– حالىقارالىق قاتىناستاردى, ارىپتەستىكتى نىعايتۋدا «دامۋعا رەسمي كومەك» ماڭىزدى قۇرال سانالادى. بىراق بۇل ۇعىم ءالى دە كوپشىلىككە بەيمالىم. وسى ساياساتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز.
– «دامۋعا رەسمي كومەك» ساياساتىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا توقتالعان ءجون. بۇل ساياساتتىڭ نەگىزى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەۋروپا ەلدەرى اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراعان كەزدەرى قالاندى. وسى تۇستا اقش العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بىرقاتار مەملەكەتكە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتتى. كەيىن بۇل «مارشالل جوسپارى» دەپ اتالىپ, مۇنىڭ استارىندا كەڭەستىك ىقپالعا قارسى تۇرۋ يدەولوگياسى تۇردى. وسىلايشا, امەريكا ءوزىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق اسەرىن ساقتاۋدى كوزدەدى.
ۋاقىت وتە كەلە ODA-نىڭ ساياسي رەڭى كۇشەيىپ, 1969 جىلى ونىڭ ارنايى ستاندارتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) كوميتەتى ازىرلەدى. بەكىتىلگەن كريتەريلەرگە سايكەس دامۋشى ەلدەرگە ءىجو-ءنىڭ 0,7%-ىن ءبولۋ ۇسىنىلدى. الايدا بۇل مەجەگە گەرمانيا مەن فرانتسيا سەكىلدى ساناۋلى ەلدەر عانا جەتتى. ولار دا وزگەلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە ۇمتىلدى.
قازاقستان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءدال وسى كومەكتىڭ يگىلىگىن كوردى. گەرمانيا باستاعان بىرقاتار مەملەكەت قارجىلاي, تەحنيكالىق جانە كادرلىق قولداۋ جاسادى. ماسەلەن, KfW بانكى مەن GTZ (قازىرگى GIZ) ارقىلى ينفراقۇرىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە ەكولوگيا سالالارىنا كومەك كورسەتتى. شەتەلدىك ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ, زاڭنامالىق رەفورمالار, مەملەكەتتىك باسقارۋ, قارجى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل ءىس-شارالار حالىقارالىق ارەنادا «دامۋعا رەسمي كومەك» اياسىندا جۇزەگە استى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلا باستادى.
– قازاقستاننىڭ ODA ساياساتىنا بەلسەندى قاتىسۋى قاشان باستالدى؟
– شامامەن 2000-جىلدارى ەلىمىز ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزدى. وسىلايشا, كورشىلەس قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, اۋعانستانعا قارجىلاي جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتە باستادى. وعان قوسا بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەلدەگى وكىلدىكتەرىنىڭ شىعىنىن وتەدى. بىراق ۇزاق ۋاقىت بۇل كومەك حالىقارالىق ەسەپكە تىركەلمەي كەلدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ورگاندار ونىڭ «دامۋعا رەسمي كومەك» ساناتىنا جاتاتىنىن جەتە تۇسىنبەدى.
ءسويتىپ, 2014 جىلى ODA-عا قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ۇلتتىق دەڭگەيدە بەكىتەتىن «دامۋعا رەسمي كومەك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋعا, جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان – ەۋرازيا بويىنشا ەىدۇ باعدارلاماسىنىڭ دونورى قىزمەتىن ءوز موينىنا العان ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى مەملەكەت. ەلدىڭ ODA ساياساتىن ۇيلەستىرۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى.
قازاقستاننىڭ دامۋعا رەسمي كومەك ساياساتىنا قاتىسۋىنىڭ بىرنەشە ستراتەگيالىق اسپەكتىسى بار. بىرىنشىدەن, بۇل ايماقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان: سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋ, ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەردە قولداۋ كورسەتۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق مۇددەنى ىلگەرىلەتۋ: وتاندىق تەحنولوگيا مەن ءونىمدى نارىققا شىعارۋ, ۇزدىك تاجىريبەلەردى تاراتۋ مۇمكىندىگى تۋادى. ۇشىنشىدەن, جاھاندىق دەڭگەيدە ەل بەدەلىن ارتتىرادى, دونور مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتۋعا سەپ بولادى.
2020 جىلى قازاقستان ODA اياسىندا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ارنالار ارقىلى شەتەلدەرگە جالپى كولەمى 37,11 ملن دوللاردى قۇرايتىن كومەك كورسەتتى, ال 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 43,56 ملن دوللارعا جەتتى. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستارىن نىعايتىپ, وڭىرلىك ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوستى.
– كەي ازاماتتار «نەگە بۇل كومەكتى ءوز اۋىل-ايماقتارىمىزعا جۇمسامايمىز؟» دەپ سۇرايدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– ورىندى سۇراق. الايدا حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, بەلگىلى ءبىر دامۋ دەڭگەيىنە جەتكەن مەملەكەتتەر الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا كومەك بەرۋشى رەتىندە دە ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. بۇل – ەلدىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاۋاپكەرشىلىگى. مۇنداي قولداۋ تەتىگىنە قاراستىرىلاتىن قاراجات مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ وتە از بولىگىن قۇرايدى. ءتىپتى كەيدە بۇل وتاندىق كومپانيالاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن دە جۇزەگە اسادى. مىسالى, تۇركيانىڭ گازيانتەپ قالاسىندا جەر سىلكىنىسىنەن زارداپ شەككەندەرگە ارنالىپ مەكتەپ سالىنۋدا, ونى قازاقستاندىق كومپانيا قارجىلاندىرىپ, قۇرىلىسىن ءوزى جۇرگىزىپ جاتىر. ال ازەربايجاننىڭ فيزۋلي قالاسىنداعى بالالارعا ارنالعان ونەر ورتالىعىن «BI Group» كومپانياسى سالدى. جالپى, ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسىپ كەلەدى.
ەسەسىنە, قازاقستان ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى نىعايتادى, حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ۇستانىمىن كۇشەيتەدى, ەكونوميكالىق ىقپالىن كەڭەيتەدى. ياعني ستراتەگيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى قادام. ايتپاقشى, ەلىمىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جاسالعان كومەكتەرى «ورتا دەرجاۆالار» قاتارىنا ەنۋىنە سەپتەسكەن. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ازاماتتارىمىزعا قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر.
– قازىرگى گەوساياسي احۋال الەم ەلدەرىنەن ەرەكشە ساقتىق پەن سالماقتى ساياساتتى تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ جۇمساق كۇش ساياساتى مەن ODA تەتىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن نىعايتۋى قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– قازىرگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا ەلدەردىڭ سىرتقى ساياساتى تەك اسكەري-ەكونوميكالىق الەۋەتپەن ەمەس, سونداي-اق جۇمساق كۇش قۇرالدارىن ءتيىمدى قولدانا بىلۋىمەن دە باعالانادى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ODA ساياساتى ارقىلى ءوزىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن جۇيەلى تۇردە نىعايتىپ كەلەدى. بۇل مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تسيفرلاندىرۋ سەكىلدى سالالاردا ناقتى كورىنىس تاۋىپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىر قازاقستان قىرعىزستان مەن تاجىكستانعا گۋمانيتارلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋدى جالعاستىردى. نەگىزگى باسىمدىق ايماقتىق ىنتىماقتاستىق پەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالدى. حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن جۇمىس كومەكتىڭ كولەمى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا تاجىريبە مەن وزىق شەشىمدەردى بولىسۋگە جاعداي جاسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىردە تۇراقتى ءارى ءوزارا تاۋەلدى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋىنا كومەكتەسەدى. ال ەgov جانە Kaspi سياقتى تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ ەكسپورتتالۋى ايماقتىق ىقپالدىڭ وسكەنىن كورسەتەدى.
ونىڭ ۇستىنە ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ترانزيتتىك كوپىر رەتىندە ستراتەگيالىق ورنىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. ەو, رەسەي, قىتاي, اقش جانە تۇركيا سياقتى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن دامىتا وتىرىپ, كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىن ۇستانىپ كەلەدى. ءارى بۇل پراگماتيكالىق ۇستانىم ODA سياقتى بەيبىت قۇرالداردى تاڭداۋىمەن تولىق قابىسادى. ناقتى جوبالار, ايماقتىق ىنتىماقتاستىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەت ارقىلى قازاقستان وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن سەنىمدى سەرىكتەستىك مودەلىن ۇسىنىپ وتىر.
دەمەك قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە «دامۋعا رەسمي كومەك» – ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاۋاپتى ۇستانىمىن جۇيەلەي تۇسەتىن ستراتەگيالىق قۇرال. سونداي-اق بۇل جۇمساق كۇشتىڭ جاڭا بۋىنداعى ءتيىمدى جولى دەر ەدىم.
– ChatGPT قازاقستان تۇراقتى دامۋعا 30–35 جىلدان كەيىن جەتۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. بۇل مەجەگە ەرتەرەك جەتۋ مۇمكىن بە؟
– سىرتقى ساياسي قادامدار ەلدىڭ ىشكى دامۋىمەن ۇندەسكەندە عانا شىنايى اسەر بەرەدى. ياعني تۇراقتى دامۋ تەك ەكونوميكاعا ەمەس, ساياسي جۇيە مەن ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىققا تىكەلەي بايلانىستى. ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيادا جەمقورلىق بولسا دا, كوپپارتيالىق جۇيە مەن باق-تىڭ باقىلاۋ تەتىگى قالىپتاسقان. جۋرناليستيكا مەن قوعامدىق پىكىر ينستيتۋتتارى بيلىكتى تەجەۋ مەن تەڭەستىرۋدە ماڭىزدى قۇرالعا اينالعان.
ال بىزدە اكىم-قارالارمەن جەكە تانىستىق بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىقتار مەن جەڭىلدىكتەرگە جول اشاتىن تەتىك سانالادى. دەمەك ناقتى باقىلاۋ مەحانيزمى جەتىسپەيدى. Transparency International ۇيىمىنىڭ بىلتىرعى جەمقورلىق يندەكسىندە قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 88-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل جەمقورلىقپەن كۇرەستە بەلگىلى ءبىر الەۋەت بارىن كورسەتەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ادىلەتتى جانە ءتارتىپتى قوعام قۇرۋ – ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باستى شارتى جانە ستراتەگيالىق ماقساتى دەپ ايقىنداپ بەردى.
سوسىن بىزدە جۇيە ءالى دە جەكە تۇلعاعا تاۋەلدى. گەرمانيا, شۆەيتساريا, اۆستريا سىندى ەلدەردە جۇيە ادامعا ەمەس, زاڭعا تاۋەلدى. مينيسترلەر ساياسي تۇلعا, ال مەملەكەتتىك اپپارات تۇراقتى كەلىسىمشارتپەن ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەي بەرەدى. بۇل – تۇراقتى كادر ساياساتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت بيلىگىن شەكتەپ, بىرقاتار وكىلەتتى ۇكىمەتكە, ماسليحاتقا, پارلامەنتكە ءبولىپ بەرۋى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاي ءتۇستى. ەندى تەك زاڭداردى ەمەس, قوعامدىق سانا مەن مادەنيەتتى دە وزگەرتۋ كەرەك. ماسەلەن, فينليانديا مەن سينگاپۋر مەكتەپتەرىندە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلگەن. بىزگە دە بالاباقشادان باستاپ «ادال ۇرپاق» سياقتى جوبالاردى كەڭەيتۋ قاجەت. وسىنداي كەشەندى جۇمىس جۇيەلى جالعاسسا قازاقستان مەجەگە ەرتەرەك جەتە الادى.
– ال ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قالاي باعالايسىز؟
– قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەت اتقارعان جىلدارى بۇل ۇدەرىستىڭ ديپلوماتيامەن قاتار ەكونوميكا, سالىق, كەدەن جانە ادىلەت سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە كۋا بولدىم. ينۆەستورلار ءوز ۇسىنىس-ەسكەرتپەلەرىن تۇراقتى تۇردە ءبىلدىرىپ وتىرادى. ەگەر قابىلداۋشى تاراپ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماسا, ولار حالىقارالىق سوتتارعا جۇگىنۋگە قۇقىلى.
90 جىلدارى كەي ينۆەستورلار ستوكگولم اربيتراجىنا دەيىن جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدى, بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە تەرىس اسەر ەتكەن. وسى تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان شەتەلدىك كاپيتالعا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەرەتىن بىرقاتار زاڭ قابىلدادى. ولار 1994 جىلى «شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى», 1997 جىلى «تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى», ال 2003 جىلى وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تەڭ جاعداي قاراستىرعان «ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭ.
سول جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ينۆەستورلاردىڭ ماسەلەلەرىن سوتقا دەيىن شەشۋگە ارنالعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. ويتكەنى ينۆەستورلاردىڭ اراسىندا پايدانى كوبىرەك ويلايتىندارى دا بار. سوندىقتان كەي سالالاردا (مىسالى, مۇناي-گاز سەكتورىندا) بۇرىن بەرىلگەن ارتىقشىلىقتار قايتا قارالىپ, تالاپتار كۇشەيتىلىپ, مىندەتتەر ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءبارى كوپشىلىك كورە بەرمەيتىن, بىراق كۇندەلىكتى جۇرگىزىلەتىن جۇيەلى جۇمىس. سوزىمە تۇزدىق رەتىندە ايتا كەتسەم, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2025 جانە 2026 جىلدارعا ارنالعان ەسەبىندە قازاقستان ەكونوميكاسى جاقسى ءوسىم كورسەتەدى دەپ بولجانادى.
– ەندى اياق العان جاس ديپلوماتتارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– ديپلومات بولۋ – جاي كەلىسسوز جۇرگىزۋ ەمەس, تەرەڭ تاريحي, مادەني, ساياسي ءبىلىم مەن كەڭ دۇنيەتانىمدى قاجەت ەتەتىن جاۋاپتى ماماندىق. جاس ماماندارعا ينتەرنەتپەن شەكتەلمەي, ساپالى ادەبيەت وقىپ, كوزى اشىق ادامدارمەن پىكىر الماسۋعا كەڭەس بەرەمىن.
جالپى ءوزىم اۆستريا, گەرمانيا, شۆەيتساريا سەكىلدى ەلدەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدە, ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق جاستارىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىنمىن. ولار شەتەلدە قارا جۇمىسقا عانا تەلمىرىپ جۇرگەن جوق, جاقسى لاۋازىمداردا, بەدەلدى سالالاردا ءوز ورنىن تاپقان. سوندىقتان قازاق جاستارى وزىنە سەنەدى, دامۋعا ۇمتىلادى, ءتىل مەڭگەرەدى, باسەكەگە قابىلەتتى دەر ەدىم. الايدا وسىلاي نىق سەنىممەن ايتىپ وتىرسام دا, قازاق ءتىلىنىڭ جايى الاڭداتادى. سەن قاي ەلدە جۇرسەڭ دە, بوتەننىڭ جەرى ساعان ەشقاشان ءوز ءۇيىڭ بولمايدى. مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ, ۇلت رەتىندە ءومىر سۇرەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن ءوز انا تىلىمىزدە سويلەسۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
