سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءبىرىنشىسى, عىلىمي-ادىستەمەلىك قيىندىق. وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس اۆتور وقۋ ماقساتىنا ساي, تىم اۋىر دا ەمەس, تىم جەڭىل دە ەمەس مازمۇن جاساۋعا ءتيىس. ەڭبەك عىلىمي دالدىككە ءسۇيسىنىپ وندا قاتە دەرەك, بۇرمالانعان فاكت بولماۋى قاجەت. وقۋلىقتىڭ ادىستەمەلىك قۇرىلىمى مەن تاپسىرمالارى بالانىڭ ويلاۋ دەڭگەيىن دامىتاتىنداي بولۋى كەرەك. بىراق كوپتەگەن وقۋلىقتا جاتتىعۋلار تەك ەسكە ءتۇسىرۋ دەڭگەيىندە قالىپ قويادى.
ەكىنشىدەن, تىلدىك جانە ستيلدىك قيىندىق. قازاق تىلىندەگى باعدارلاما, وقۋلىقتىڭ دا باسىم بولىگى شەت تىلىنەن, ورىس تىلىنەن اۋدارىلىپ جاسالاتىندىقتان, سويلەم قۇرىلىسى جاساندى شىعادى. مۇنداي اۋدارماعا تاۋەلدىلىك بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە دە بەيىمدەلمەيدى. ونداي مىسالدار 5-سىنىپ وقۋلىعىندا تىم كۇردەلى عىلىمي ستيل قولدانىلۋى تۇسىنىكتى قيىنداتادى. تەرمينولوگيانىڭ ءبىرىزدى بولماۋى سالدارىنان وقۋلىقتا تەرميندەر ءارتۇرلى بەرىلىپ (مىسالى, «قوسىندى» – «سوما», «جيناق» تۇرىندە) كەلەدى.
ۇشىنشىدەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە جۇيەلىك قيىندىق. ءار باسپانىڭ وزىندىك فورماتى بار, ياعني بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋى وقۋشى مەن مۇعالىم ءۇشىن قيىندىق تۋدىرادى. وقۋلىق اۆتورلارىنا كوبىنەسە قىسقا مەرزىم بەرىلەدى. ساپالى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل قاجەت. رەداكتسيا مەن ساراپتامانىڭ كوپ ساتىلى بولعانى سەبەپتى, اۆتوردىڭ ەڭبەگى ءتۇرلى كوميسسيادان وتەدى, كەيدە ادىستەمەلىك تۇتاستىققا زيان كەلەتىن وزگەرىس ەنگىزىلەدى.
تورتىنشىدەن, پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكالىق قيىندىق. وقۋشىنىڭ قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. ءماتىن, سۋرەت, كەستە, تاپسىرما كولەمى بالانىڭ نازارىن ۇزاق ۇستاي الاتىنداي جاسالۋى كەرەك. بۇل – وڭاي ەمەس. بىراق قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋ اسا قاجەت. وقۋلىق تەك ءبىلىم بەرىپ قويماي, وقۋشىنى ىنتالاندىرۋعا ءتيىس. الايدا قازىرگى وقۋلىقتاردا موتيۆاتسيالىق ەلەمەنت از.
بەسىنشىدەن, قوعامدىق جانە ساياسي قيىندىق. يدەولوگيالىق تالاپتار – تاريح, ادەبيەت سياقتى پاندەردە ۇلتتىق مۇددە مەن عىلىمي بەيتاراپتىق اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى قاجەت ەتەدى. اتا-انا, مۇعالىم, عالىمدار تاراپىنان ءاردايىم سىن ايتىلادى. وقۋلىق نارىعىنىڭ ەكونوميكالىق فاكتورى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. وقۋلىق بيزنەسكە اينالعاندىقتان, كەيدە ساپا ەمەس, مەرزىم مەن پايدا ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ كەتەدى.
وقۋلىق تەك ءماتىن جازۋ ەمەس, عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇيلەستىرۋ, ادىستەمە مەن پسيحولوگيانى ەسكەرۋ, ۇلتتىق مۇددە مەن الەمدىك ستاندارتتى ۇشتاستىرۋ, مەملەكەتتىك تالاپ پەن شىعارماشىلىق ەركىندىكتى تەڭ ۇستاۋ. سوندىقتان وقۋلىق جازۋ – ەڭ كۇردەلى شىعارماشىلىق جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىس.
ساراپشى اتاپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك ساراپتاما, باسپانىڭ ىشكى توپتارى, رەسپۋبليكالىق كوميسسيالار وقۋ ادەبيەتتەرىنىڭ ستاندارتتارعا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسادى. سونىمەن قاتار ساراپشىلاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى دە ساپالى وقۋلىق جازۋدىڭ باستى كريتەريى بولۋعا ءتيىس. ساراپشىلار قۇرامىندا جاڭارتىلعان باعدارلامانى تۇسىنبەيتىن ماماندار دا كەزدەسەدى.
«مەكتەپتە جۇمىس ىستەمەگەن, وقۋشى پسيحولوگياسىن مەڭگەرمەگەن, ساباق بەرمەگەندەر اۆتورلىققا جارامايدى. كەي جاعدايدا اۆتوردىڭ جازعانىن تۇسىنبەيتىن ساراپشى جاقسى جازىلعان وقۋلىقتى جارامسىز ەتەدى. كوبىنە وقۋلىقتاردى اۆتورلار توبى دايىندايدى: عالىم + ادىسكەر + تاجىريبەلى مۇعالىم. قازاقستاندا وقۋلىق شىعارۋ نارىعىندا نەگىزىنەن «مەكتەپ», «اتامۇرا», «الماتىكىتاپ», «ارمان-پۆ», «كەلەشەك», «جازۋشى», ت.ب. ءىرى باسپالار بەلگىلى. ولاردىڭ وقۋلىق شىعارۋداعى پايداسى دا, زيانى دا بار. ءىرى باسپالاردىڭ ارقاسىندا وقۋلىقتار ۋاقتىلى شىعادى, ساپالى باسىلادى, تسيفرلىق نۇسقالارى دا بار ەكەنى راس. الايدا ەلىمىزدەگى وقۋلىق شىعارۋ نارىعىندا مونوپوليالىق جاعداي ساپاعا ەمەس, پايداعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانى قىنجىلتادى. بۇل كۇندە مونوپولياعا ۇمتىلۋ باسىمدىعىنان بىرنەشە باسپا نارىقتى ءبولىپ العانى ايقىن كورىنىس بەرىپ وتىر. كەيدە باستى ماقسات – وقۋلىقتى تەز شىعارۋ, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى الۋ بولادى دا, ساپادان بۇرىن مەرزىم مەن قارجىلىق تيىمدىلىككە كوڭىل ءبولىنىپ كەتەدى. ونىڭ زيانى اۆتورلارعا تيەدى. شىعارماشىلىق ەركىندىككە يە بولمايدى, كوبىنە باسپانىڭ دايىن ۇلگىسى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مونوپوليانىڭ باسىمدىعى قوعامدىق پىكىردى ەسكەرمەيدى. مۇعالىمدەر مەن اتا-انالاردىڭ شاعىمى كوپ بولعانىمەن, ءىرى باسپالار ونى اركەز ەسكەرە بەرمەيدى. وقۋلىقتاعى قاتەلىكتەردىڭ قايتالانۋى, ءتىپتى, ءبىر باسپانىڭ وقۋلىعىنان شىققان قاتەلەر بىرنەشە جىل بويى تۇزەلمەي جۇرە بەرەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالعانداي» دەيدى مەيرامگۇل بارقازاتقىزى.
ساراپشى سونداي-اق وقۋلىق جازاتىن اۆتورلارعا جاعداي فورمالدى دەڭگەيدە جاسالىپ وتىر دەگەن پىكىردە. وسىلاي دەۋىنىڭ دە بىرنەشە سەبەبى بار. «اۆتور وندىرىستەن بوساتىلمايدى, كەي جاعدايلاردا جالاقى تولەنبەيدى, تەك وقۋلىق ابدەن دايىن بولعاندا عانا ازداعان قالاماقى بەرىلەدى. ەڭبەگىنە قالاماقىسى ساي ەمەس. نەگىزگى جۇمىسىنىڭ تالاپتارىمەن ءجۇرىپ باعدارلاما مەن باسپا تالاپتارىنان اسىپ شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە بارا بەرمەيدى. ناقتى شىعارماشىلىق, عىلىمي ەركىندىك پەن ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ جەتىسپەيدى. سول سەبەپتى كوپتەگەن اۆتور ءوزىن «وقۋلىق جازۋشى» ەمەس, «قۇراستىرۋشى» رەتىندە كورەدى. نەگە «قۇراستىرۋشى» ۇعىمى باسىم بولىپ كەتتى دەسەك, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا تاۋەلدى. وقۋلىق اۆتورى ەمەس, «قۇراستىرۋشى» جاعدايى قالىپتاسقان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باسپا كوپ, الايدا مازمۇنى بىردەي كوپ وقۋلىق ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرمايدى. اۆتورلار توبى عالىم, ادىسكەر, مۇعالىم, جازۋشى جانە ديزاينەر, اقپاراتتىق قۇزىرەتتىلىك ماماندارىنان قۇرالسا يگى. وقۋلىقتى باقىلاۋ ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى نەمەسە ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىندا بولىپ, باسپالارعا دايىن وقۋلىقتىڭ تيراجى ۇسىنىلۋعا ءتيىس», دەيدى ساراپشى.
ال وقۋلىق ساپاسىنا اۆتورلارعا شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرىلگەندە قول جەتكىزۋگە بولادى. ول ءۇشىن وقۋلىق دايىن بولعان كەزگە دەيىن اۆتوردىڭ ايلىعى ساقتالىپ, نەگىزگى جۇمىسىنان بوساتىلعانىمەن, ولار ۇجىمىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. ال بۇل ۇسىنىستاردى ورىنداۋ جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ قۇزىرىندا.
الماتى
