جاپونيا ەكونوميكاسى جايباسارلىق تانىتتى
الەمدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جاپونيا ەكونوميكاسى دا جايباسارلىققا سالىندى. قۇلدىراۋعا ىرىق بەرمەگەنىمەن, جالپى وسىمنەن باياۋلىق بىلىنۋدە. ياعني, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى توقسانىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىم بولجامداعى ساندارعا مۇلدە سايكەس ەمەس. ساراپشىلار كۇتكەندەگىدەي كورسەتكىشتەر «كوزدەن بۇلبۇل ۇشقانداي».
ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ شامامەن 0,6 پايىزىن قۇرادى. ەكونوميكا ءمينيسترى اكير ءاماريدىڭ پايىمىنشا, بۇل ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ەلدىڭ كوپكە سوزىلعان توقىراۋدان شىعىپ وتىرعاندىعىنىڭ دالەلى بولا الادى. بىراق نارىق ساراپشىلارى بۇل باياۋلاۋ تۇتىنۋدىڭ جانە كاپيتال شىعىندارىنىڭ كوبەيۋى اسەرىنەن, سونداي-اق, تۇراقسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى ينۆەستيتسيانىڭ السىرەۋىنەن دەپ وتىر. الايدا, توكيولىق Nikkei يندەكسى 7 جىلدا العاش رەت 0,5 پايىزعا وسكەن. جاپون نارىعى ەۋروپالىق سەرىكتەستىكتەرى گرەكيامەن ارادا تۋعان داۋدى ءساتتى شەشىپ, ەۋرونىڭ قۇلاماۋىنا ءۇمىت ارتۋدا. سوندا ەۋروپاعا شىعارىلاتىن جاپونيالىق ەكسپورت كولەمى دە ازايمايدى دەپ بولجايدى.
ەۋروتوپ پەن گرەكيا كەلىسسوزدەرى ناتيجەسىز اياقتالدى
بريۋسسەلدە وتكەن ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ وتىرىسى نەگىزىنەن گرەكيانىڭ سىرتقى قارىزى, سونداي-اق, ول ەلگە حالىقارالىق قارجىلىق كومەك كورسەتۋدىڭ بۇدان ارعى احۋالى ماسەلەلەرىنە ارنالعان بولاتىن. الايدا, كوپ ءۇمىت ارتىلعان جيىننىڭ قورىتىندىسى گرەكيالىقتاردىڭ كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتا قويعان جوق.
فرانس-پرەسس اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, افيناعا قازىرگى كومەك باعدارلاماسىنىڭ قاتاڭ انتيداعدارىستىق تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ مەرزىمىن سوزۋ تۋرالى ۇسىنىلعان. بىراق گرەكيا دەلەگاتسياسىنىڭ وكىلدەرى بۇل تالاپتاردىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. ەۋروتوپ توراعاسى گرەكيا ءۇشىن قازىرگى باعدارلاما مەرزىمىنىڭ سوزىلعانى دۇرىس دەپ وتىر. ەۋروايماق قارجى مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى يەرۋن دەيسسەلبلۋمنىڭ ايتۋىنشا, كومەك كورسەتۋگە قاتىستى جاڭا ۇسىنىس جاساۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ دۇرىسى وسى شەشىم بولماق. سونداي-اق, ول بىرنەشە اي ىشىندە الداعى مۇمكىندىكتەردى قاراستىراتىنىن, الايدا, گرەكيا قارجىلاي كومەك تالاپتارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە تىرىسىپ وتىرعانىن ايتقان.
افيناعا قاتىستى قازىرگى باعدارلامانىڭ مەرزىمى وسى ايدىڭ سوڭىندا اياقتالاتىنى بەلگىلى. سوعان وراي الداعى اپتادا بۇل ماسەلە تاعى دا تالقىلانادى دەپ كۇتىلۋدە. ال قازىرگى كۇنى گرەكيانىڭ سىرتقى قارىزى 320 ملرد. ەۋرونى قۇرايدى, بۇل – ول ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 175 پايىزى. ال وسى اپتانىڭ سارسەنبىسىندە گرەكيا جاڭا كوشباسشىسىن سايلادى. 65 جاستاعى پروكوپيس پاۆلوپۋلوس ەل پرەزيدەنتى بولدى. تاجىريبەسى مول ساياساتكەردىڭ كانديداتۋراسىن سەيسەنبىدە رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس پارلامەنتتىك توپتىڭ وتىرىسىندا ۇسىنعان بولاتىن. ال جاڭا پرەزيدەنت ەل ەكونوميكاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرە الا ما جوق پا, ول ەندى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
باتىس افريكادا ەبولاعا شالدىققاندار سانى ارتتى
قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىن الەككە سالىپ, ابدەن قالجىراتقان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ءورشۋى بولىپ وتىر. سەبەبى, اۋرۋ جايلاعان ەلگە ۇلكەن الەۋمەتتىك قاتەر تونەتىنى بەلگىلى. ال ونىڭ ارتىندا ەكونوميكالىق وراسان زور زارداپتارى تاعى بار.
سوڭعى ۋاقىتتا كوپتەگەن ەلدەرگە ۇلكەن ۇرەي تۋدىرعان ەبولا ۆيرۋسىنىڭ تارالۋىنا ناقتى توسقاۋىل تابىلار ەمەس. ودان اسىرەسە, افريكا ەلدەرى قاسىرەت تارتۋدا. ماسەلەن, باتىس افريكادا ەبولاعا شالدىققاندار قاتارى 23 مىڭ ادامعا جەتكەن. بۇگىندە بۇل ۆيرۋس سەررا-لەون, ليبەريا, گۆينەيا, مالي, نيگەريا, سەنەگال, يسپانيا, ۇلىبريتانيا, اقش ەلدەرىندە تىركەلگەن.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل ۆيرۋسپەن اۋىرعانداردىڭ اراسىندا ءولىم-ءجىتىم ارتقان. ماسەلەن, 13-16 اقپان ارالىعىندا بۇل اۋرۋعا شالدىققان ءار 183 ادامنىڭ 100-ءى دۇنيە سالىپتى. وسىعان وراي گۆينەيا, ليبەريا جانە سەررا-لەون ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى ەبولاعا كۇرەستى كۇشەيتۋگە حالىقارالىق كومەك سۇراۋدا.
بۇل ەپيدەميا باستالعاننان بەرى اتالعان ەلدەردە 9 353 ادام ءولىم قۇشىپتى, سونداي-اق 23182 ادام اۋرۋ جۇقتىرعان. تارقاتىپ ايتساق, ليبەريا ەلىندە ەبولادان قازا تاپقان ادامدار سانى 3 900 بولسا, 9 007 ادام اۋىرعان. ال سەررا-لەوندا 3401 ادام ءدال وسى اۋرۋدان دۇنيە سالسا, 11 074 ادام ۆيرۋس جۇقتىرعان. گۆينەيادا دا جاعداي ءماز ەمەس. وسى دەرتتىڭ سالدارىنان 3101 مىڭ ادام كوز جۇمعان. 2 052 ادام اۋرۋ دەپ تىركەلگەن. جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ كوبىندە اۋرۋعا شالدىققان ادامدار سانى 10-نان كەم تۇسپەيدى. سونداي-اق, نيگەريادا 20 ادام ۆيرۋس جۇقتىردى دەپ تىركەلگەن, ونىڭ 8-ءى كوز جۇمعان.
ەسكە سالساق, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قاڭتار ايىندا ەبولا ۆيرۋسىنىڭ تارالۋى باسەڭدەپ كەلە جاتقانىن حابارلاعان بولاتىن. سوڭعى جەتى ايدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا قاڭتاردا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش تىركەلگەنىن مالىمدەگەن. بىراق بۇل قۋانىشتى حابار ۇزاققا سوزىلمادى. مىنە, اقپاننىڭ سوڭىنا جەتپەي جاتىپ, بۇل جىل باستالعاننان بەرگى باتىس افريكادا ەبولا ۆيرۋسى ەڭ كوپ تىركەلگەن اپتا دەپ جار سالدى. سوعان وراي, اتالعان ۇيىم قوسىمشا ءدارى-دارمەك, كەرەك-جاراق قۇرالداردىڭ, قارجىنىڭ قاجەتتىلىگىن ايتىپ دابىل قاعۋدا.
مۇناي باعاسى وسە مە؟
وسى اپتادا الەمدىك اقپارات قۇرالدارى مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلگەنى تۋرالى جارىسا جازدى. ياعني, سەيسەنبى كۇنى Brent مۇنايىنىڭ باعاسى قىمباتتاپ, 62 دوللار بولدى. لوندونداعى ICE Futures بيرجاسىندا Brent مۇنايىنىڭ ءساۋىر ايىنداعى فيۋچەرستەرى سەيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ ءبىر باررەل ءۇشىن 62,12 دوللارعا دەيىن وسكەن. بىلايشا قاراساق, مۇناي باعاسىنىڭ 62 دوللار بولۋى وسىدان جارتى جىل بۇرىن ۇلكەن اپات سياقتى كورىنگەن. سەبەبى, وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا عانا مۇناي باعاسى 115 دوللار بولعانى قازىر ەرتەگىدەي. ءسويتىپ, تامىزدا بۇل باعا 100 دوللار, قازاندا 90 دوللار شاماسىندا قالىپتاسسا, قاراشادا 80 دوللاردان دا تومەندەدى. سول كەزدە ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى بۇل باعا قۇلدىراۋىنىڭ ەڭ تومەنگى شەگى بولار دەپ بولجاعان. ونىڭ ءبىر سەبەبى, مۇناي باعاسىنىڭ 80 دوللاردان تومەندەۋىن الەمنىڭ مۇنايلى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارى كوتەرە المايدى دەپ ويلاعان. وسىلايشا, ولار مۇناي ءوندىرۋدى ازايتادى دا, باعا قايتادان جوعارى ورلەي باستايدى دەستى. الايدا, مۇناي باعاسىنا 80 دوللاردى دا كوپسىنگەندەر بولدى. اقىر اياعى, مىنە, 62-گە دە قۋانىپ وتىرمىز. الەمدەگى مۇناي باعاسى سوڭعى بەس جارىم جىلدا شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنشە ءتۇستى. Brent ماركاسى 1,55%-عا ارزانداپ, باررەلى 46,72 دوللاردى قۇرادى, ءسويتىپ, ساۋدا-ساتتىقتاعى قۇنى 46,7 دوللارعا باعالاندى. ال WTI ماركالى قارا التىن باعاسى 1,39%-عا تومەندەپ, ناتيجەسىندە باررەلى بار بولعانى 45,43 دوللارعا ساۋدالاندى. مىنە, بۇل كورسەتكىش 2009 جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرگى الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ەڭ قۇنسىزدانعان ءساتى. بىراق ماسەلە بۇل جەردە ونىڭ قانشا دوللار بولعانىندا ەمەس, ونىڭ وڭ ناتيجەگە قاراي جىلجۋىندا جاتسا كەرەك. الايدا, ساراپشىلار سۇرانىسى تومەن بولعانىمەن, شىعارىلۋى جوعارى دەڭگەيدەگى مۇنايدىڭ الەمدىك نارىقتا سۇرانىستان ارتىق بولۋى ءالى دە ساقتالىپ وتىرعانىن ەسكە سالىپ, بۇل ءوسىمنىڭ قىسقا مەرزىمدى سيپاتتا ەكەنىن دە جوققا شىعارمايدى. ياعني, قايتا تومەندەۋ قاۋپى جوق ەمەس. ايتالىق, باعانىڭ كەدەرگىسىز تىم قۇلدىراي تۇسكەنىنەن قاۋىپتەنگەن كوپتەگەن مەملەكەتتەر ەكونوميكالارىنىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلامالارىن مۇناي باعاسىنىڭ 50 دوللارىنا دەيىن ىقشامداي تۇسكەن بولاتىن. ارينە, بۇل سولاي بولسىن دەگەنى ەمەس, بىراق ىقتيمال ەكەنىن اڭعارتادى. سول سەبەپتى, الەم ەلدەرى ارقانى كەڭگە سالۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن ايتىپ الاڭداپ وتىر. شىن مانىندە, باعا قۇلدىراۋى بۇدان ءارى دە جالعاسا بەرە مە, جوق الدە كوتەرىلگەن كۇيى كەتە مە, الدە وسى شەگىندە توقتاپ قالا ما, مۇنى ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى دەيدى ەكونوميكالىق شولۋشىلار. وعان ءبىر سەبەپ, قازىرگى كۇندە الەم بارعان سايىن كۇردەلەنىپ بارادى. الپاۋىت ەلدەر اراسىندا تەكەتىرەستەر از ەمەس, شەشىمىن تاپپاعان ءتۇرلى ساياسي جاعدايلار دا مۇناي باعاسىنىڭ ساياسيلانۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعانىن جوققا شىعارمايدى. دەگەنمەن, مۇناي باعاسى تۋرالى الەمدىك ينتەرنەت باسىلىمدارىندا كەشەگى كۇنى تاعى ءبىر اقپارات جىلت ەتتى. ال وپەك-تەگى كۋۆەيت وكىلى مۋحاممەد اش-ءشاتتيدىڭ تاسس اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتى. ول وندا, الداعى بەس جىلدا مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 100 دوللارعا دەيىن قىمباتتامايتىنىن ايتىپتى. سونداي-اق, اش-شاتتي مۇناي نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتالاتىنىن, ال 2016 جىلعا دەگەن بولجامدى اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جاساۋعا بولاتىنىن العا تارتقان. سونىمەن بىرگە كۋۆەيت وكىلى مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا وپەك قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەر كىنالى ەكەنىن ايتىپتى. مۇنداي پىكىردى بۇعان دەيىن وپەك-ءتىڭ باس حاتشىسى ابدۋللا ءال-بادري دە ايتقان بولاتىن. ول تومەن قاراي قۇلدىراعان مۇنايدىڭ باعاسى تاياۋ ارادا شارىقتايتىنىن ايتىپ سەندىرگىسى كەلەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, الداعى 3-4 جىلدا قارا التىننىڭ ءبىر باررەلى 200 دوللارعا دەيىن كوتەرىلەدى. سەبەبى, قازىر مۇناي قورى وتە كوپ. بىرتە-بىرتە بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋشىلەر سانى 2008 جىلداعىداي ازايۋى مۇمكىن. سالدارىنان ونى وندىرۋگە بولىنەتىن قارجى دا قىسقارادى. «بۇل مۇناي تاپشىلىعىن تۋدىرىپ, سايكەسىنشە, قارا التىنعا دەگەن سۇرانىس قايتا ۇلعايادى», دەگەن ءال-بادري. قالاي بولعاندا دا, بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىرعان مۇناي باعاسى بۇگىنگىدەي مۇشكىل حالىنەن تومەندەمەيتىن سياقتى. ال ونىڭ قانشالىقتى قىمباتتايتىنىن ناقتى ەشكىم ايتا الار ەمەس. ءبارى دە تەك بولجامدار عانا.
ازىرلەگەن
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
