– قۋانىشبەك جاقسىبەك ۇلى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەن تسيفرلاندىرۋ, اشىقتىق جانە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتتارى سىزدەردىڭ كومپانيانىڭ جۇمىسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ سونداي-اق جولداۋدا قويىلعان مىندەتتەر اياسىندا قايتارىلعان اكتيۆتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى قوعام مەن ەكونوميكاعا ناقتى قانداي پايدا اكەلۋ كوزدەلىپ وتىر؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى كەزەكتى جاڭا باعىتتى ايقىنداپ بەردى. ول ۆەكتور تسيفرلاندىرۋ مەن جي-گە, يننوۆاتسيالارعا جانە ينۆەستيتسيا تارتۋعا نەگىزدەلىپ وتىر. قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» جشس ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جانە ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى ءبىزدىڭ جۇمىسقا بارىنشا سەرپىن بەرىپ, جۇيە تەتىكتەرىن جەتىلدىرە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
اكتيۆتەردى قايتارۋ كوميتەتىنىڭ ورنىنا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىن قۇرۋ ءادىل ءارى ىسكەرلىك ورتانى قالىپتاستىرۋداعى جۇمىستىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولادى. اكتيۆتەردى قايتارۋ تاجىريبەسى قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجە بەرىپ وتىر. بۇل قايتارىلعان اكتيۆتەردىڭ ادام كاپيتالىن نىعايتۋدىڭ قۇرالىنا اينالعانىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت ءاربىر رەسۋرستى – قارجى قاراجاتى, تسيفرلىق تەحنولوگيالار نەمەسە جەر تەلىمدەرى بولسىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى بارلىق قايتارىلعان جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرمانىڭ ءمانى ايرىقشا. بۇل مىندەت ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى, ويتكەنى اكتيۆتەردى باسقارۋ قوعامعا دا, ەكونوميكاعا دا پايدا اكەلۋگە ءتيىس. وسى رەتتە باسقارۋشى كومپانيانىڭ نەگىزگى ميسسياسى قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ, ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ساتۋ ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
ماسەلەن, بۇگىندە الماتى قالاسىندا جالپى اۋدانى 11129,6495 گا بولاتىن 17 جەر ۋچاسكەسى مەملەكەتكە بەرىلدى. ولار تاۋارلىق اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە, سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ, تاجىريبەلىك جانە وقۋ ماقساتتارىنا ارنالعان.
ءبىز قارجى مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا باعىتتالعان «Digital Qazaqstan» باستاماسى اياسىنداعى جۇمىسقا بەلسەندى اتسالىسۋعا جانە شىنايى تسيفرلىق ەكونوميكانى قۇرۋعا ءوز تاراپىمىزدان قوماقتى ۇلەس قوسۋعا دايىنبىز.
– وسى جەردە «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» جشس-ءنىڭ الدىنا مىندەتتەلگەن ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز. سەبەبى بۇگىندە كەيبىر ازاماتتار باسقارۋشى كومپانيانىڭ قىزمەتىن پروكۋراتۋرانىڭ قۇزىرەتىندەگى اكتيۆتەردى قايتارۋ ىسىمەن شاتاستىرىپ جاتادى.
– ەڭ الدىمەن, «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» جشس (باسقارۋشى كومپانيا) اكتيۆتەردى قايتارۋمەن اينالىسپايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل فۋنكتسيا – وكىلەتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ەڭ الدىمەن باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇزىرىندا.
باسقارۋشى كومپانيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ, ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اشىق ەلەكتروندىق اۋكتسيونداردا ساتۋ, الەۋمەتتىك سۇرانىس بولعان جاعدايدا مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە بەرۋ, سونداي-اق تۇسكەن قاراجاتتى ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارۋ. ال اقشا تۇرىندە قايتارىلعان اكتيۆتەر تىكەلەي ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا تۇسەدى.
– كومپانيانىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماسا دا, اتقارعان جۇمىسىنىڭ اۋقىمى از ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. وسى كۇنگە دەيىن قانشا اكتيۆ ساتىلدى, مەملەكەتكە قانشا پايدا ءتۇستى؟
– قىسقا مەرزىم ىشىندە-اق باسقارۋشى كومپانيا تۇراقتى قارقىن مەن ايتارلىقتاي ناتيجە كورسەتىپ وتىر. بيىلعى 17 قازانداعى جاعداي بويىنشا جالپى سوماسى 51,1 ملرد تەڭگە (ققس-سىز) بولاتىن 163 اكتيۆ ساتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا جىلجىمايتىن جانە جىلجىمالى م ۇلىك, ەليتالىق زەرگەرلىك بۇيىمدار, قول ساعاتتارى, كوللەكتسيالىق مونەتالار, شەتەلدىك اكتيۆتەر بار.
وسى كەزەڭدە ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا 38,2 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى. ونىڭ ىشىندە 37 ملرد تەڭگە – اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن ءتۇسىم, 1,2 ملرد تەڭگە – اكتيۆتەردى باسقارۋدان تۇسكەن كىرىستەر (جالداۋ, سەنىمگەرلىك باسقارۋ, دەپوزيت پايىزدارى, ديۆيدەندتەر). بۇل كورسەتكىشتەر اتقارۋشى كومپانيا جۇمىسىنىڭ مەملەكەتكە ناقتى قارجىلىق پايدا اكەلىپ وتىرعانىن دالەلدەيدى.
– ساتىلعان اكتيۆتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتىن اتاپ وتسەڭىز, ول قاي قالادا, قانداي م ۇلىكتىك ساناتقا جاتادى؟
– ارينە, جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ تابىستىلىعىن ايقىن كورسەتەتىن بىرنەشە مىسالدى كەلتىرە الامىز. ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى «بايتاق» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەسى اۋكتسيونعا 176 ملن تەڭگەلىك باعامەن قويىلىپ, 657 ملن تەڭگەگە ساتىلدى. بۇل – باستاپقى باعادان شامامەن ءتورت ەسە جوعارى كورسەتكىش. سول سياقتى الماتى قالاسىنداعى بايتۇرسىن ۇلى كوشەسى, 46 مەكەنجايىنداعى اكىمشىلىك عيماراتتىڭ باستاپقى قۇنى 663 ملن تەڭگە بولسا, اۋكتسيونداعى تۇپكىلىكتى ساتۋ باعاسى 732 ملن تەڭگەگە جەتتى. بۇدان بولەك, استانا قالاسىنداعى ق.مۇحامەدحانوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ءۇي-جاي باعاسى باستاپقىدا 84,6 ملن تەڭگەگە بەلگىلەنىپ, اۋكتسيون ناتيجەسىندە 96,8 ملن تەڭگەگە ساتىلدى.
سونداي-اق ساندىك بۇيىمدار ساناتىنداعى اكتيۆتەردى دە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى جىلعى 2 قازانداعى جاعداي بويىنشا جالپى سوماسى 243 ملن تەڭگە بولاتىن 115 دانا بۇيىم ساتىلدى. ولاردىڭ ىشىندەگى Patek Philippe World Time Chronograph Green Mecca Edition قول ساعاتى (باستاپقى باعاسى 17 ملن تەڭگە) 36 ملن تەڭگەگە ساتىلدى. 13 ملن تەڭگەگە باعالانعان Cartier Ballon Bleu قول ساعاتى 17 ملن تەڭگەگە ساتىلدى, Blancpain Villeret Ultra-Slim قول ساعاتىنىڭ قۇنى 1,8 ملن تەڭگەدەن باستالىپ, 2,9 ملن تەڭگەگە ساتىلسا, Patek Philippe Nautilus قول ساعاتى 22 ملن تەڭگەگە باعالانىپ, 26 ملن تەڭگەگە ءوتىپ كەتتى.
سونىمەن قاتار مادەني-تاريحي قۇندىلىعى بار وبەكتىلەرگە دە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ماسەلەن, ساق ءداۋىرىنىڭ ارتەفاكتىلەرى مەن كوللەكتسيالىق مونەتالار ۇلتتىق مۋزەي قورىنا بەرىلدى.
– زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ, ولاردى باسقارۋ ءىسى ەلىمىزدە العاش رەت كەڭ اۋقىمدا قولعا الىنىپ وتىرعاندىقتان, بۇل سالاعا ءالى دە تاجىريبە كەرەك ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە قاي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە كوبىرەك سۇيەنەسىزدەر؟ جالپى, وسى باعىتتاعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە قانشالىقتى ءمان بەرىپ وتىرسىزدار؟
– بۇل سالا ەلىمىزدە جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىقتان, ءبىز ءۇشىن الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ جانە بەيىمدەۋ اسا ماڭىزدى. وسى ماقساتتا ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ وتىر. باسقارۋشى كومپانيا دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەقىۇ, ازيا دامۋ بانكى (ادب) سياقتى جەتەكشى ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, IPAF, BAMIN سياقتى حالىقارالىق فورۋمدارعا قاتىسۋ ارقىلى ۇزدىك تاجىريبەلەردى مەڭگەرىپ كەلەدى. بۇل بىزگە ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋگە, ستراتەگيالىق ۇستانىمداردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى جۇيەنىڭ ەرەكشەلىگى – حالىقارالىق ۇلگىدەگى وزىق تاجىريبەنى العانىمىزدا. بۇل تەك مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جۇمىسى ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ كومپانيا سياقتى زاڭدى تۇرعىدا بيزنەس سۋبەكتىسى ارەكەت ەتەدى. سوندىقتان قايتقان اكتيۆتى بالانسىمىزعا الىپ, ۋاقىتشا باسقارا الامىز, كەيىن ساتا الامىز. بۇل جۇيە جۇمىسىمىزدىڭ يكەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى كەيدە بىزگە دايىن بيزنەس كەلەدى. ونى بىردەن ساتىپ جىبەرۋ مۇمكىن بولماي جاتادى, سوندىقتان ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا باسقارىپ وتىرامىز. بۇرىن مۇنداي مۇمكىندىك بولماعان.
سونىمەن قاتار ءبىز حالىقارالىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, تاجىريبە الماسامىز. شەتەلدىك ساراپشىلار كەلەدى, ءبىز دە بارىپ ۇيرەنەمىز.
– اكتيۆتەر جايلى بارلىق اقپارات اشىق ايتىلعانىمەن ولاردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنى مۇلدەم جاريالانبايدى. بۇل زاڭمەن رەتتەلگەن قاعيدات پا, الدە ونىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار ما؟
– ءيا, بۇل – ەڭ الدىمەن زاڭمەن بەكىتىلگەن قاعيدا. قارجى مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن زاڭنىڭ ناقتى بابىندا كورسەتىلگەن. مۇنىڭ دا وزىندىك سەبەبى, قيسىنى بار. ويتكەنى قايتارىلاتىن اكتيۆتەردىڭ ءتۇرى ءارتۇرلى. ماسەلەن, بىردە الەۋمەتتىك نىسان بولۋى مۇمكىن, بىردە بيزنەس نىسان, كەيدە كومپانيانىڭ ۇلەسى نەمەسە اكتسياسى قايتارىلادى. مىنە, سول اكتيۆتەردىڭ بۇرىن كىمگە تيەسىلى بولعانىن اشىپ ايتساق, ساتىپ الۋشىلارعا دا, بىزگە دە قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن. سەبەبى ادامداردىڭ ساناسىندا ءتۇرلى سۇراقتار, كۇدىك-كۇماندار پايدا بولادى. ال ول ساتۋدىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى.
ەكىنشىدەن, اكتيۆتەردىڭ بۇرىنعى يەلەرى قازىر دە ءىرى كاسىپكەر بولۋى مۇمكىن. ايتالىق, ولاردىڭ كومپانيالارىندا مىڭداعان ازامات جۇمىس ىستەيدى. ەگەر ءبىز ول كىسىلەردىڭ اتىن اتاپ, قاي اكتيۆ كىمنەن قايتارىلعانىن جاريا ەتسەك, ولاردىڭ بيزنەسىنە, يميدجىنە دە زيان كەلۋى ىقتيمال. ءتىپتى سول ارقىلى ەلىمىزدەگى جالپى بيزنەس كليماتقا دا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ياعني ءبىز ءبىر اكتيۆتى قايتارىپ الامىز دا, ەكىنشى جاعىنان بەلسەندى بيزنەستى جوعالتىپ الۋ قاۋپى تۋادى.
ارينە, قوعام تاراپىنان «بۇل اكتيۆ كىمنەن قايتارىلدى؟ بۇرىنعى يەسى كىم؟» دەگەن سياقتى سۇراق كوپ تۇسەدى. بىراق ءبىز ونى زاڭ بويىنشا جاريالاي المايمىز. سەبەبى بىزگە ەڭ باستىسى – اكتيۆتىڭ كىمنەن قايتارىلعانى ەمەس, ونى بارىنشا ءتيىمدى باعامەن ساتۋ, تۇسكەن قاراجاتپەن ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن ارنايى قوردىڭ قورجىنىن تولتىرۋ.
جاسىراتىن نەسى بار, ءاۋ باستا مۇنى جۇرتشىلىق جەتە تۇسىنبەدى. ءتىپتى «قايتقان مالدان قايىر جوق», «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما» دەگەن سياقتى نەشە ءتۇرلى كەرىتارتپا ۇگىتتەر دە ايتىلىپ جاتتى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ءبىزدىڭ ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قوعام دا بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىن ۇعا باستادى. سوندىقتان ايتارىم, بۇل جەردە باستى ساياسات – اكتيۆتەردىڭ بۇرىنعى يەسىن اشكەرەلەۋ ەمەس. ەڭ باستىسى – اكتيۆتەردى دۇرىس پايدالانۋ, ولاردان تۇسەتىن قاراجاتتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمساۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
