ۇكىمەت

ەكونوميكا سالاسىنا كادر دايارلاۋدا قانداي تۇيتكىلدەر بار؟ يننوۆاتسيالىق دامۋعا بەت العان ءىستىڭ بارلىعىن دا ءبىلىمدى, بىلىكتى مامانسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن جانە بىلىكتى مامان دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اتقارار ءىسى قوماقتى. سوعان وراي رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىراحمان نايزابەكوۆتى بۇگىنگى ءبىلىم ورداسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, ەكونوميكا جانە وندىرىسكە كادر دايىنداۋداعى پروبلەمالار مەن ولاردى شەشۋ جولدارى توڭىرەگىندەگى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءابدىراحمان باتىربەك ۇلى, شاعىن كەنشىلەر قالاسىندا تۇرعان رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ءىسىن قانداي مىسالمەن قايىرار ەدىڭىز؟ – ءبىز دايىنداعان مامانداردىڭ سۇرانىسقا يە ەكەنىن ءبىلىم وردا­سىنىڭ باستى جەتىستىگى دەپ ايتا الامىن. مىسال دەدىڭىز عوي, 2013-2014 وقۋ جىلىندا ينستيتۋتتى 824 تۇلەك بىتىرگەن بولاتىن. سولاردىڭ 97 پايىزى ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستى. ولاردىڭ 80 پايىزى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ سالىمشىلارى بولىپ تابىلادى. مۇنى تۇلەكتەرىمىزدىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنىڭ ايقىن دالەلى ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن. رەسەيگە كەتكەن جانە سونىمەن قاتار, جەكە كاسىپورىندارعا ورنالاسقانىمەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بجزق-عا سالىمى تۇسپەي جاتقان تۇلەكتەرىمىزدى ەسەپتەي كەلگەندەگى كورسەتكىش وسىنداي بولدى. ەندى ءبىر-ەكى جىلدا ءبىلىم ورداسىنان تاعى دا مىڭ­جارىمعا جۋىق ستۋدەنت, وندىرىسكە, قۇرىلىس سالاسىنا, بانك جۇيەسى مەن كاسىپكەرلىككە باراتىن بولادى. – قازاقستاندا 2013-2014 وقۋ جىلىندا جوعارى ءبىلىمدى كادرلارعا سۇرانىس 35 مىڭ ادامدى قۇراسا, ال ءبىلىم وردالارىن 165 مىڭ تۇلەك ءبىتىردى. وسىعان قاراعاندا, ءبىر جىلعى تۇلەگى تۇگەل دەرلىك جۇ­مىسقا ورنالاسقان سىزدەردەگى كورسەتكىش جوعارى جەتىستىك ەكەنى ايقىن. ەندى, وسىنىڭ سىرى نەدە؟ – بىرىنشىدەن, ءبىلىم ساپاسى ەكەنىن ايتار ەدىم. ءبىزدىڭ ماماندىقتار نەگىزىنەن تەحنيكا­لىق جانە ەكونوميكالىق باعىتتا بولعاندىقتان, ناقتى ءبىلىم بولماي, تۇلەك جۇمىستا ءوزىن كورسەتە المايدى. ەكىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە ينستيتۋت – ستۋدەنت – ءوندىرىس» ءتاسىلىن باستى باعىتقا الامىز دا, جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. ءتىپتى, وبلىس وڭىرىندەگى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ, كراسنووكتيابر بوكسيت كەن باسقارماسىنىڭ, «قوستاناي مينەرالدارى» اسبەست كەن ورنى, «وركەن», «شايمەردەن» كەن ورىندارى مەن كەGوس كومپا­نياسىنىڭ, تەمىرجول سالاسىنىڭ باس ينجەنەرىن, تەحنولوگىن, باسقا باستى ماماندارىن شاقىرىپ, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى ولارمەن بىرگە وقۋ جوسپارىن جاسايدى. وندىرىستەن كەلگەن وكىلدەر وزدەرىنە كەرەك نەمەسە كەرەكسىز پاندەردى وقۋ جوس­پارىنان الىپ تاستاۋدى نەمەسە قوسۋدى ۇسىنادى. ءبىز ءوندىرىس تالابىن ءجىتى ەسكەرەمىز. ءبىلىم ورداسىنىڭ وندىرىسپەن بايلانىسى وقۋ جوسپارىنان باستالادى. ستۋدەنتتەر ينجەنەرلىك, ءوندى­رىستىك جانە ديپلوم الدىنداعى تاجىريبەدەن وتەدى. ولار ءتو­مەنگى كۋرستاردان باستالاتىن تاجىريبە كەزىندە ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىسشى, ينجەنەردىڭ كومەكشىسى بولىپ ىستەيدى. وسىلاي جاتتىققان, كوزى قانىققان ستۋ­دەنت بولاشاق جۇمىس ورنىن دا سول وندىرىستەن كورەدى. ءبىز­دىڭ ستۋدەنتتەردىڭ 30 پايىزى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە تاجىريبەدەن وتە­دى. وسى كەن الىبىندا ينستي­تۋتتىڭ 2600 تۇلەگى ءتۇرلى مامان بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بىزدە 120 ستۋدەنت بەلگىلى وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ قاراجاتىمەن وقيدى. ستۋدەنتتەردىڭ 10 پايىزى ديپلومىن ءوندىرىس ورنىنا بارىپ قورعايدى. مۇنىڭ بار­لىعى ستۋدەنتتەردى ەكىجاقتى قاداعالاۋعا, ءبىلىمىن, بىلىگىن جە­تىلدىرۋگە كومەكتەسەدى. ءبىز­دىڭ ءتۇ­لەك­تەرگە جان-جاقتان سۇرانىس­تار ءتۇسىپ جاتادى. جىل سايىن ينس­تيتۋتتى بىتىرەر الدىندا جۇمىس جارمەڭكەسىن وتكىزگەنىمىزدە وعان رەسەيدىڭ كەن وندىرەتىن ءىرى كومپانيالارىنان, قۇرىلىس ورىندارىنان وكىلدەر كەلەدى. رەسەيدە دە تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى جەتكىلىكتى عوي. ءبىزدىڭ تۇلەكتەردى جۇمىسقا شاقىرا كەلگەندەر رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى تۇلەكتەرىنىڭ ءبى­لىمى مەن بىلىكتىلىگىن جوعارى باعا­لايتىنىن جاسىرماي ايتىپ كەتەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. ءبىر جاعىنان, ارينە, جاس ماماندارىمىز رەسەيگە كەتىپ جاتادى. وعان امال جوق. – ەلباسى جولداۋلارىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەرگە وراي جوعارى وقۋ ورىندارى مامان دايىنداۋمەن قاتار, عىلىمي ورتالىققا اينالۋى قاجەت. بۇل ورايدا ينستيتۋتتىڭ تالپىنىسى قالاي؟ – ءسوز جوق, جوعارى وقۋ ورىن­دارى ەلىمىز الدىنا ەلباسى قويعان مىندەتتەرمەن بىرگە تىنىستايتىنى انىق. سوڭعى جىلدارى ينستيتۋتتا ستۋدەنتتەردى عىلىمعا بەيىمدەۋ جۇمىستارىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. سوڭعى ەكى جىلدا 8 عىلىمي-شارۋا­شىلىق تاقىرىپتار بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل ستۋدەنتتەردىڭ ءوز بەتىنشە عىلىمي ىزدەنۋىنە جاقسى مۇمكىندىك, ءارى تابىس تابادى. عىلىمي جۇمىستارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار بويىنشا بۇرىن ءبىر عانا تاقىرىپ بولاتىن. قازىر ونىڭ قاتارى سەگىزگە جەتتى. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان عىلىمي ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەيدى. ولار رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالاردان, بايقاۋلاردان جۇلدەلەرمەن ورالىپ ءجۇر. ءبىر مىسال. رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردى ايتپاعاندا, ە.كۋزنەتسوۆا دەگەن ستۋدەنتىمىزدىڭ عىلىمي جۇ­مى­سى بۇكىلرەسەيلىك جاس عالىم­داردىڭ 16-شى فورۋمىندا 4-ورىندى يەلەندى. سونىمەن قاتار, ماسكەۋ جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى ۇيىمداستىرعان وليمپيادا جەڭىمپازى اتانىپ, سول ءبىلىم ورداسىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا تەگىن وقۋعا ءمۇم­كىندىك الدى. وتكەن جىلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ولگا ميريۋك دەگەن وقىتۋشىمىز «ۇزدىك وقىتۋشى» گرانتىن الدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى ەسكەرىلگەنى ايان. وقىتۋشىلاردىڭ شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالالارى جاريالانىپ تۇرادى. دەگەنمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي جۇمىستار ءۇشىن جاقسى ماتەريالدىق بازا بولۋى, ينستيتۋتتىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. – سوندا ينستيتۋتتىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا نە كەدەرگى؟ – ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندەگى بىرقاتار شەكتەۋلەر تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قازىر جوعارى وقۋ ورىندارى باكالاۆريات پەن جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرادى, الايدا, جۇمىسشى كاسىبىنە وقىتۋ مەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدى جۇرگىزبەيدى. بىلاي قاراعاندا, مۇنىڭ بارلىعى دا ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي, بىرىنەن-ءبىرى اجىرامايتىن ءىس ەمەس پە؟ جۇمىسشى كاسىبىن وقىتپاۋ تەحنيكالىق مامان­دىق ستۋدەنتتەرىنىڭ جۇمىس­قا ورنالاسۋىن قيىنداتادى (كاسى­بي كۋالىگى بار تۇلەكتى جۇمىس­قا الۋ جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمدى). سونىمەن قاتار, جۇمىسشى كاسىپتەرىن وقىماعان ستۋدەنتتەر كەيبىر كاسىپورىندارعا ءون­دى­­رىس­تىك تاجىريبەدەن وتۋگە جىبە­رىلمەيدى. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتى­رۋعا مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى كورپوراتيۆتىك بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاسۋعا بيزنەس قىزى­عۋشىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە, تەوريالىق ءبىلىمنىڭ تاجىريبەدەن الىستاۋىنا اكەلىپ سوعادى. ال جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارى مەملەكەتتىك ءبى­لىم وردالارىنا قاراعاندا ءتالىم­گەرلەردى ۇزدىكسىز دايارلاۋدا كوپ باسىمدىقتارعا يە. سەبەبى, ولاردا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ما­ماندىقتاردى دايارلايتىن كوللەدج­دەر بار. اتالمىش ول­قى­­لىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماق­ساتىندا «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭعا جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءوز قۇرىلىمىندا زاڭدى تۇلعالار قۇرۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن جۇرگىزۋ, جۇمىسشى كاسىپتەرىن وقىتۋ جانە ورتا ءبىلىم­نەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىكتەر بەرۋگە قاتىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلسە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىمىن تابار ەدى. – ءبىلىم ورداسىنىڭ ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋى قالاي؟ – كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ور­نىن­دا زاماناۋي ماتەريالدىق بازا بولماي ساپالى ءبىلىم بەرىلمەيدى, ءبىلىم ورداسى دامىمايدى. ال قازىر وعان قارجى جيناقتاۋ تەتىك­تەرى قاراستىرىلماعان. سەبەبى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋ جانە قوردى وقۋ-عىلىمي ادەبيەتپەن تولىقتىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قارجى قۇيۋدىڭ كولەمىن ارتتىرادى. قىسقاسى, وقۋ ورنىنا الىنعان جاڭا جابدىق پەن وقۋ قۇرالدارى ءۇشىن سالىق تولەيمىز, ول از  قارجى ەمەس, ول نەگە وقۋ ورنىن دا­مىتۋعا باعىتتالمايدى؟ وسى ورايدا «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭعا جانە ۇكىمەتتىڭ «رەس­پۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ تازا تابى­سىنىڭ ءبىر بولىگىن اۋدارۋ نورما­تيۆى» تۋرالى قاۋلىسىنا وزگەرىس ەنگىزىلسە دۇرىس بولار ەدى. پايدالانىلمايتىن نى­سان­­داردى م ۇلىكتىك جالعا بە­رىپ, بالانس­تا ۇستاۋ ءرولىن اتقا­رۋ دا جوعارى وقۋ ورىندارى­نا ءتيىمسىز بولىپ وتىر. مىسالى, بوس ءبول­مەلەردى جالعا بەرەمىز, ولاردىڭ كوم­مۋنالدىق شىعىن­دارىنا تولەيتىن قارجى عانا وزىمىزدە قالادى, قالعانى رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتكە كەتەدى. جال­عا بەرۋدەن تۇسكەن كىرىستى جو­عارى وقۋ ورنىنىڭ دامۋىنا باعىتتاسا دۇرىس بولار ەدى. بۇل دا «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدى سۇرايتىن ماسەلە. وتكەن جىلى «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى» اكتسيونەرلىك قوعامى ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا 20 ميلليون تەڭگە كومەك بەردى. وعان بولاشاق گەولوگ مامانداردى وقىتۋعا قاجەتتى زاماناۋي جابدىقتار الدىق. الايدا, جوعارى وقۋ ورنى دەمەۋشىلىك كومەككە قاراپ وتىرمايدى عوي, ءوز تابىسى بولعانى دۇرىس. – سىزدەر كادر دايارلاپ بەرىپ وتىرعان ءىرى وندىرىستىك كاسىپ­ورىنداردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاراجات جاعىنان قارا­سۋى دەمەۋشىلىكپەن شەكتەلە مە؟ بەلگىلى ءبىر جۇيە جوق پا؟ –       بۇل دا جوعارى وقۋ ورنىن دامىتۋداعى وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى. وندىرىستىك كاسىپورىندار جوعارى وقۋ ورنىنا قاراجاتتى جۇيەسىز باعىتتايدى. كادرلاردى دايارلاۋدا ءبىر رەتتىك نەمەسە بولماشى ينۆەستيتسيالارمەن عانا شەكتەلەدى. قارجىلاندىرۋ بارىسىندا تۇلەكتەردى ءبولۋدىڭ ناتيجەسى ەسەپكە الىنبايدى. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىنا قارجىنى كاسىپورىندارعا جىبەرىلەتىن تۇلەكتەر سانىنا تەڭدەي ەتىپ باعىتتاۋ جانە قارجى شىعىندارىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم ەلەمەنتتەرىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋ ماسەلەلەرىن «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا ناقتىلاۋدى ۇسىنار ەدىك. سونىمەن قاتار, بىلىكتىلىكتى تاۋەلسىز ساراپتاۋ جۇيەسىنىڭ جە­تىل­­مەگەندىگى جوعارى وقۋ ور­نى تۇلەكتەرىنىڭ سۇرانىسقا يە بولۋ دەڭگەيىن تومەندەتەدى. مامان­دىق بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋدى ەنگىزۋدىڭ تەتىكتەرىن بەكىتىپ, كاسىپتىك ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارىن ازىرلەسە, ول سۇرانىسقا يە مامانداردىڭ جاعدايىن ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەر­تەر ەدى. مىنە, وسىنداي پروبلە­مالاردىڭ شەشىمى تابىلسا, ول ءمىن­دەتتى تۇردە ەكونوميكانىڭ ناق­تى سەكتورىنا قاجەتتى كادرلار دايار­لاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى.

الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جاڭا قۇرىلىس الاڭدارىن توقتاتا تۇرىپ, باستالىپ قويعان جوبالاردى اياقتاۋ جونىندە ايتقان بولاتىن. وسى ورايدا شىعىس وڭىرىندە سالىنىپ جاتقان 127 الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا 2 ملرد. تەڭگە بولىنبەك. ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ وبلىس ورتالىعىنداعى قۇرىلىس نىساندارىن ارالاۋ بارىسىندا وسىلاي دەدى.

وبلىس اكىمى وسكەمەندەگى بىرقا­تار اياقتالماعان نىسانداردىڭ قازىرگى حال-احۋالىمەن تانىستى. ولاردىڭ قاتارىندا «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى» اق ارقىلى كوممەرتسيالىق ورىندارىمەن بىرگە سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى 9 تۇرعىن ءۇي جانە وبلىستىق قان ورتالىعى, وڭالتۋ ورتالىعى مەن وبلىستىق دراما تەاترى بار. بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس, قان ورتالىعى 1 ساۋىردە, دراما تەاترى 1 مامىردا تاپسىرىلۋى كەرەك. وسىعان وراي وبلىس اكىمى د.ا­حمە­توۆ قۇرىلىسشىلاردىڭ جۇمىسىن وڭ باعالاپ, نەگىزگى جۇمىستارى اتقارىلعان نىساندى ورتا جولدا قالدىرماي, بارلىق شارۋالارىن اياقتاپ, ۋاقىتىندا تاپسىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق, ءوڭىر ءۇشىن مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەر, بالاباقشالار قۇرىلىسىنىڭ دا ماڭىزى جوعارى ەكەنىن جەتكىزدى. – وبلىسىمىزدا بارلىعى 127 الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جەكەلەگەن نىسانداردا قۇرىلىس اقاۋلارى تابىلدى, كەيبىرىنە قۇرال-جابدىق الۋعا قارجى جەتپەيدى. الايدا, بيىل ءبىز بۇل نىسانداردى مىندەتتى تۇردە تاپسىرۋىمىز ءتيىس. سوندىقتان نىسانداردى تولىق اياقتاپ, ەل يگى­لىگىنە بەرۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى بولەمىز. وسى جۇمىستىڭ بارلىعىنا وبلىس بيۋدجەتىنەن 2 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, ءبىز مەملەكەت اقشاسىن ۇنەمدەي وتىرىپ, قارجىنى تولىعىمەن جەتكىزۋىمىز كەرەك, – دەدى د.احمەتوۆ. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». وسكەمەن.

كۇننەن قۋات الامىز

تابيعات ءبىر جەتپەستىكتى ەكىنشى بالاماسىمەن ءوزى تولىقتىرىپ تۇراتىنداي. كۇن شۋاعى توگىلىپ تۇراتىن نەمەسە ادۋىن جەلى جەردىڭ استىن ۇستىنە شىعارعانداي استاڭ-كەستەڭ ەتەتىن  ماڭعىستاۋدا وسى ەكى تابيعي قۇبىلىستى كادەگە نەگە جاراتپاسقا دەگەن ويدى گازەتىمىزدىڭ الدىڭعى ساندارىنىڭ بىرىندە جاريالانعان «كۇن الديلەپ, جەل تەربەگەن تۇبەك» اتتى ماقالامىزدا كەلتىرگەن ەدىك. ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تۇتىنۋ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ايتىلا باستاعان جاعدايدا الەمدە بالاما كوزدەردىڭ قاجەتتىلىگى, ونى قولدانۋ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ راسىندا سەزىلە باستادى. ويىمىزعا ورايلاس, تاياۋ ۋاقىتتا  اقتاۋدا كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ زاۋىتى سالىناتىن بولدى. قۇنى 85,5 ملن. اقش دوللارى تۇراتىن ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاراپتار – اقتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ە.جاڭبىرشين, ماڭعىستاۋ وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ج.دوسپاەۆ جانە «يمپەريال رەنيۋبل ەنەردجي كازاحستان» كومپانياسى وكىلدەرى ءبىر ۇستەل باسىندا كەزدەسىپ, مامىلەلەستى. اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايى ماڭىنان 150 گا جەر تەلىمى بولىنگەن, زاۋىت قۇرىلىسى بيىل باستالادى دەپ كۇتىلۋدە, ال اقپان ايىندا زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ باستاماسى رەتىندە العاشقى بەلگى – كاپسۋلا ورناتىلاتىن بولادى. قۇرىلىستى جۇرگىزۋگە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ «يمپەريال رەنيۋبل ەنەردجي كازاحستان» كومپانياسى تاڭدالدى. وتكەن جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ بىرىندە اقتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ە.جاڭبىرشينمەن كەزدەسكەن «يمپەريال» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى, كۇن ەنەرگياسىن ءتيىمدى پايدالانۋ تەحنولوگياسى تۋرالى تانىستىرعان بولاتىن. تالقىلاۋلاردان سوڭعى تاڭداۋ «جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتۋدا بەلسەندى ءباا ەلىنىڭ ينۆەستورلارىنا ءتۇسىپتى. وسى كومپانيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى مانوج ديۆاكاراننىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش اۋماقتاعى جەرگە ورنالاساتىن زاۋىت كۇن ساۋلەسىن پايدالانۋ ارقىلى قۋاتى 50 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن جانە تاۋلىگىنە 10 مىڭ تەكشە مەتر تۇشىتىلعان سۋ وندىرە الماق. – بۇل جوبا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتىڭ «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ سىندى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ماقساتىنا ساي كەلەدى. ينۆەستورلاردىڭ ماڭعىستاۋعا كەلىپ, كۇن ەنەرگيا­سىن پايدالانۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋى, بۇل – ەلىمىز ءۇشىن دە, ەنەرگەتيكا سالاسى مەن كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن دە زور جەتىستىك. قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان داعدارىستارعا, ءارتۇرلى جاعدايلارعا قاراماستان, ءىرى كومپانيانىڭ اقتاۋ قالاسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, مامانداردى دايارلاۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى اشۋ جانە عىلىمي جاعىنان دامىتۋ باعىتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. باستىسى, بۇل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ قورشاعان ورتانى لاستاۋدى بولدىرماۋىنا, تاريفتەردى تۇراقتى ۇستاۋعا, اقتاۋداعى بوي كوتەرگەن جاڭا شاعىن اۋدانداردى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى, – دەدى, اقتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ە.جاڭبىرشين. جۇمىس جاساۋعا كەپىلدى مەرزىمى شيرەك عاسىردى قۇرايتىن زاۋىت سونىڭ 20 جىلىندا كومپانيا قۇزىرىندا بولىپ, كەيىن اقىسىز نەگىزدە مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلەدى. وسى 25 جىل ىشىندە زاۋىت قوندىرعىلارى مەن جابدىقتارىن جاڭارتىپ, زاۋىتتىڭ ودان ءارى جۇمىس جاساۋىن جالعاستىرۋعا بولادى. زاۋىت كۇن ەنەرگياسى جانە تۇششى سۋدى قولجەتىمدى ەتۋىمەن عانا ەمەس, وڭىردە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن دە قولايلىلىق تۋدىرماق. وڭىردەگى  جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بازاسىندا ارنايى عىلىمي ورتالىق اشىپ, قارجىلاندىرۋعا مۇددەلى كومپانيا مۇنى جەرگىلىكتى ما­مانداردى وقىتۋ مەن دايىنداۋ ءۇشىن قاجەت دەپ ءتۇ­سىندىردى. 150 ادامدى جۇمىس ورنىمەن قامتيتىن زاۋ­ى­ت­­تا 10-15 مامان شەتتەن كەلسە, قالعاندارى جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردان قۇرالاتىن بولادى. «جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى 8-9 جىلدى قۇرايدى. ال جالاقى ارنايى بىلىكتىلىككە قاراي جوعارى بولادى, نارىقتان مولشەردەن كەم بولمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى مانوج ديۆاكاران. الەمدى تەڭسەلتكەن قارجى داعدارىسىنا قاراماي باتىل دا بەلسەندى قيمىلداپ, «جاسىل» ەنەرگەتيكاداعى جەتىستىكتەرىمەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسۋعا تالاپتانعان ءباا ەلىنىڭ اقتاۋداعى جوباسى كورمەگە بارار جولداعى سەنىمدىلىك پەن بەلسەندىلىكتى بايقاتادى.

 گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان».     

ماڭعىستاۋ وبلىسى.

«ورداباسىعا» رەسەيلىكتەردىڭ دە ويى كەتتى

«ورداباسى» – اسىلتۇقىمدى قويدىڭ اتاۋى. وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىم­دارى سەلەكتسيا ارقىلى ەتتى مەرينوس قويىنىڭ جاڭا تۇقىمىن العان. جۇنگە باي بولماعانىمەن ەتتى. مارقا قوزىنىڭ ءوزى 40 كەلى سالماق تارتادى. ساۋلىقتارى 70-90 كەلى, ال ىسەك, قوشقارلارى 95-120 كەلىگە دەيىن بارادى. قازىر جايىلىمدىلىق جەرلەردە سۋ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالۋدا. شو­پاندار شىعانداپ قۇم ىشىنە قوي جايا المايدى. ال «ورداباسىنىڭ» باسقا قويلاردان تاعى ءبىر ەرەك­شەلىگى شولگە شىدامدى, ىستىق-سۋىققا توزىمدىلىگى. قازاق عا­لىم­دارىنىڭ كوز مايىمەن, ەرەن ەڭبەگىمەن كەلگەن شوپان اتا ت ۇلىگىنىڭ جاڭا تۇقىمىنا رەسەي­لىكتەر دە قىزىعىپ, سۇرانىس بەرىپ جاتقان كورىنەدى. ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. ءبىر ماسكەۋدىڭ ءوزى ءبىر كۇندە بىرنەشە وتار قويدى تاماققا پايدالانادى. ياعني, ەتتى مالعا سۇرانىس تا ۇلكەن. ازىرگە وڭتۇستىكتىڭ بەس-التى اۋدانىنداعى شارۋا قوجا­لىقتارىندا شامامەن وتىز مىڭنىڭ ۇستىندە قوي بار. ونىڭ ۇستىنە ەلتىرىگە دەگەن سۇرانىس كوبەيىپ كەلەدى. اكادەميك, مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءابدىراحمان ومباەۆ كەزىندە عىلى­مي ينستيتۋت ماماندارى سەلەكتسيا ارقىلى دۇنيەگە اكەلگەن التىن سۇر ەلتىرىسىن التىنمەن ساۋدالاپ الاتىن مەملەكەتتەر كوپ بولعانىن ايتادى. قازىر دە وڭتۇستىكتىڭ ەلتىرىسىنە قىتاي جانە تۇركيا مەملەكەتتەرى قىزىعىپ, ساۋداعا شىققانىن قيداي سىپىرىپ جاتىر. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. وڭ­تۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى وڭتاي­سىز جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قىتاي مەملەكەتىنىڭ بۇلاردىڭ ەلۋ جىلداي ەڭبەكتەنىپ دۇنيەگە اكەلگەن مەرينوس قويىنىڭ ەكى مىڭعا جۋىعىن ساتىپ اكەتكەنىن ايتادى. بۇرناعى جىلى ينستيتۋتتا قىتاي عالىمدارىمەن كەزدەس­كەندە سول قويلاردىڭ جاعدايىن سۇراعان ەكەن. «قازىر ەكى ميلليونعا جەتتى. ءبىز ول قويلاردى كوبەيتەمىز, ەشقايدا ساتپايمىز. ويتكەنى, ول قىتاي مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق بايلىعى», دەپتى ولار. سوندىقتان, «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەگەندەي, سەلەكتسيونەر عالىمدار «ورداباسى» اسىلتۇقىمدى قويىن رەسپۋبليكا بويىنشا كوبەيتپەك نيەتتە. سونىمەن قاتار, كوك ەلتىرى جو­باسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ جاتىر. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». شىمكەنت.

كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس

قىزىلوردا وبلىسى سىرداريا اۋدانىندا «ءبىر تەرەزە» قاعيداسى اياسىندا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلدى. اتالعان ورتالىقتى اشۋداعى نەگىزگى ماقسات – اۋداندىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدە ءىسىن جاڭا باستاعان, سونداي-اق, جۇمىس جاساپ جۇرگەن كاسىپكەرلەرگە جاعداي جاساۋ. – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – اۋدان جانە شاعىن قالالارداعى كاسىپكەرلەردىڭ ءار جەرگە شاپ­قىلاماي, ءبىر ورتالىقتان بيزنەسكە قاتىستى كومەك الۋىنا جاعداي جاساۋ. وسىنداي ورتالىق­تاردى اشۋ ارقىلى العا قويىلعان مىندەتتەردى ناقتى ورىنداي الامىز,– دەيدى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان التاەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلىمىزدە اشىلىپ وتىرعان ءۇشىنشى ورتالىق. بۇل جەردە كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ بارلىعى دا اقىسىز. سوندىقتان, ءوز بيزنەسىن اشۋعا نيەتتى كەز كەلگەن تۇرعىننىڭ مامانداردان كەڭەس الۋىنا دا, مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا قاراجات كوزىن تابۋىنا دا جول اشىلىپ وتىر. وندا كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, «قازاگروماركەتينگ» اق-تىڭ, «كاسىپكەرلەردى قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-تىڭ, «قازاقستان حالىق بانكى» اق-تىڭ, «حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ماماندارى مەن كەڭەس بەرۋشىلەرى ورنالاسقان. ورتالىقتىڭ اشىلعانىنا ەرەكشە قۋانعانداردىڭ ءبىرى جەكە كاسىپكەر عاليا الدامجاروۆا. 2000 جىلدارى ءتىس كابينەتىن اشا وتىرىپ, ءوز كاسىبىن باستاعان ول العاشقى جىلدارى كىمنەن كەڭەس الاتىنىن بىلمەي, قاتتى قينالعانىن ايتادى. «بۇگىن اشىلىپ وتىرعان ورتالىق بار­لىق كەرەك مامانداردىڭ ءبىر جەرگە شوعىر­لانعاندىعىمەن قۇندى. ەندىگى جەردە بىزگە مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ءتيىمدى پايدالانىپ, جۇمىس جاساۋ عانا قالدى», دەيدى ع.ال­دامجاروۆا. وتكەن جىلى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ىقپالىمەن الماتى قالاسىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرعان ول قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىڭ 2 تۇرعىنىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. تاجىريبەلى كاسىپكەر الداعى ۋاقىتتا ءوز بيزنەسىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ورتالىق كاسىپكەرلەرگە 20-دان استام قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنۋدا. اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ شارالارى بويىنشا كەڭەس بەرۋ, مەملەكەتتىك جانە وزگە دە اكتىلەردىڭ تەحنيكالىق شارتتارىن الۋدا, قارجىلاي قاراجاتتاردى الۋدا كومەك كورسەتۋ جانە سۇيەمەلدەۋ. سونداي-اق, اتالمىش ورتالىقتا كاسىپ­كەرلىكپەن اينالىسۋعا نيەتتى ازاماتتاردى كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزدەرىنە وقىتاتىن «بيزنەس-مەكتەپ» جۇمىس جاسايدى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.

60 جىلدىڭ بەلەسىنە

جەتكەن وسكەمەن جيھاز جاساۋشىلارى جاڭا بۇيىمدار شىعارىپ جاتىر

«وسكەمەن جيھاز» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ 60 جىلدىق تاريحى بار. سوناۋ وداقتىڭ ىرگەسى سوگىلمەي تۇرعان كەزدە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسەم دە ساپالى جيھازداردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ العىسىنا بولەنگەن كاسىپورىن نارىقتىڭ وتپەلى شاعىندا قالت-قۇلت ەتسە دە جابىلماي, ءتىرشى­لىگىن جالعاستىرا بەردى. ىسكەر, ماماندىعىن شەبەر مەڭگەرگەن باسشى گريگوري ۆوزنيۋك اعاش­تان ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەرلەر مەن تىگىنشىلەردى جۇمىستان قىس­قارتپاي, امالىن تاۋىپ جالاقى­سىن تولەپ كەلدى. قازىر اتالمىش سەرىكتەستىك جيھازداردىڭ قىرىققا تارتا ءتۇرىن شىعارۋدا. ولاردىڭ ىشىندە جۇرتشىلىق ىزدەپ ءجۇرىپ الاتىن «ۆەگا-ءسى», «ۆەگا-ت», «ۆەگا-فو», سوڭعى كەزدە وندىرىسكە ەنگەن «ۆەگا-ل» جۇمساق جيھازى, «گەردا-5», «پيكانتنىي», سونداي-اق, «اسسول» قوناق بولمەسىنە ارنالعان جيھازدار ساپالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. – كەلەر جىلى كاسىپورىنعا 60 جىل تولادى. قازىر تۇتىنۋشى­لار­دىڭ تالعامى جوعارى, جىل­تىراق, ارزان, ساپاسىز جيھازدان گورى ساپالى زاتتارعا سۇرانىستى كۇشەيتكەن. ءبىز ولاردىڭ تالعامىنا, ارنايى تاپسىرىستارى بويىنشا جيھاز جاساپ بەرەمىز. ەلباسىنىڭ وتان­دىق ءونىم شىعارۋ كولەمىن ارتتىرا بەرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى نازاردا. بۇل باعىتتا ارنايى باعدارلاما بويىنشا جۇمىس جاساۋدامىز. جيھازعا قاجەت لامينات تاباقشالارىن, باسقا دا ماتەريال­داردى الىستان ىزدەمەي ىرگەدەگى ريددەر ورمان شارۋاشىلىعىنان الامىز. بۇل كاسىپورىندى ىسكەر باسشى الەكساندر بوبوشكو  باسقارادى. وبلىستاعى اۋدانداردان دا تاپسىرىس ءتۇسىپ جاتادى. سەبەبى, تۇرعىندار «وسكەمەن جيھاز» سەرىكتەستىگى شىعاراتىن بۇيىمداردىڭ ۇزاق ۋاقىت جارامدىلىعىنا سەنىمدى, – دەيدى كاسىپورىن باسشىسى گ.ۆوزنيۋك. كاسىپورىننىڭ جيھاز جاساي­تىن تسەحتارىن ارالاپ ءجۇرمىز. مەنەدجەر انار ارعىن­كانوۆا 13 جىلدان بەرى قىزمەت ەتەدى ەكەن. ول ۇجىمنىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ, 39 جىل ەڭبەك ەتكەن تسەح باستىعى گالينا كۋريلوۆا, 30 جىلعا تاياۋ قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان سۆەتلانا سلاتينا, «ساۋدا ءۇيىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى گالينا پوتاپەنكو, مەنەدجەر زاميرا يقامباەۆا, لاريسا پينيگينانىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىنە ەرەكشە توقتالدى. ستانوكشى سۆەتلانا لۋكيانوۆا, تىگىنشى سۆەتلانا گۋتچە, اعاش شەبەرى ۆلاديمير تاراسوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە بۇيىمداردى جاساۋ كەزىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ تالعامىنا ساي قىزمەت كورسەتەتىنىن ايتتى. وسكەمەندىك جيھاز جاساۋشىلار بۇيىمداردى وزدەرى جەتكىزىپ, قۇراستىرىپ بەرەدى ەكەن. ول ول ما, جيھاز جاساتقىسى كەلگەندەر سەرىكتەستىك ماماندارىن ۇيلەرىنە شاقىرىپ, ينتەرەر بويىنشا ولشەتىپ,  ماتانىڭ ءتۇر-ءتۇسى بويىن­شا تاپسىرىس بەرە الادى. بۇل دا نارىق تالابىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. 60 جىلدىڭ بەلەسىندە تۇرعان وتاندىق ءونىم شىعارۋشى «وسكەمەن جيھاز» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى الداعى ۋاقىتتا دا تۇتىنۋشىلاردىڭ تالعامىن قانا­عاتتاندىرا بەرمەك. وسكەمەن. سۋرەتتەر اۆتوردىكى.

 «قازاقمىس» ۇنەمدەۋ رەجىمىنە كوشۋدە

ەلىمىزدە مىس جانە كەن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ­دە الدىڭعى قاتارداعى الىپ كومپانيا مۇنان بىلايعى جەردە ۇنەم تارتىبىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. قازىر كورپوراتسيا قۇرامىندا ون كەنىش ورنى, بەس كەن-بايىتۋ فابريكاسى, ەكى مىس زاۋىتى جانە ەكى كومىر كەنىشى بار. مىس باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن تۋىن­دا­عان جاعداي «قازاقمىس» كورپوراتسياسى باسشىلىعىن كومپانيانىڭ بارلىق ەڭبەك الاڭدارىنداعى ەڭبەك ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مىندەتتەۋدە. بىراق, بۇل ۇجىمدارداعى جۇ­مىس ورنىن جاپپاي قىسقارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. قازىرگى كەزدە پايدا كەلتىرمەي وتىرعان كاسىپورىندار ۋاقىتشا توقتاتىلادى. جۇمىس ورىندارىنان بوساعان بارلىق 2 مىڭعا جۋىق جۇمىسشى كاسىبي ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان وتەدى. بارلىق جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى ساقتالادى. قايتا وقۋدان وتكەن سوڭ ولاردىڭ جۇمىس دەڭگەيى كوتەرىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان بوزشاكول, اقتوعاي كەنىشتەرىنە ورنالاستىرۋ جوسپارلانۋدا. وسى باعىتتا «كازمينەرالز» جشس-مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن. وڭتايلاندىرۋ ءىس-شارالارى  كورپوراتسيا­نىڭ اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىنە دە قاتىس­تى. قىزمەتكەرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قىسقارتىلعان جۇمىس كەستەسىمەن جۇمىس اتقارادى, سونىمەن بىرگە, اكىمشى­لىك قىزمەت­كەر­لەردىڭ وسى بولىگىنىڭ, كورپو­راتسيانىڭ بارلىق باسقارۋ ءبولىمى قىزمەت­كەرلەرىنىڭ كۇندەلىكتى جۇرگىزگەن جۇمىسى قورىتىندىسىندا تولەنەتىن سىياقى 10 پايىزعا قىسقارتىلماق. «قازاقمىس» جشس وسىنداي ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, جۇمىسكەرلەردى دە, اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىن دە جاپپاي قىسقارتۋدان باس تارتىپ وتىر. بۇل شارالار ەلباسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقاندارىمەن تولىق ۇندەسەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ شاپشاڭ تومەندەۋى بايقالعان جاعدايدىڭ وزىندە بوساتىلعان جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك دەمالىستارىنا شىعىپ, ايلىق جالاقىسىنىڭ 50 پايىزىن ساقتاۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەگەن جۇمىسكەرلەر «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس ەسەبىنەن ءوز كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ, قايتا وقۋلاردان وتەدى. – وسىنداي قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە ءبىز وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارىن ەڭبەك ۇجىمد­ارىندا اسا قاتتى اڭعارىلمايتىنداي, ەڭبەك ۇدەرىسىنە زيانى تيمەيتىندەي دەڭگەي­دە قاراستىردىق. ءبىز ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شىلىك بوس ءسوز ەمەس, ءبىز ءار جۇمىس­كەردىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپتىمىز, – دەيدى «قازاقمىس» كورپوراتسياسى جشس-ءىنىڭ باس ديرەكتورى باحتيار قرىقپىشەۆ. قازاقمىس نەگىزگى كەن وندىرەتىن جانە ساتىلىمعا لايىق مەتالعا اينالدىرىپ وڭدەيتىن ءوندىرىس ورىندارىن باسقارادى. بىلتىرعى جىلى وندىرىلگەن كەننەن 294 مىڭ توننا تازا كاتودتى مىس وڭدەلىپ الىنعان. كورپوراتسيادا 40000 ادام جۇمىس اتقارادى. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.

نار تاۋەكەل جۇگى

شاعىن شەبەرحانادان ءوندىرىس­تىك تسەحتارعا دەيىنگى ارالىقتا اۋقىمدى بيزنەس-يدەيالاردى تالماي جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان كاسىپكەر ەڭ ۇزدىك تاۋار ءوندىرۋشى اتانىپ وتىر. ۆلاديمير لەۆيندى كوپتەن بەرى بىلەمىن. قىزمەت بابىمەن دە, جۇمىستان تىس ۋاقىتتا دا ونىمەن جولىم ءتۇيىسىپ ءجۇردى. سوزگە ساراڭ, مىنەزى بىرتوعا ازاماتتىڭ ەرەن ەڭبەككەرگە ءتان ىزدەنىس ىزدەرى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا جاڭعىرىپ تۇر. ول كەزدەرى قۇلاققا توساڭ ەس­تىلەتىن كاسىپكەرلىك, بيزنەس ءسوز­دەرىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە بويلاماستان وسى سالالارعا جاۋىننان كەيىن قاپتاپ سالا بەرەتىن ساڭىراۋقۇلاقتاي اتويلاپ ات قوي­­عان تالايلاردىڭ ماڭدايى تاسقا ءتيىپ جاتقاندا ءولىارا كەزەڭ­دەگى قيىندىقتاردىڭ اسۋ بەرمەس وتكەلدەرىنەن سۇرىنبەي وتكەن ساناۋ­لىلاردىڭ ءبىرى ۆولوديا بولاتىن. ونىڭ بۇل ويىن باستاپ­قىدا قولداۋشىلار دا, كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە تابىلدى. شى­نىندا دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا نارتاۋەكەلگە بەل بۋىپ, قىر-سىرى جۇمباق كاسىپتىڭ الىپپەسىن باستاۋ كىم-كىمگە دە وڭاي سوقپاعانى ايدان انىق. سول سەبەپتى ونى قىزىلجار اۋدانىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا تىڭنان تۇرەن سالىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەمەس, العا قويعان ماقساتىن جىگەرلى, تاباندى ۇمتىلىستارمەن ۇشتاستىرا بىلگەنى ءۇشىن قۇرمەتتەيدى. الدىمەن جەل ءسوزدىڭ سۋماڭ­داي ەسىپ, سوسىن نەشەتۇرلى قاۋە­سەت­تەردىڭ تارايتىنى بار. تاڭەر­تەڭ جۇمىسقا كەلسەم, قىزمەت­تەستەرىمنىڭ «ۆلاديمير ءۇيىنىڭ ءبىر بولىگىن شەبەرحاناعا اينالدىرىپ, جيھاز جاۋعا كىرىسىپ كەتىپتى», دەگەن جاڭالىعىنا ەلەڭ ەتتىم. «ءالىپتىڭ ارتىن كۇتەلىك. ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق باس­­تاما ەكەن» دەگەن ىشكى قوشەمەتپەن ازاماتتىڭ شالت قيمىلىنا ءسۇيسىندىم. ءبىر كەزدەسكەنىمدە حال-جاعداي سۇراس­­تىق. تۇرىنەن ەشقانداي قوبال­جۋشىلىق بايقالمادى. سول باياعى جەر قوزعالسا دا اناۋ-مىناۋعا سەلت ەتە قويمايتىن سابىرلى قالپى. اسىپ-تاسۋشىلىق جوق. تاجىريبە مولىعىپ, كاسىبىنە توسەلىپ قالعان سەكىلدى. «كوز – قورقاق, قول – باتىر دەمەي مە؟ جۇمىسسىز جۇرگەن 4-5 ازاماتتىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىشىلىك جيھاز شىعاراتىن جەكە كاسىپكەرلىك اشىپتى. ونىمدەردىڭ العاشقى پارتياسى جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلارعا جونەلتىلىپ, جاقسى باعالانعان كورىنەدى. تاپسىرىستىڭ كوپتەپ تۇسە باستاۋى جۇمىسقا دەگەن ىنتا-جىگەرىن وياتىپ, شابىتتاندىرىپ جىبەرگەنىن سوزىنەن, قيمىلىنان اڭعاردىم. ەڭ باستىسى, ساپا, جۇرتشىلىق سۇرانىمىن, تالعامىن ۇنەمى ەسكەرىپ وتىرۋ عوي. ونسىز نارىق تالابىنا, باسەكەلەستىككە ىلەسۋ وتە قيىن. اياقتان تىك تۇرىپ العاننان كەيىن ءوندىرىس اۋماعىن كەڭەيتۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن, دەگەن ەدى ول سول جولى. «ىزدەنگەن جەتەر – مۇراتقا» دەگەن وسى. وسىدان شيرەك عاسىرعا جۋىق جاڭا كاسىپتىڭ تابالدىرىعىن يمەنە اتتاسا, سودان بەرگى ۋاقىت بە­دەرىندە ۇيىشىلىك, كەڭسەلىك, قا­بىر­عالىق جيھازدار جاساۋعا ماماندانعان كاسىپورىننىڭ ءونىم­دەرى قازاقستاننان تىس ءوڭىر­لەر­دە دە سۇرانىسقا يە. جەكە تاپسىرىس بويىنشا دا زاكازدار قابىلداپ, سەريالاپ ءوندىرۋ جۇيەسى ورنىققان. قازىر مۇندا جۇزدەن استام ادام ەڭبەك ەتەدى. وندىرىستىك عيماراتتىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, فيرمالىق جيھاز ساۋدا ورتالىعى بوي كوتەردى. جىل وتكەن سايىن شەبەرحانالار جاڭعىرىپ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىعىپ كەلەدى. جيھازداردى وڭدەيتىن جانە اجارلايتىن تسەح ىسكە قوسىلىپ, جاڭا ستانوكتار ورناتىلدى. مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزىپ, ون ادامدى الەۋمەتتىك جۇمىسقا ورنالاستىردى. بۇگىندە ءاسۇي, قوناقۇيلەرگە, كەڭسەلەرگە ارنالعان جانە سەرتيفيكاتتىق تالاپتارعا سايكەس جيھازداردىڭ 20-دان استام ءتۇرى شىعارىلادى. وبلىستان تىسقارى جەرلەرگە دە جاقسى تانىمال جيھاز جاساۋشى ۆلاديمير ءداۆىدوۆيچتىڭ زايىبى الەۆتينا اندرەەۆنا – باستى سۇيەنىشتەردىڭ ءبىرى. اكەنىڭ ونەگەلى ءىسىن قىزى ەلەنا دا ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. ول كاسىپ­ورىننىڭ ديرەكتورى ءارى باس يميدجمەيكەر قىزمەتىن اتقارادى. نەمەرەلەرى دە قولقاناتقا جاراپ قالعان. ۆالەنتين جۇمساق جيھازدار تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولسا, ەۆگەني – وسىندا بىلىكتى زاڭگەر. كاسىپورىندا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى جەتىپ-ارتىلادى. ولار­دىڭ قاتارىنا ۋچاسكە جەتەك­شىلەرى يگور كليمەنكونى, ان­درەي كوروتكوۆتى, تسەح باسشىسى اناتولي روگوزانى, جيھاز جاساۋ­شىلار ۆلاديمير چەحتى, ارمان مەيىرمانوۆتى, ۆلاديمير زۋب­كوۆتى, قۇراستىرۋشىلار نيكولاي ترۋسوۆتى, يۋري رۋدتى, تاعى باسقالاردى اتاۋعا بولادى. «لەۆين ۆ.د.» جك-ءنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن سانامالاپ شىعۋ قيىن. «التىن ساپا-2009» بايقاۋىندا ءبىرىنشى, «جيھاز ءوندىرۋشى-2008, «پارىز-2009», پارىز-2011» كور­مەلەرىندە ەكىنشى دارەجەلى ديپ­لومدارمەن ماراپاتتالدى. 2010 جىلى «ۇزدىك كاسىپكەر» اتاندى. ال, جىلقى جىلى رەسپۋبليكالىق «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» بايقاۋ-كورمەسىندە وزىپ شىعىپ, «تۇرعىندارعا ارنالعان ۇزدىك تاۋار­لار» اتالىمىن جەڭىپ الۋىمەن ەستە قالدى. – بىلتىرعى بايقاۋ-كورمەگە 150-دەن استام كاسىپورىن مەن جەكە كاسىپكەردىڭ قاتىسقانىن ەسكەرسەك, باسەكەلەستىكتىڭ قانداي دارەجەدە وتكەنىن شامالاي بەرۋگە بولادى. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن مۇنداي فورۋمعا قاتىسۋ جانە جوعارى ماراپاتقا يە بولۋ باقىتى ۇجىم ەڭبەككەرلەرىنىڭ ارقاسى, – دەيدى اق قايىڭنان جيھاز جاساۋشى ۆلاديمير داۆىدوۆيچ اعىنان جارىلىپ. رايسا لۇقپانوۆا, اۋداندىق «ماياك» گازەتىنىڭ شەف-رەداكتورى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلجار اۋدانى. سۋرەتتى تۇسىرگەن امانگەلدى بەكمۇراتوۆ.

باعدارلاما مەجەسى تولىق ورىندالدى

اقمولا وبلىسىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان سالتاناتتى شارا ءوتتى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا جەمىستى ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن جەكە كاسىپكەرلەر مەن قالا­نىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىنا العىس حاتتار تاپسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا كوكشەتاۋ قا­لا­سىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ور­تالىقتارى تاراپىنان «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءۇش باعىتى بويىنشا بەلگىلەنگەن جوس­پار 100 پايىزعا ورىندالعان. باعدارلاماعا جالپى سانى 351 ادام قاتىستى. «ينفراقۇرىلىم مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتۋ» باعىتى اياسىندا 7 جوبا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. وعان ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار اراسىنان 18 ادام قاتىستى. ەكىنشى باعىتتاعى «كاسىپ­كەرلىك پەن تىرەك اۋىلداردى دامىتۋ ارقىلى جۇمىسپەن قامتۋ» بويىنشا 10 ادام «كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن» وقىپ شىقتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن شاعىن نەسيەلەندىرۋگە 2014 جىلى 25 ميلليون تەڭگە ءبو­لىنگەن. «جۇمىس بەرۋشى قاجەتتىگى اياسىندا وقىتۋ مەن قونىستاندىرۋ ارقىلى جۇمىسپەن قامتۋدى» كوزدەيتىن ءۇشىنشى باعىت بويىنشا 82 ازامات كاسىپتىك وقۋعا تارتىلىپ, 116 ادام جاستار تاعىلىمداماسىندا بەلسەندىلىك تانىتتى. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى.