2015 جىل قازاقستان ءۇشىن ايتۋلى, ەستە قالارلىق كەزەڭ بولماق. ولاي دەيتىنىمىز, بيىلعى جىلى وتكەن تاريحىمىزدىڭ ەلەۋلى بەلەستەرىن ايشىقتايتىن, بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى, ونەگە بولاتىن ءىرى وقيعالار اتالىپ وتەدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋى تۋرالى جۇرتشىلىق قۋانا قابىلداعان مەرەيتويلىق شارا. ەلباسىنىڭ 2015 جىلدا وسى تاريحي داتانى ەلىمىزدە اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ايشىقتى وقيعانىڭ ماڭىزىن اشا تۇسەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
پىكىرىمىزشە, وسى شەشىم اتالعان وقيعاعا قاتىستى ەكىۇداي كوزقاراستى, ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە تۋىنداعان ءپىكىرتالاستى ءبىر ارناعا توعىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بىرىنشىدەن, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2015 جىلدى قازاق حاندىعى باستاۋىنىڭ 550 جىلدىعى دەپ ناقتىلاپ كورسەتۋى «قازاق حاندىعى قاشان قۇرىلدى؟» دەگەن ماسەلە بويىنشا تاريحشى عالىمداردىڭ اراسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن تولاستاماي كەلگەن پىكىرسايىسىنا توقتام سالدى. ناقتىلىققا, دەرەككوزىنە سۇيەنىپ, شەشىم ايتاتىن تاريح عىلىمى ءۇشىن قازاق حاندىعىنىڭ وسىدان التى عاسىرعا جۋىق, ياعني 1465 جىلى قۇرىلعانىن ايعاقتايتىن ورتاعاسىرلىق عالىم مۇحاممەد-حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگى نەگىزدەمە رەتىندە قابىلداندى, ونى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قۋاتتادى. دەمەك, قازاق حاندىعى «حV عاسىردىڭ ورتاسىندا, ياعني 1465 جىلى جەتىسۋ جەرىندە شاڭىراق كوتەردى» دەگەن تۇجىرىم ەندى پىكىرتالاس تۋدىرمايدى.
ەكىنشىدەن, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي باستاۋى التى عاسىرعا جۋىق كەزەڭدى قامتيدى دەپ بايلام جاساپ, تۇجىرىمعا كەلۋىمىزدىڭ ۇلكەن ساياسي-قوعامدىق ءمانى مەن ماعىناسى بار. سەبەبى, بۇگىندە الەمدى مويىنداتقان, ءوزىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن دوستى قۋانتىپ, دۇشپاندى كۇيىنتكەن قازاق ەلىنىڭ ءوتكەن تاريحى, قاينار كوزى, ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى, كەشەگىسى, بۇگىنگىسى, بولاشاعى تەك ءوزىمىزدى عانا قىزىقتىرماي, سىرتتان قىزىعا, كەيدە قىزعانا قارايتىندار ءۇشىن دە نىسانادا تۇرعانىن جاسىرمايمىز. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تامىرى عاسىرلار قويناۋىندا جاتقانىن, ونىڭ الەمدىك وركەنيەتپەن ۇشتاساتىندىعىن ايقىنداپ, ايشىقتاپ كورسەتۋ كەيبىر «قازاقتاردا بۇرىن مەملەكەت بولماعان» دەپ كەرەعار, بىرجاقتى پىكىر ايتۋشىلاردىڭ اۋزىنا قاقپاق بولىپ, ەل نامىسىن, قازاقتىڭ بولمىسىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى داۋسىز.
ايتۋلى تاريحي داتانى اتاپ وتۋگە ەل بولىپ كىرىسىپ تە كەتتىك. جەر-جەرلەردە, مەكەمەلەردە, وقۋ ورىندارىندا وسى ماسەلەگە ارنالعان عىلىمي-كوپشىلىك كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كەزدەسۋلەر جوسپارلانىپ, ولار وتكىزىلىپ تە جاتىر. وسىنداي اۋقىمدى شارالاردى باق-تار قىزۋ قۋاتتاپ, جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, ناسيحاتتاۋدا. ايتارلىق جايت, كوڭىلگە قۋات بەرەتىن تىرشىلىك. مىنە, وسىنداي ەل بولىپ, قوعام بولىپ تولاعاي تولقىنىستى ءبىلدىرەتىن تىرشىلىككە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – جاس جەتكىنشەكتەردىڭ دە تىكەلەي ارالاسىپ, قۋانىپ, وزدەرىنىڭ شىنايى پاك كوڭىلدەرىن ءبىلدىرىپ جاتقانى قانداي عانيبەت.
جاقىن ارادا وسىنداي قۋانىشتى شارانىڭ كۋاسى بولعانىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق, ءتىپتى, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, ەلباسى جاس ۇرپاققا قولداۋ كورسەتىپ, ولاردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋىنا, الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ ۇنەمى مەملەكەتتىڭ نازارىندا بولۋىنا وكىلەتتى ۇيىمداردى, ولاردىڭ باسشىلارىن مىندەتتەپ وتىردى. جاستاردى «ءححى عاسىردىڭ كوشباسشىلارى» دەپ ءدارىپتەۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاستارعا دەگەن سەنىمىن, ولارعا ارتقان ءۇمىتىن كورسەتسە كەرەك.
ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2002 جىلى سۇلۋ كوكشە جەرىندە, اۋاسى جۇپار بۋرابايدىڭ اياسىندا دارىندى جاس ۇرپاق ءۇشىن «بالداۋرەن» وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى وسىنىڭ كۋاسى. ورتالىقتىڭ ديرەكتورى مۇحيددەن تولەپباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ورتالىقتا جىل سايىن التى مىڭنان استام جاس بۋىن دەنساۋلىعىن شىڭداپ, دەمالىپ, ءبىلىم نارىنە سۋسىندايدى ەكەن. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن دارىندى مەكتەپ وقۋشىلارى وسى جەردە ۇمىتىلماس اسەر الىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنىڭ شاپاعاتىن كورۋدە.
ورتالىقتا قالىپتاسقان جاقسى ءبىر ءداستۇر بار. ول – ءار اۋىسىمدا كەلگەن بالالار ءۇشىن سول ۋاقىتتىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە ارنالعان ءبىر تاقىرىپتى تاڭداپ, پىكىرلەسۋ. وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا دەمالۋشى وقۋشىلار ءۇشىن باستى تاقىرىپ – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعى بولدى. ورتالىقتىڭ ادىسكەرلەرى دايىنداعان باعدارلاما بويىنشا ارنايى شاقىرىلعان قوناقتارمەن كەزدەسۋ ءوتكىزىلدى, وقۋشىلاردىڭ كۇشىمەن دايىندالعان « ۇلى دالا ءدۇبىرى» تاقىرىبىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ساحنالىق قويىلىم كورسەتىلدى. ورتالىقتىڭ ديرەكتورى م.ءتولەپباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن وسى كەزدەسۋگە «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» كوركەم فيلمىندە باستى رولدەردى سومداعان اسىلحان, ايان, ءاليا ەسىمدى دارىندى جاس اكتەرلەر جانە مەن قاتىستىم. سۇراق, جاۋاپ تۇرىندە وتكەن بۇل قىزىقتى كەزدەسۋدە كوڭىلىمە تۇيگەن تومەنگىدەي اسەرىمدى تۇيىندەگىم كەلەدى.
بىرىنشىدەن, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ كەشەگى اتا-بابا ەرلىگىنە, ەل تاريحىنا بەيتاراپ, سەلسوق قاراماي, شىنايى كوڭىلمەن بىلگىسى كەلەتىندىگى, ءارى ونى ماقتان تۇتاتىندىعى ايقىن اڭعارىلدى. ۇلت نامىسىن بولاشاقتا قورعايتىن جاس بۋىننىڭ بار ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى, قۋاندىق.
ەكىنشىدەن, قازاق ءۇشىن قاسيەتتى ۇعىم – تاۋەلسىزدىك جونىندەگى ويدىڭ جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭگەنىنە, ونى قادىرلەپ, قاستەرلەي بىلەتىنىنە ءسۇيسىندىك, شاتتانىپ قول سوقتىق.
ۇشىنشىدەن, نەبىر زار زاماندا, تاريحتىڭ قيىن قالتارىستار ساتىندە, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە نامىستى قولدان بەرمەيتىن ۇلى تۇلعالار, ۇلت كوسەمدەرىنىڭ تاريحي ارەنادان ءوز ورنىن تاۋىپ ەلىن, جۇرتىن باستاي بىلگەنىن جاس ۇرپاقتىڭ سەزگەنى, تۇسىنگەنى كوڭىل ءوسىردى.
تورتىنشىدەن, جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بۇگىنگى جەمىسىن, جەڭىسىن دۇرىس قابىلداپ, باعالاي بىلەتىندىگىن تۇيسىندىك. بۇل ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزگە سەنىم ۇيالاتتى, ياعني بولاشاقتا ەل تىزگىنىن بەرىك ۇستايتىن ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا تاۋبە دەدىك.
«بالداۋرەن» وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنان ءبىر ساتتىك اسەرىمىز وسىنداي.
تىلەگەن سادىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور.
