20 اقپان, 2015

ماقتانۋعا ساراڭ, اتقارعانى كوپ الماتى

200 رەت
كورسەتىلدى
9 مين
وقۋ ءۇشىن
ATN_1431 الماتىداي شاھاردىڭ بۇگىنگى اكىمىنىڭ ماقتاۋى جەتىسپەي جۇرسە دە, جاساپ جاتقان جۇمىستارى, اتقارعان تىرلىكتەرى ماقتاۋلى اكىمدەردىڭ ەشقايسىسىنان دا كەم ەمەس, ءتىپتى ارتىق بولماسا. ايتپەسە, مەملەكەتىمىزدىڭ باستى قارجىلىق دونورى بولىپ تابىلاتىن, بۇكىل مەملەكەتتەگى جينالاتىن سالىقتىڭ 27 پايىزىن جالعىز ءوزى بەرىپ وتىرعان مەگاپوليستە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەر قاي سالادان الساق تا جەتكىلىكتى. بارلىق ماسەلەلەر سابىرمەن, مەجەلەر رەتىمەن الىنىپ جاتىر. وڭتۇستىك شاھار ەكونوميكاعا عانا ەمەس, مادەنيەت پەن ونەرگە دە سەرپىن بەرىپ كەلەدى. الدىمەن اكىم احمەتجان ەسىموۆ اڭگىمەنى ەڭ كوكەيكەستى, ەڭ ماڭىزدى ماسەلەدەن باستادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورتاشا جالاقى كولەمى 12,5 مىڭ تەڭگەگە كوبەيگەن, 6,3 پايىزعا وسكەن, ياعني 155 مىڭ تەڭگە. ال ىشكى جالپى ءونىم سوڭعى بەس جىلدا 8 تريلليونعا جەتكەن. بۇل ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن عانا بۇل كورسەتكىش 5 ەسە تومەن بولاتىن. سول سياقتى الماتىداي شاھاردا تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ دا وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان تەك وتكەن جىلى 23 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعان. جيىرمادان استام بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەلەرى ۇيىمداستىرىلىپ, اسىرەسە, جاستار جاعىن جۇمىسپەن قامتۋ كوزدەلگەن. الماتىداي قالادا بارلىق كەزدە باستى ماسەلە باسپانا ەكەنى بەلگىلى. قۋاناتىنىمىز, وتكەن جىلى قونىس تويىن تويلاعاندار قاتارى بىلتىر بارلىق جىلداعىلاردان كوپ بولدى. ا.ەسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە مۇنشاما ءۇي تۇرعىزىلماعان. قىسقاسى, 2014 جىلى 20 مىڭ وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە 1 ميلليون 300 مىڭ شارشى مەتر پاتەر سالىنعان. «ەسكى ءۇي» باعدارلاماسى بويىنشا سۇرىلەتىن ەسكى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى جاڭا پاتەرگە كوشىرىلۋدە, ولاردىڭ ورنىنا سالىنعان جاڭا ۇيلەر جاڭا قوجايىندارىنا ساتىلماق. بيىل 27 ءۇي 3 مىڭ ادامعا پايدالانۋعا بەرىلەدى. سول سياقتى قالاداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە كوكەيكەستى. قىلمىسپەن كۇرەس ماقساتىندا, ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى 120-عا كوبەيتىلگەن. ال كوشەلەرگە قويىلعان بەينەباقىلاۋلار دا ءوز ءوزىن اقتاي باستاعان, جول ەرەجەلەرىن بۇزۋ 19 پايىزعا ازايعان. ەكولوگيا بويىنشا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ, كولىك جانە قورشاعان ورتانى جاسىلداندىرۋعا كوڭىل بولىنۋدە. جول جوندەۋگە قاتىستى شارالار بارىسىندا 19 جول ايرىعى كوپىرى سالىنعان. بىلتىر گازبەن جۇرەتىن 600 اۆتوبۋس, 400 تاكسي, 270 تروللەيبۋس پايدالانۋعا بەرىلىپ, گاز قولداناتىن كولىكتەر 10 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن وسكەن. 2009 جىلى 152 ملن. جولاۋشى تاسىمالدانسا, بىلتىر 262 2 ملن.عا ارتقان. بۇل 1,7 ەسەگە كوپ. ءبىلىم بەرۋ جانە جاستار ساياساتى تۋرالى ايتقان اكىم بىلتىر ءبىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 71,2 ملرد. تەڭگە بولىنگەن دەدى. 2013 جىلى 186 بولعان جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى بىلتىر 202-گە ارتىپتى. ال وبلىسقا قارايتىن 15 مەكتەپ قالانىڭ تىزىمىنە وتكەن. «الماتى قالاسىنداعى ءبىلىمدى دامىتۋ جىلى» شەڭبەرىندە 1000 ۇزدىك وقىتۋشىنىڭ ارقايسىسىنا ءبىر رەتتەن 300 مىڭ تەڭگەدەن سىياقى بەرىلگەن. «جاس قانات» شاعىن اۋدانىندا 1 مەكتەپ, 9 بالاباقشا سالىنعان, 18 نىساندا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك شارالارى جۇرگىزىلگەن, قازىر 9 مەكتەپكە دەيىنگى بالالار ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسىپ جاتىر. الماتى قالاسىنىڭ مادەنيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا بىلتىر بيۋدجەتتەن 4,7 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. جىل بويى ۇيىمداستىرىلعان 148 شارانىڭ 85-ءى - فەستيۆال, كونتسەرت, قالالىق مەرەكەلەر. اتالعان ءىس-شاراعا 900 مىڭعا جۋىق ادام اتسالىسقان. بىلتىر الماتىدان كسرو حالىق ءارتىسى, اتاقتى كومپوزيتور, ديريجەر, ونەر تارلانى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى اشىلعان. اكىم دەموگرافيالىق احۋالعا دا توقتالدى. ماسەلەن, بىلتىر انا ءولىمى – 2 ەسەگە, ال بالا ءولىمى 27 پايىزعا تومەندەگەن. بالا تۋ قارقىنى 6 پايىزعا ارتقان. الماتى اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, سپورتتى دامىتۋعا دا دەن قويىلعان. ويتكەنى, «الماتى تۇرعىندارىنىڭ 26,5 پايىزى ۇدايى دەنە تاربيەسىمەن جانە سپورتپەن شۇعىلدانادى. ونىڭ ىشىندە, سپورت مەكتەپتەرىندەگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سانى 13,7 مىڭ. تۇرعىنداردىڭ سپورتقا دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ارتۋىنان, شىمبۇلاق پەن مەدەۋدە 6-7 مىڭ ادام دەمالادى ەكەن. قازىر اتالعان دەمالىس ورىندارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعىپتى. سول سياقتى ءتۋريزمدى تابىس كوزىنە اينالدىرۋ – قالانىڭ كوپ جىلدان بەرى كوكەيكەستى ارمانى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, الماتىعا كەلگەن قوناقتاردى ورنالاس­تىرۋمەن 122 نىسان اينالىسادى ەكەن. ال قوناقۇيلەردەگى بولمەلەر سانى جەتى مىڭنىڭ ۇستىندە. بىلتىر قاڭتار مەن قىركۇيەك ايلارىندا 573,5 ادامعا 15 ملرد. تەڭگەگە قىزمەت كورسەتىلگەن. ەسىموۆ شەتەلدەردەن تۋريستەر كوپ كەلگەنىن قالايتىنىن ايتقانمەن, الماتىداعى قوناقۇي باعالارى تىم قىمبات. بۇل باستى قيىندىقتار قاتارىندا بولسا كەرەك. ازىق-ت ۇلىك, قىزمەت كورسەتۋ باعالارىن ايتۋ ارتىق. شەكارا سىرتىنان كەلەتىندەرگە تارتىمدى جانە قولايلى جاعداي جاسالمايىنشا, الماتى تۋريستەرگە اسا قىزىق ەمەس. سۇراق قويعان تۇرعىنداردىڭ ءبىرى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ بارىسىندا «كوكجايلاۋ» تاۋ-شاڭعى كۋرورتىنا قاتىستى جاپپاي نارازىلىق شارالارىنا اكىمنىڭ كوزقاراسى قانداي ەكەنىن سۇراعان. ا.ەسىموۆ اتالعان جەردىڭ مەملەكەتتىك ماڭى­­زى بار نىساندار قاتارىنا وتكەنىن, سون­­دىقتان «كوكجايلاۋ» جوباسى جارتى جولدا توقتاتىلمايتىنىن, نارازى توپ­تارعا كەي­بىر شەتەلدىك مۇددەلىلەر تاراپىنان قار­­جىلاي قولداۋ كورسەتىلەتىنىن, بىراق مۇن­­داي قوقان-لوقىعا ىقپايتىنىن ايتتى. ادەتتەگىدەي اكىمنىڭ ەسەپ بەرۋىنە قا­تى­سۋعا مۇمكىندىك العان تۇرعىندار قالا ءومى­رىندەگى تۇيتكىلدى ساۋالداردىڭ كوپ­شى­لىگىن قويىپ ۇلگەرەدى. ساۋالدارى سان الۋان. الماتى اكىمى وتكەن جىلدى «ءبىلىمدى دامىتۋ جىلى» دەپ جاريالاعان-دى. اقيقاتىندا اتاۋلى جىل اياسىندا وڭتۇستىك شاھاردا اۋقىمدى تىرلىكتەر اتقارىلىپ, ناتيجەسىندە مىڭداعان كرەاتيۆتى جانە دارىندى ۇستازدار 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ءبىر رەتتىك سىياقىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. قالا مۇعالىمدەرى وسى ءۇردىس جالعاسا ما دەپ سۇرادى. اكىم جالپىۇلتتىق رەيتينگتە قالا­نىڭ ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىنۋى پەداگوگتاردىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەندىگىن ايتا كەلە, ەگەر بيىل دا ۇبت ناتيجەسىندە الماتى الدىڭعى قاتاردان كورىنسە, مۇعا­لىمدەرگە سىياقى بەرۋ جالعاسادى دەدى. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە الاياقتارعا الدانىپ قالعان تۇرعىندار بار ەكەن. «كەزىندە ساتىپ العان جەرىمىزگە ءۇي سالىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىك, بىراق بىزگە كەيىن ول جەرلەر مەن پاتەرلەردىڭ قوجايىندارى تابىلدى. ءبىز الاياقتارعا الدانىپ قالعانىمىزدى تۇسىندىك. ءبىز سياقتى الدانعاندار بولماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ سۇرادى. اكىم الاياقتارمەن كۇرەس كۇشەيگەنىن, قازىر الدانىپ قالاتىندار سانى ازايىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. نارىقتاعى تۇراقسىزدىققا, باعانىڭ باقىلاۋسىز وسۋىنە قاتىستى ساۋالعا ەسىموۆ: «ەگەر باعا تابيعي تۇردە وسسە, ەشتەڭە ەمەس. ەگەر قىمباتشىلىق قولدان جاسالسا, ءبىز ىسكە كىرىسەمىز», دەدى. سول سياقتى, وتكەن جىلى قالاداعى كوللەدجدەردىڭ بىرىندە گراناتا جارىلۋى, سونىڭ سالدارىنان ءبىر قىز بالانىڭ قازا تاپقانىن ەسكە العان ءبىر تۇرعىن وقۋ ورىندارىنداعى قاۋىپسىزدىك شارالارى جايلى سۇرادى. ەسىموۆ اتالعان ءپاندى وقۋ ورىندارىنان الىپ تاستاۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەنىن ايتتى. «بۇل ءپان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ءپان. قازىرگى زاماندا بالالارعا وقىتپاسا دا بولادى. ازىرشە وقۋ قۇرالدارىن, ونىڭ ىشىندە, گراناتالار سياقتى قۇرالداردى بەرۋدى توقتاتتىق. ءارى بۇعان دەيىن تاراتىلعان گراناتالاردى جيناپ الدىق». وتاندىق تاۋار ءوندىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ, قوعامدىق كولىكتەردىڭ جولدا ءجۇرۋ ەرەجەسى مەن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جوق اۋدانداردى اتالعان مەكەمەمەن قامتاماسىز ەتۋ, الماتىعا جاڭادان قوسىلعان اۋدانداردان مەكتەپ اشۋ, كولىك كەپتەلىسى, جولداردىڭ ساپاسى ت.ب. ساۋالدار قويىلدى. ەسىموۆ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا تاپسىرما بەرىپ وتىردى. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار