساتىن ءتۇرى بار. ۇمتىلىپ تۇرا بەرگەنىمشە اقىن باۋىرجان قارابەك الگىلەرگە ءوزى جونەلدى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ءوزى ەڭسەلى, ءوزى قارۋلى باۋىرجان جانجالداسقان ەكەۋىن جەلكەلەرىنەن كوتەرىپ, تىرباڭداتتى دا قويدى. شاتاق ساپ باسىلدى. «كىمدەر ەكەن» دەگەن ەمەۋىرىن ەزۋىمدە تۇرعان.
– اعالى-ءىنىلى باۋىرلارىڭ ەكەن. تاتۋلاستىردىم, – دەدى باۋىرجان بايىپپەن.
مۇحتار اعام مىرس ەتتى.
– قاقاباي مەن ءمادي عوي. ءبىر تۋعان اعايىندىلار جاۋلاسسا, قازاقتىڭ باسى قالاي قوسىلادى؟ نە قاقاباي اعا بولىپ, نە ءمادي ءىنى بولىپ كىشىرەيمەگەن. اقىرى كەلىپ, ءمادي مەرت بولدى عوي, – دەدى م.ماعاۋين.
س.اقسۇڭقار ۇلى ەكەۋمىز تومەن قارادىق. شىندىقتى شىرىلداتىپ تۇرىپ بەتكە ايتقاندا, جاق اشا المايدى ەكەنسىڭ.
مۇحتار اعامىز قارقارالىنى ارالادى. كەنتتەگى قىزىل كەنىشتى, جول بويىنداعى قۇسبەك تورەنىڭ بەيىتىن كوردى. ىشىنە كىردى, قۇران باعىشتادى. تاتتىمبەتتىڭ بەيىتىنە ءتاۋ ەتتى.
– تاتەكەڭ ەتەككە جەرلەنگەن ەكەن. مىنا توبەدە تاتەكەڭنەن دە وتكەن ۇلى اتاسى جاتقان بولار, – دەپ ءبىر قايىردى م.ماعاۋين.
– اعا, كوك جايلاۋ بولادى, تاتەكەڭنىڭ «سارىجايلاۋى» نەسى, – دەپ توتەدەن سۇراق قويدىم.
سونى دا بىلمەيسىڭ بە دەگەندەي جازۋشى اعام ءسال عانا كىدىردى.
– ماعاش, جىل سايىن جايلايتىن جايلاۋىن وسىلاي اتايدى. ءسارىتىس بولعان دەگەن ماعىنا عوي, – دەدى.
جازۋشى اعام ۇشقاراعا شىقتى. توڭىرەكتى تۇگەل شولدى. بايانتاۋدى, شىڭعىستاۋدى كوزبەن بولار, كوڭىلىمەن بولار, كەڭ كەۋدەسىنە ارمانسىز قوناقتاتتى دەپ ويلادىم.
وسى ساپاردا جازۋشى اعامنىڭ ءبىر دىتتەگەن شارۋاسى قيىس كەتتى. ءوزى وتە جاقسى كورەتىن بۇقار جىراۋدىڭ باسىنا قۇران وقيمىن دەگەن جوسپارى جۇزەگە اسپادى. قالىڭ جاڭبىر جاۋدى, باۋىرجان قارابەكتىڭ جۇرگىزۋشىسى شارشاپ قالىپتى. ارعى اتا-بابامدا شوفەر بولماعان مەن «ۆولگانى» جۇگەندەپ, ەكى اعامنىڭ اياقتارىن سۋعا, باستارىن كۇنگە تيگىزبەي قاراعاندىعا جەتكىزگەن ەدىم.
ءبىزدىڭ ۇيدەگى اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى ءۇش بيگە كەلىپ تىرەلدى.
– ءۇش بي قازاققا سيمۆول ەمەس, حان – سيمۆول. قازىردە سولاي عوي, ءبىر پرەزيدەنت باسقارادى, – دەدى مۇحتار اعام.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ قازاق ەلىن ۋنيتارلى – بولىنبەيتىن, بولشەكتەلمەيتىن, اۆتونومياسىز, جۇزگە, رۋعا ءبولشەكتەلمەيتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت دەپ جاريالادى. جازۋشى مەن ەلباسىنىڭ ماقساتى بىرەۋ – ءبىرتۇتاس مەملەكەت.
م.ماعاۋيننىڭ تەكتىلىگى وسىندا. بار ويى, ماقساتى مەن مۇراتى – قازاق مەملەكەتى!
جادى
جازۋشىنىڭ پراگاداعى جازۋ بولمەسىنە كىرىپ باردىم. ەكىنىڭ ءبىرى باس سۇقپايدى ەكەن. تۋ سىرتىندا كىلەمگە توقىلعان شىڭعىسحان بابامىز تۇر. اڭتارىلدىم. مۇحتار اعام شىڭعىسحاننان اۋمايدى ەكەن.
اعامىز شىڭعىسحان كىتابىنىڭ قولجازباسىن كورسەتتى. ماشينكاعا باسىلعان.
– سول داۋىردەگى قازاق رۋلارىن تۇگەندەپ وتىرمىن. وسىنىڭ وزىنە جەتى-سەگىز اي ۋاقىتىم كەتتى. شىڭعىسحان ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن الەمگە مويىنداتۋىمىز كەرەك, – دەدى م.ماعاۋين.
قۇدايعا شۇكىر, «شىڭعىسحاننىڭ» ءۇش تومى جارىق كوردى. الدىق, وقىدىق. ءالى تۇڭعيىعىنا جەتە الماي ءجۇرمىن. ءوزى ايتقان: «ءتورت توممەن تياناقتالادى. التىن وردا تاريحى ەكى توم بولادى» دەگەن.
جازۋشى اعامنىڭ جادىنا تاڭقالۋ كەرەك, سۇقتانۋعا بولمايدى. كوز تيەدى دەيدى, اتام قازاق. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسىن ەشبىر قۇجاتقا قاراماي جازىپ شىعىپتى. ءبىر عانا جىلدىڭ انىعىن قاراعان. «شىڭعىسحان» دا سولاي جازىلعان سياقتى. جازۋشى اعام پراگاعا بۇكىل ارحيۆىن ارقالاپ كەلگەن جوق. ءارحيۆتىڭ ءبارىن جادىنا تۇتقان, بويىنا سىڭىرگەن.
قىل قىسقاسى, مۇحتار ماعاۋين وقىرمانعا ءزارۋ ەمەس. وقىرمان مۇحتار ماعاۋينگە ءزارۋ. جازۋشىنىڭ باقىتى – وسى.
ماعاۋيا سەمباي,
«ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قاراعاندى.
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
