قازبا جۇمىسىنا ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگى امانگەلدى زاينوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قالاشىق جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. اتالعان مەكەن ءحىىى–حV عاسىرلاردا كاسپي ماڭى ويپاتىنداعى التىن وردانىڭ گۇلدەنگەن قالالارىنىڭ ءبىرى بولعانى جونىندە دەرەك بار.
ورتا عاسىردا التىن وردا قالالارىنان اتتانعان كەرۋەندەر حورەزم مەن يرانعا اقتوبە-لاەتي ارقىلى وتكەن. مۇنداي دەرەك تاريحشىلاردىڭ نازارىن اۋدارعانى داۋسىز. سول سەبەپتەن العاشقى قازبا جۇمىسى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ميحايل مەرششيەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1965 جىلى باستالىپتى. كەيىن قازبا جۇمىسىن 1974–1981 جىلدارى ارالىعىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنا قارايتىن ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەدىل-ورال بويى ەكسپەديتسياسى جالعاستىردى. بۇل ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسى ارحەولوگ لەك گالكين جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلدى.
جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر تاريحي قالاشىقتىڭ جويىلۋىن تابيعي سەبەپپەن بايلانىستىرادى. وعان دالەل رەتىندە ءحىV عاسىردا كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەنىن العا تارتادى. تاريحي مەكەننىڭ ۇستىنەن سالىنعان سۇرلەۋ جول حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان كەيىن تۇسكەن. سۇرلەۋمەن جۇرگەن مال قالاشىقتىڭ مادەني قاباتىن تاپتاعان.
اقتوبە-لاەتي قالاشىعىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا ۇزىلگەن. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ال بيىل جۇرگىزىلگەن قازبا كەزىندە شىنى مەن مىستان جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار, كەراميكالىق ىدىستاردىڭ سىنىعى, جەبە ۇشتارى مەن سۇيەك ينەلەرى نەوليت داۋىرىنە جاتادى. سازدان جاسالعان ىدىستار وتە جاقسى ساقتالعان.
ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارىنان سوڭ اقتوبە-لاەتي قالاشىعىندا ءۇش مادەني قابات بار دەگەن بولجامدى ۇسىنىپ وتىر. قازبا جۇمىستارى باستالعان كەزدە تومەنگى قاباتى بايقالعان. الايدا كەيىن بۇل قابات بۇزىلىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان. وسىلايشا ەكىنشى مادەني قابات پايدا بولعان. بۇل قاباتتا دا ۋاقىت وتە كەلە ۇيلەر تۇرعىزىلعان. ال ءۇشىنشى مادەني قابات جەر بەتىنىڭ زاماناۋي دەڭگەيىندە ورنالاسقان. وسىلايشا, بۇل ءۇش قابات جالپى العاندا 1,5 مەتردى قۇرايدى.
«ورتا عاسىرداعى اقتوبە-لاەتي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءتۇرلى كاسىپپەن اينالىسقان. ماسەلەن, ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا تومەنگى ەدىلدەن ورتا ازياعا دەيىنگى كەرۋەن جولدارىمەن وتكەندەرگە ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋى مۇمكىن. اقتوبە-لاەتي – قولونەرشىلەر, جوعارى مادەنيەتى بار شەبەرلەر قالاسى. سەبەبى مۇندا كوپ نارسە وتە ساپالى جاسالعان. تاعى ءبىر دالەل – ءىرى جانە باي شاھار. مونەتالار سوعىلعانى جونىندە دالەلدەر تابىلدى. بۇل اقتوبە-لاەتي قالاسىندا مىس, كۇمىس جانە التىن مونەتالار سوعاتىن ساراي بولعانىن بىلدىرەدى», دەيدى ا.زاينوۆ.
ونىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ەجەلگى قالاشىقتاعى قازبا جۇمىسى كوپتەگەن قۇپيا مەن توسىن ولجاعا تولى بولعان. ەڭ ۇلكەن قۇپيا – كونە قالانىڭ تاريحى. XIV عاسىردا يتالياندىق ساياحاتشىلار كارتاعا تۇسىرگەن قالا XVI عاسىردا جوعالىپ كەتكەن. ەكى نۇسقاسى بار. ونىڭ ءبىرى – قالاعا جاسالعان شابۋىل, ال ەكىنشىسى كاسپي تەڭىزى كوتەرىلىپ باسىپ قالۋى مۇمكىن.
«اقتوبە-لاەتي تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسى التىن وردا كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. جىل سايىن جاڭا قۇپيالار اشىلادى. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بولىنگەن 500 مەتر اۋماق قالاشىقتىڭ شەتى ەكەنى انىقتالدى. قالاشىقتا نەگىزىنەن قولونەرشىلەر تۇرعانىن راستايتىن ەلەمەنتتەر ساقتالعان. ماسەلەن, 21 بولمەنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بار. كەراميكالىق ىدىستاردان باسقا كۇمىستەن سوعىلعان ءتورت مونەتا تاپتىق. مونەتانىڭ ءبىر جاعىندا التىن وردا حاندارىنىڭ ءمورى, ال ەكىنشى جاعىندا قىتاي يەروگليفتەرى بەينەلەنگەن», دەيدى ا.زاينوۆ.
كونە قالاشىق مۇنايلى شاھاردىڭ ىرگەسىندە, «جۇلدىز-3» شاعىن اۋدانىنداعى تۇرعىن ۇيلەردەن 200 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان. دەمەك, اتىراۋ وبلىسىنداعى ىشكى ءتۋريزمنىڭ تاعى ءبىر ىقتيمال باعىتى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
اتىراۋ وبلىسى
