وتاندىق عىلىم قاشان ناقتى ناتيجە بەرەدى؟

سوڭعى جىلدارى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, ونىڭ كولەمى ۇدايى ءوسىپ وتىر. اسىرەسە ماقساتتى باعدارلامانى قارجىلاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە, كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن جوعارى وقۋ ورنى زاماناۋي قۇرال-جابدىقپەن قامتىلدى. جاس مامانداردى شەتەلدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا كاسىبي دەڭگەيدە دايارلاۋعا جول اشىلدى. سونداي-اق الەمگە تانىمال عالىمدارمەن بايلانىس نىعايىپ, مامانداردى شەتەلدە وقىتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسى جۇزەگە استى. جوعارى وقۋ ورىندارى (جوو) مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (عزي) عىلىمي الەۋەتىن نىعايتۋ قاجەت. الايدا مەملەكەت پەن قوعام عىلىمنان ناقتى تابىس كۇتۋگە قۇقىلى. ءبىر جاعىنان, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋى ءتيىس.

بۇگىندە پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى عىلىمدى دامىتۋعا بايلانىستى اۋقىمدى جۇمىستاردى قولعا الدى. اقيقاتىندا, عىلىم مەملەكەت دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنەن وقشاۋ بولا المايدى. عىلىمي ازىر­لەمەلەر – جاڭا تەحنولوگيالار, جاڭا جابدىقتار, جاڭا فارم جانە بيوپرەپاراتتار, ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى وندىرىسكە ەنگىزىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر عىلىمي زەرتتەۋلەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الماي وتىر. ساناۋلى عانا عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالار پراكتيكالىق قولدانىسقا ەندى. ال ەلىمىزدە وندىرىسكە باعىتتالعان زاماناۋي وتاندىق ازىرلەمەلەردىڭ سانى وتە شەكتەۋلى. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ارينە, ىرگەلى عىلىمسىز قولدانبالى زەرتتەۋلەردى دامىتۋ جانە ونى تاجىريبەدە قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان قارجىلاندىرۋدى ءبولۋ كەزىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن قاتار قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە دە مۇقيات نازار اۋدارۋ قاجەت. ياعني عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە اسا كوڭىل اۋدارىلسا دەيمىن. جالپى, عىلىمعا بولىنگەن قارجىلاندىرۋدىڭ 25%-نا دەيىن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە, ال 75%-ىن قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە ءبولۋ ورىندى بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىز. قولدانبالى زەرتتەۋلەر عىلىمي قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى بولعاندا عىلىم ناقتى ناتيجە بەرىپ, مەملەكەت پەن حالىققا ءوز پايداسىن تيگىزەدى.

وسىعان بايلانىستى عىلىمي زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن تۇبەگەيلى ىرىكتەۋ قاجەت. ازىرلەمەلەر بارلىق ساپا ستاندارتىنا سايكەس, باسەكەگە قابىلەتتى, باعاسى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. بۇعان قوسا, وندىرىسكە قاجەتتى بازاسى بولۋى كەرەك. وسىلايشا, ءبىرىنشى كەزەكتە, وتاندىق عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىستى دامىتىپ, تابىس اكەلەتىن قولدانبالى عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالار قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ كونكۋرسىنىڭ جەكە وپەراتورى رەتىندە «عىلىم قورى» اق («عق» اق) ۇيىمىنىڭ قاراجاتى ارقىلى جۇزەگە اسادى. الايدا «عق» اق بولگەن قاراجات كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق. ال بۇگىنگى جاعدايدا «عق» اق بولىنگەن قاراجاتپەن ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان وراي «عق» اق-نى تاراتىپ جانە ونىڭ بيۋدجەتىن ماقساتتى-باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا (مبق) بولىنگەن بيۋدجەتپەن بىرىكتىرۋدى ۇسىنامىز. وسى باعدارلامالارعا ارنالعان بارلىق ءوتىنىمدى قارجىلاندىرۋ سوماسى سارالانعانى دۇرىس. مبق وتىنىمدەرى 3 ملرد تەڭگەگە دەيىن نەمەسە وتىنىمدەرى 3 ملرد تەڭگەدەن جوعارى. وسى قارجى ەكى بولىككە بولىنگەن جاعدايدا عانا ءوز ناتيجەسىن بەرەدى.

عىلىمي جۇمىستارعا ساراپتامانى ساپالى تۇردە جۇرگىزۋ – عالىمدار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, عىلىمي جوبالار مەن ماقساتتى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار بويىنشا وتكىزىلەتىن كونكۋرستاردى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ساراپتامانى تولىعىمەن ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى (ۇمعتسو) ۇيىم­داستىرادى. بۇعان شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپشىلار قاتىسادى. عى­لىمي ساراپتامانىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن قارجىلاندىرۋ شەشىمىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا وسى ۇدەرىسكە بەلسەندى قاتىسۋى قاجەت. ماقساتتى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالارى بو­يىنشا ساراپتامانى تولىعىمەن ۇعا-عا تاپسىرعان ءجون. سونداي-اق گرانتتارعا ساراپتامانى ءىشىنارا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا قاتىسۋىمەن مىناداي سحەما بويىنشا جۇرگىزۋگە بولادى: 1 شەتەلدىك ساراپشى, 1 ۇمعتسو ساراپشى جانە 1 ۇعا ساراپشىسى. ياعني ۇمعتسو بۇل جۇمىستى ۇيلەستىرىپ, ءبىرىنشى كەزەڭدە بارلىق باعدارلاما مەن جوباعا رەسمي تۇردە ساراپتاما جۇرگىزۋى كەرەك. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەن  ۇعا بىرلەسە وتىرىپ ىرىكتەلگەن جوبالار مەن مبق قارجىلاندىرۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمدى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ (ۇعك) وتىرىسىندا قابىلدانۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اتالعان جۇمىس فۋنكتسيالارىنىڭ مۇنداي ءبولىنۋى ساراپتامالىق باعالاۋدىڭ جانە قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

وكىنىشكە قاراي, ازىرگە جوو-لار بازاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان جوق. جوو-نىڭ نەگىزگى باعىتى ءبىلىم بەرۋ بولعاندىقتان, ولار ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن بىلىمگە جۇمسايدى. عىلىمعا ءوز دارەجەسىندە كوڭىل بولە المايدى. وسىعان بايلانىستى, عىلىمعا بولىنگەن قاراجاتتى يگەرە الماي بيۋدجەتكە قايتارۋ جاعدايى ءىشىنارا كەزدەسەدى.

عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىستى دا­مىتۋعا جۇمسالعان قوماقتى بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ قايتارىمدىلىعىنىڭ تومەن ەكەنىن, ەلىمىزدەگى بيوتەحنولوگيا سالا­­سىنىڭ جاي-كۇيىنەن كورەمىز. كەڭەس وداعى كەزىندە ستەپنوگورسك قالاسىندا جارتىلاي قورعانىس, ءىشىنارا بەيبىت ماقساتتا بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەر شىعاراتىن قۋاتتى كاسىپورىن كەشەنى بولدى. كسرو ىدىراپ, كاسىپورىن كونۆەرسيالانعاننان كەيىن بۇل كەشەن ءىس جۇزىندە جۇمىسىن توقتاتتى. ءوندىرىستىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە كوپتەگەن تالپىنىس جاسالدى, تەحنوپارك قۇرىلدى, ونىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن جابدىقتالۋىنا قوماقتى ينۆەس­تيتسيا قۇيىلدى. دەگەنمەن بۇلاردىڭ ەشقايسىسى ويداعىداي ناتيجە بەرمەدى. كەيىن استانادا ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى قۇرىلدى. وعان جاڭا عيمارات سالىنىپ, سوڭعى ۇلگىدەگى زامانۋي جابدىقتار ساتىپ الىندى. وكىنىشكە قاراي, اتالعان ورتالىقتىڭ قىزمەتى ءالى دە تەك زەرتحانالىق ازىرلەمەلەرمەن شەكتەلىپ, ەلىمىزدىڭ بيوتەحنولوگيالىق ءوندىرىسى دامىماعان كۇيىندە قالىپ وتىر.

وسىعان ۇقساس جاعداي فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندە دە بايقالادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋعا قوماقتى رەسۋرستار جۇمسالدى. مىسالى, جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى وتار كەنتىندە ورنالاسقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بيوفارماتسەۆتيكالىق زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن كەلتىرۋگە بولادى. بۇل كاسىپورىندا وتاندىق تۇماۋعا قارسى, كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا قارسى, تۋبەر­كۋلەزگە, برۋتسەللەزگە جانە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينالاردى قوسا العاندا, مەديتسينالىق ونىمدەردىڭ كەڭ اۋقىمىن شىعارۋى جوسپارلانعان بولاتىن. بۇل نىسانا بىرنەشە جىل بۇرىن جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك ەدى, بىراق زاۋىت بۇگىنگە دەيىن ىسكە قوسىلعان جوق. GMP ستاندارتتارىنا سايكەس اككرەديتتاتسيادان دا وتپەگەن.

تاعى دا ايتا كەتەتىن جاعداي, بۇل بار­لىق عىلىمي ۇيىمنىڭ باستى پروب­لەماسى دەسەك بولادى. كونكۋرستىق ىرىك­تەۋ اياقتالعاننان كەيىن ۆەدومستۆولىق باعى­نىستىلىعىنا قاراماستان, قار­جى­لىق رەسۋرستارمەن ۋاقتىلى قامتا­ما­سىز ەتىلمەيدى. ادەتتە, كونكۋرستاردى وتكىزۋ جانە قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسى وتە باياۋ جۇرگىزىلەدى. جوبالار 6 ايدان 9 ايعا دەيىن كەشىگىپ قارجىلاندىرىلادى. بۇل جوسپارلانعان زەرتتەۋ مەرزىمىن ايتارلىقتاي قىسقارتادى. وسىلايشا, سوڭعى ءۇش جىلدا جاڭا جوبالار مەن باعدارلامالاردى قىركۇيەك-قازان ايىندا عانا قارجىلاندىرۋدى باستاپ وتىر. ال ءوتىنىمدى قابىلداۋ جۇمىسى جىل باسىندا بولدى. سوندىقتان تەندەرلىك ۇسىنىستاردى قاراۋ ۇدەرىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, جوبا مەن باعدارلاما جەتەكشىلەرىنە جۇمىس مەرزىمىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك.

سونداي-اق ەلىمىزدەگى بارلىق عىلىمي ۇيىمدار تەڭ باسەكەلەستىك ورتادا جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – عىلىمي كادرلاردى دايار­لاۋ. قازىر عالىمداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جاسى ۇلكەن. ەڭبەككە قابىلەتتى ورتا جاستاعى عالىمداردىڭ سانى ايتارلىقتاي از. ايتا كەتەيىك, سوڭعى جىلدارى عىلىمعا كەلگەن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ, ولاردىڭ دەنى ماگيستراتۋرا مەن PhD ءبىلىم الىپ جاتىر. دەگەنمەن كوپتەگەن ينستيتۋتتا جاس عالىمداردىڭ جەتپەيتىنى انىق. بۇل ماسەلەنى, تالانتتى جاستاردى ىنتالاندىرۋ, سونىڭ ىشىندە ولارعا لايىقتى ەڭبەكاقى ۇسىنۋ ارقىلى شەشىلسە دەيمىن. جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ جوو مەن عزي بىرلەسە وتىرىپ شەشكەن ءجون. جاسىراتىنى جوق, بارلىق جوو-دا بىلىكتى عالىمداردى دايارلاۋعا ارنالعان قاجەتتى كادرلىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستار جەتىسپەيدى. مۇنى جاس عالىمداردى شەتەلدە وقىتۋ ارقىلى ءىشىنارا شەشۋگە بولادى, بىراق بۇل وتە قىمبات. وعان بالاما رەتىندە, جاس مامانداردى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا دايارلاساق. ويتكەنى وندا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ نەگىزگى الەۋەتى شوعىرلانعان.

قازىر ەلىمىزدەگى عىلىمدى دامىتۋدىڭ باستى باسىمدىعى – تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت, ەنەرگەتيكا, بيومەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى بولۋى كەرەك. ال ءوز كەزەگىمدە بيومەديتسينا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارعىم كەلىپ وتىر.

بيومەديتسينا – بيولوگيا, مەديتسينا, جۇقپالى اۋرۋلار, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ­لار, باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلار, گەندىك ينجەنەريا, بيوتەحنولوگيا, فارماكولوگيا, فارماتسەۆتيكا, بيوپرەپاراتتار جانە ت. ب. سياقتى ءىرى زەرتتەۋ باعىتتارىن قامتيدى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ وزەكتى باعىتتارى الەمدە بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلەدى. سونداي-اق فارماتسەۆتيكا سالاسىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. قازاقستاندا يمپورتتىق فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ ۇلكەن اعىنى ءتۇسىپ وتىر. وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر ونىڭ از عانا بولىگىن قۇرايدى. ال يمپورتتالاتىن دايىن فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ كولەمى تۇراقتى ءوسۋ ۇستىندە. شىندىعىندا, ەلىمىزدى ءوز ءدارى-دارمەكتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ تەك ەكونوميكالىق جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ ماسەلەسى. ەلىمىزدىڭ فارماتسەۆتيكالىق كومپانيا­لارى ءدارى-دارمەكتەردى شەتەلدەن ساتىپ الىنعان شيكىزاتتاردىڭ (سۋبستانتسيا) نەگىزىندە عانا شىعارىپ, ولاردى, بۋىپ-تۇيۋمەن عانا اينالىسادى. وتاندىق عالىمدار ازىرلەگەن جانە كلينيكالىق سىناقتاردىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكەن وتاندىق تۇپنۇسقالىق دارىلەردىڭ ءوندىرىسى جوقتىڭ قاسى. فارماتسەۆتيكانىڭ عىلىمي جەتىستىكتەردى پراكتيكادا قولدانۋ دەڭ­گەيىنىڭ تومەندىگى قوعام تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا ورىندى سىنعا ۇشىرادى. سوندىقتان جالپى بيومەديتسينانى, ونىڭ ىشىندە فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋ – ەلىمىزدە باستى باسىمدىققا اينالۋى ءتيىس.

قازاقستانداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى سالا – اۋىل شارۋاشىلىعى. اگروونەركاسىپ كەشەنى ەل ەكونوميكاسىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ونىڭ دامۋى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى. ماسەلەن, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن وتاندىق تۇقىم ماتەريالىنىڭ تاپشىلىعى وتە زور. سوندىقتان, تۇقىم ماتەريالىن شەتەلدەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرلى بولىپ وتىر. ال تۇقىمداردىڭ باسىم بولىگى كوزگە كورىنبەيتىن جۇقپالى ميكروورگانيزمدەرمەن نەمەسە زياندى جاندىكتەرمەن زاقىمدانعان. وسىنداي ساپاسىز تۇقىمدىق ماتەريالدار رەسپۋبليكامىزعا شەتەلدەن اكەلىنىپ وتىر. فيتوسانيتارلىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, تۇقىمداردىڭ اۋرۋى 70-تەن 100% -عا دەيىن جەتىپ وتىر, ياعني وسى اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى ايتار­لىقتاي تومەندەيدى. وتاندىق ءتيىمدى ميكروبتىق پرەپاراتتار ءوندىرىسىنىڭ دامۋى بۇل ماسەلەنى شەشىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى.

قورىتا ايتقاندا, بارلىق عىلىمي زەرتتەۋدى قارجىلاندىرۋ كەزىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ماڭىزدى عىلىمي باعىتتاردى ناقتى تۇجىرىمداپ, جاھاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم­دىقتارى مەن ەلىمىزدەگى قازىرگى جاعدايعا سايكەس كەلەتىن مبق جوبالاردى جانە مەگاگرانتتاردى قولداۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. باستىسى, ەل ەكونوميكاسى مەن ونەركاسىپتى دامىتۋ ءۇشىن قىسقا جانە ورتا مەرزىمدە ناقتى پايدا بەرىپ, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اساتىن عىلىمي-زەرتتەۋگە نازار اۋدارىلسا دەيمىن. اقيقاتىندا, ءبىز جوعارىدا ايتقان ماسەلەنىڭ بارلىعى بىرنەشە جىل قاتارىنان كوتەرىلدى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق.

امانكەلدى سادانوۆ,

ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك