اۋەلى الاش ارداقتىسىنىڭ رۋحىنا ارنايى قۇران باعىشتالدى. جۇرتشىلىققا قۇتتىقتاۋ ءسوز ارناعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وڭىردە مىرجاقىپتىڭ رۋحاني مۇراسىن تانىپ-ءبىلۋ باعىتىندا اتقارىلعان ءىس-شارالار جونىندە ايتىپ بەردى.
«مىرجاقىپ شىعارمالارىندا ادامگەرشىلىك, ادىلدىك, وتانسۇيگىشتىك سەكىلدى يسلامنىڭ باستى قۇندىلىقتارى كەڭىنەن قامتىلعان. الاش اياۋلىسى حالىق ءۇشىن بەينەت كوردى. مىرجاقىپ اتامىز «قازاق» گازەتىنە جاريالاعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە: «ار-نامىس, ماحاببات بولماعان جەردە ادامشىلىق تۇرا ما؟ بۇل سيپاتتاردىڭ بولۋى ءۇشىن ادام بالاسى ازات, تاربيەلى بولۋعا ءتيىس. ۇل, قىز دەمەي, بالانى وقىت, قازاق. ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. قانداي ادام جاقسى كىسى بولماق كەرەك؟ سونداي ادام جاقسى – كىمدە-كىم جەتىم-جەسىر, كارىپ-قارتاڭ, قىسىلعان-قىمتىرىلعاندارعا جاقسىلىق قىلىپ, ولاردى قۋانتىپ قويسا..» دەيدى. ءدىن دە مۇسىلمان بالاسىنىڭ قايىرىمدى بولۋىن, مۇقتاجعا كومەكتەسۋىن, ءادىل بولۋدى بۇيىرادى. مىرجاقىپ قازاقتىڭ اسقاق ارمانى مەن مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەل مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى», دەدى باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى.
القالى جيىننىڭ عىلىمي-تانىمدىق ءورىسىن كەڭەيتە تۇسكەن اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى «مىرجاقىپتانۋدىڭ مادەني-اقپاراتتىق مۇراتى» تاقىرىبىن كەڭىنەن تولعاپ, كوپشىلىككە الاش زيالىلارىنىڭ, مىرجاقىپتىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن قىزمەتىن, ءدىني كوزقاراسىن تالداپ-تارازىلاپ بەردى.
ء«بىز بۇگىنگى ۇرپاققا مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاق!» دەگەن ۇندەۋىن, ويىن قالاي جەتكىزەر ەدىك؟ ارينە, ۇلت پەن ەلدىك ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. قازىرگى قوعامدا ءتۇرلى كۇردەلى جاعداي بار, قۋاناتىن ساتتەر دە از ەمەس. ءبىز سول كۇردەلى ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋىمىز كەرەك. مىرجاقىپ تا ءوز زامانىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشتى. ءاليحانشا ايتساق, زامان ءار بۋىننىڭ موينىنا ءبىر جۇكتى ارتادى. ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس. ءبىز وكىنىشكە قاراي, سول جۇكتى بەلگىلى ورىنعا اپارىپ قويمايمىز. كەيىنگى بۋىننىڭ يىعىنا تاستاپ كەتەمىز. كەمشىلىگىمىز – وسىندا. بۇل كەمشىلىك جينالا كەلە كۇردەلى جاعدايعا اينالادى. سوندىقتان ءبىز بۇگىنگى كونفەرەنتسيا ارقىلى دا وڭىردەگى, ەلدەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە كىشكەنتاي بولسا دا قولعابىس تيگىزسەك يگى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
عالىم جالپى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلگە ەتكەن قىزمەتىن, ەڭبەگىن باعالاۋ مەن تانىپ-بىلۋدە اسا بايىپتى زەردە قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە ءبىراز تۇلعالاردى تاريحتان سىزىپ تاستايىق, بىزگە قاجەت ەمەس» دەپ جۇرگەن بولشەۆيكتەر سياقتى ازاماتتار بار. مۇنىڭ ءبارىن سول زاماننىڭ كونتەكسىنە قاراي الماساق, كوپ قاتەلىككە ۇرىنامىز. ءبىز, سول زاماندا ءومىر ءسۇرىپ كورەيىكشى. ماسەلەن, وسى وڭىردەگى امانگەلدى, ءالىبي, احمەت, مىرجاقىپتارعا قالاي قارايمىز؟ قالاي ىرىكتەپ الامىز؟ قازىر زيالىلار بۇل جونىندە ءارتۇرلى ايتىپ ءجۇر. كەزىندە احمەت زامانىندا ىبىراي ءالتىنساريندى كەمەدەن لاقتىرايىق دەگەندەر بولدى. بۇل جونىندەگى الاش ۇستانىمى بىلاي: «ەگەر احمەت ىبىراي زامانىندا ءومىر سۇرسە, ىبىرايداي بولار ەدى, ىبىراي احمەت زامانىندا ءومىر سۇرسە, احمەتتەي بولار ەدى». بۇل – 1922–1923 جىلدارى ايتىلعان وي. وسى ۇستانىم ءبىز ءۇشىن اكسيوما بولۋ كەرەك. ارينە, بولشەۆيزمدى ءبىز سۇراپ العان جوقپىز. ءوزى كەلدى. قازىر ساياساتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىز جاقسى بىلەدى, ماعجان «ساياسات – اعاش ات» دەيدى. ول – وتە كۇردەلى, وتە نازىك دۇنيە. ءىرى تۇلعانى ۇلكەن ساياسي پارتيالار وزىنە تارتقىسى كەلەدى. سول ارقىلى ءوز يدەياسىن ىلگەرىلەتۋدى قالادى. سوندىقتان حح عاسىر باسىندا ءاليحانداردىڭ ءوزى ماركسيزمگە سول زامانداعى ءىرى, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى اعارتۋشى يدەيا رەتىندە قاراعان. قيىن شاقتا الاش زيالىلارىنىڭ كوبى كوممۋنيستىك پارتياعا ءوتتى. دەمەك ءالىبيدىڭ دە, امانگەلدىنىڭ دە تاريحي قىزمەتىن زامانا اياسىندا قاراۋىمىز كەرەك. امانگەلدىنى ۇلتتى ازات ەتۋدى قالاعان تۇلعا رەتىندە كوتەرۋ, كورۋ, ءتۇسىنۋ, ارينە, ءتۇرلى قايشىلىققا تۇسىنىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە قيىن كەزدە, الاشتىڭ زيالىلارى ءبىر-بىرىمەن ارالاسا الماي قالعان تۇستا ولاردىڭ وتباسىنا قولداۋ كورسەتكەن ءالىبي جانگەلديننىڭ ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», دەدى عالىم.
«ويان, قازاق!» فيلمىندە مىرجاقىپ ءرولىن ويناعان ءارتىس باقىت جاعىپار «ەل زيالىلارىنىڭ سەنىم سالاماتتىلىعى مەن ەل تاريحىن جەتىك ءبىلۋى – ۇرپاق ءۇشىن تەگەۋرىندى تىرەك» ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وتكىزىپ وتىرعان بۇل جيىندا جەرگىلىكتى زيالىلار وي-پىكىرىن, ۇسىنىسىن ايتىپ, مىرجاقىپتانۋعا ساتتىلىك تىلەدى.
جيىن سوڭىندا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «باقىتسىز جامال: تاعدىر جانە تانىم» تاقىرىبىندا جاريالانعان ەسسە بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتادى.
كونفەرەنتسيادان كەيىن كوپشىلىك تورعاي مۋزەيلەر كەشەنى مەن وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحانا اكەلگەن كوشپەلى كورمەنى تاماشالادى.
قوستاناي وبلىسى
