قوعام مەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى
پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدار قارالدى. تالقىلاۋ كەزىندە اتالىپ وتكەندەي, كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان نەمەسە ماروككو اۋماعىندا سوت تورەلىگىنەن جاسىرىنعان ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋعا, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ سالاسىنداعى شارتتىق-قۇقىقتىق بازانى تولىقتىرۋعا, سونداي-اق قىلمىسقا قارسى كۇرەستە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ماقۇلدانعان زاڭدار قازاقستان مەن ماروككو كورولدىگىنىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيدى. بۇل كەلىسىمدەر قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرى ۇستاپ جانە سوتتالعان ادامداردى بەرۋدىڭ شارتتارى مەن راسىمدەرىن رەتتەيدى. سونداي-اق ازاماتتارعا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىن ايقىندايدى. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭدار ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس جولىنداعى بىرلەسكەن قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار زاڭ ەلىمىز بەن ماروككو كورولدىگىنىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى اراسىنداعى قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋ نەمەسە سوت ۇكىمىن ورىنداۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ اۋماقتارىندا انىقتالعان ادامداردى ەكستراديتسيالاۋ ماسەلەلەرىن دە قاراستىرادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىنا سايكەس, سوتتالعان ادامدا ۇكىم شىعارۋشى مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعى بولسا, سونداي-اق تاراپتاردىڭ ءبىرىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ۇكىمنىڭ كۇشى جويىلسا, وندا سوتتالعان ادامدى بەرۋدەن باس تارتىلادى. بۇعان قوسا كەلىسىمدە راقىمشىلىق نەمەسە كەشىرىم جاساۋ اكتىسىن قولدانۋعا قاتىستى نورمالار مەن ءۇشىنشى تاراپ بەرگەن سوتتالعان ادامنىڭ ءوز اۋماعى ارقىلى ترانزيت ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. الايدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدا ۋاعدالاسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىن ۇستاپ بەرۋى كوزدەلمەگەن.
ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماروككو كورولدىگى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدا قۇزىرەتتى ورگاندار اراسىندا دالەلدەمەلەر مەن مالىمەتتەردى ۋاقتىلى الماسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار جازىلعان. بۇل قۇجات قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋدىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرماق.
اگرارلىق سالادا مامان تاپشى
سەناتور ەرنۇر ايتكەنوۆ اگرارلىق سالاداعى كادر تاپشىلىعى مەن مامان دايارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەن ەكەنىن ۇكىمەت نازارىنا سالدى. دەپۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنا شامامەن 6,5 مىڭ مامان قاجەت, ونىڭ جارتىسىنان كوبى جوعارى بىلىكتى بولۋى كەرەك. ماسەلەن, فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ 28 پايىزىنىڭ عانا سالالىق ءبىلىمى بار. اگرونوم, ۆەتەرينار, اگروينجەنەر سەكىلدى ءونىمدى قايتا وڭدەۋ ماماندارى جەتىسپەيدى. جاستاردىڭ اۋىلدان كەتۋى, جالاقىنىڭ تومەندىگى جانە مانساپ بويىنشا ءوسۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى جاعدايدى قيىنداتا تۇسكەن.
– ءتىپتى دايارلىعى بار جاس مامانداردىڭ ءوزى ينفراقۇرىلىمى دامىماعان, تۇرعىن ءۇيى تاپشى, قىزمەتىندە ءوسۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى اۋىلداردا قالۋدان باس تارتىپ جاتىر. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى ءتيىمدى, بىراق ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت. 2024 جىلى ءاربىر ءۇشىنشى مامان عانا جەڭىلدىكتى تۇرعىن ءۇي نەسيەسىن پايدالانا الدى, ال باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ كولەمى شامامەن ۇشتەن بىرىنە قىسقاردى. مامانداردى اۋىلدا ۇستاپ قالامىز دەسەك, تۇرعىن ءۇي مەن الەۋمەتتىك قولداۋدى ارتتىرۋ كەرەك, – دەدى ە.ايتكەنوۆ.
سەناتور جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى تسيفرلاندىرۋ مەن يننوۆاتسيانىڭ زاماناۋي تالابىنا سايكەس كەلمەيتىنىن, عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىس ءالسىز بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– اگرارلىق نارىقتا كادر قاجەتتىلىگىنە كەشەندى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, وسى نەگىزدە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋدى ۇسىنامىز. تسيفرلىق تەحنولوگيانى ەنگىزىپ, اۆتوماتتاندىرۋ مەن يننوۆاتسياعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. دۋالدى وقىتۋدى دامىتىپ, مامانداردى كوپتەپ تاعىلىمدامالار مەن وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكىزۋ قاجەت, – دەدى سەناتور.
اۋانى لاستاپ وتىرعان ونەركاسىپتەر
ولگا بۋلاۆكينا ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ قىزمەتىندەگى بۇزۋشىلىقتاردى جەدەل انىقتاي الماي وتىرعانىمىزدى ايتتى. ال ولار بولسا اۋانى لاستاپ, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
– اۋانىڭ لاستانۋى اۋرۋ مەن ءولىم قاۋپىن ارتتىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قالالاردا شوعىرلانعان ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار قولايسىز مەتەوجاعدايعا ۇشىراتىپ وتىر, ءتىپتى كوك اسپانىمىزدان ءتۇتىن كەتپەيتىن جاعدايعا جەتتىك. بۇل تىنىس الۋ, جۇرەك-قان تامىرلارى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. مۇنى ددۇ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى راستاپ وتىر, – دەدى و.بۋلاۆكينا.
سەناتور اۋانى پارنيكتىك گازدارمەن ۋلاپ وتىرعان ءوندىرىس ورىندارىمەن كۇرەسۋگە زاڭناماداعى ولقىلىقتار كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ايتتى. مۇنىڭ ءبارى ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ, باقىلاۋعا الىپ, جازالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سوندىقتان وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭدى قايتا قاراۋ قاجەت.
– ماسەلەن, كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 146-بابىنىڭ 3-تارماعى ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. زاڭ تالابى بۇزىلعان ساتتە ولاردىڭ جولىن كەسۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى جەكە ءارى زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە ونەركاسىپ جانە وزگە دە كاسىپورىنداردا جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردى نەگىزدەۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس, – دەدى سەناتور.
«ديكتانت جازۋ, كوركەم جازۋ جوق»
سەناتور رۋسلان رۇستەموۆ قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتارعا نارازىلىق ءبىلدىردى.
– قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامۋىن زەرتتەۋشى عالىمدار وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ باستى كەمشىلىگى بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلامالارى اراسىندا ءوزارا ساباقتاستىقتىڭ جوقتىعىنان دەپ پايىمدايدى. باعدارلامادا بالانىڭ ويلاۋ, سويلەۋ قابىلەتتەرىن دامىتۋ دۇرىس ەسكەرىلمەگەن. گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتاردى تەرەڭدەتە وقىتپايدى, بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس لينگۆيستيكالىق ءبىلىم بەرىلمەيدى. ديكتانت جازۋ, كوركەم جازۋ جوق, – دەدى ر.رۇستەموۆ.
سەناتور سونداي-اق قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىندا ناقتى عىلىمي جۇيەنىڭ جوقتىعىن سىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپتەگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ «فونەتيكا», «لەكسيكا», «مورفولوگيا», «سينتاكسيس», «ستيليستيكا» سياقتى بولىمدەرى وقۋشىلاردىڭ جاسىن ەسكەرە وتىرىپ جانە جۇيەنى بۇزباي, قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراي وقىتىلۋعا ءتيىس.
– بۇلاي وقىتۋداعى كەمشىلىك – 5-سىنىپتا فونەتيكانى ءوتتى مە, ول 11-سىنىپقا دەيىن سپيرالدىق ادىسىمەن كۇردەلەندىرىلە وتىرىپ قايتالانبايدى. «فيلولوگيا» ماماندىعىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا دا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ سانىنا ورتاق تالاپ جوق. ءار جوعارى وقۋ ورنى پروفەسسور-وقىتۋشىلارىنىڭ الەۋەتىنە قاراي ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ءوز قالاۋىنشا دايىندايدى. بۇل دۇرىس ەمەس, ءبىر ماماندىققا ارنالعان باعدارلاما ەلىمىز بويىنشا بارىنە ورتاق بولۋى كەرەك, – دەدى سەناتور.
ر.رۇستەموۆ ۇكىمەتكە «قازاق ءتىلى» ءپانى بويىنشا جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋدى ۇسىندى.
قاجەتتى جوبالاردى قارجىلاندىرماي وتىر
دەپۋتات ءلاززات رىسبەكوۆا قولداۋ كورسەتىلگەن جوبالاردىڭ سالالىق جانە وڭىرلىك قۇرىلىمىنداعى ديسپروپورتسياسى ءۇشىن قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ اكتسيونەرى – «بايتەرەك» ۇبح» اق-نىڭ قىزمەتىن سىنعا الدى. دەپۋتات قدب سەرپىندى جوبالاردى قارجىلاندىرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا كوزدەلگەن مىندەتتەر مەن قولداۋدىڭ ناقتى باعىتتارى اراسىندا ايىرماشىلىق بايقالادى. ماسەلەن, 2024 جىلى بانك 58 جوبانى 1,4 ترلن تەڭگەگە, ال وسى جىلدىڭ 8 ايىندا تاعى 48 جوبانى 1,2 ترلن تەڭگەگە قارجىلاندىردى. بۇل رەتتە 17 سەرپىندى ءىرى جوبادان تەك بىرەۋى – اۆتوموبيل شىعاراتىن «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan» زاۋىتىنا عانا قارجى قۇيىلعان.
– قدب جوبالاردى ىرىكتەۋ كەزىندە ستاندارتتى بانك ءراسىمى بويىنشا قارىز الۋشىلاردى نەسيە قارجىسىن قايتارۋ تۇرعىسىنان عانا قارايدى, ولاردىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا اسەرىن, ونىڭ ىشىندە جالپىۇلتتىق پايدانى دا, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دە ەسەپكە المايدى, باعالامايدى. بانكتىڭ اكتسيونەرى – «بايتەرەك» ۇبح» اق تۇپكىلىكتى ناتيجەنى نازاردان تىس قالدىرىپ وتىر. قولداۋ تاپقان جوبالاردا سالالىق جانە وڭىرلىك قۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋداعى الشاقتىق كوپ, – دەدى ل.رىسبەكوۆا.
سەناتور قوناقۇيلەر سالۋ جانە ت.ب. سياقتى كىشىگىرىم جوبالاردى قويا تۇرىپ, رەسۋرستاردى ستراتەگيالىق باعىتتاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
كەدەن قىزمەتى دەربەس بولۋى كەرەك
امانگەلدى نۇعمانوۆ بۇرىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتكەن كەدەن قىزمەتىن جەكە قۇرىلىم رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
ەسكە سالساق, 2014 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ كەدەن قىزمەتى دەربەس كاسىبي ورگان رەتىندە جۇمىس ىستەدى. الايدا سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قارجى مينيسترلىگى جانىنداعى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەننەن كەيىن ينستيتۋتسيونالدىق تاۋەلسىزدىگى جوعالىپ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى باقىلاۋ السىرەدى.
دەپۋتات پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىنىڭ بىرنەشە رەت جاساعان ۇندەۋىنە قاراماستان, كەدەن ورگانىنىڭ دەربەستىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى ءالى سول كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن ايتىپ, ۇكىمەت نازارىن اۋداردى.
سەناتور پرەمەر-مينيسترگە وسى ماسەلەنى جەكە باقىلاۋعا الىپ, وعان مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مارتەبە بەرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
