سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ەۋروپا وداعىنداعى سەنىمدى سەرىكتەس
– ءسىزدىڭ ساپارىڭىز – ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. قازاقستان مەن فينليانديا اراسىندا دوستىققا ءارى ءوزارا تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن ىقپالداستىق ورناعان. ەكى ەلدىڭ ورتاسىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە جوق. دەگەنمەن ينۆەستيتسيا جانە ساۋدا سالالارىندا بىرقاتار مۇمكىندىك بار. ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن ءوتىپ جاتقان بيزنەس-فورۋمنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇگىن اتالعان جيىنعا قاتىسامىن. بۇل كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ ىسكەرلىك بايلانىستاردى ورىستەتۋىنە زور سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. بۇعان قوسا, گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا ءمان بەرەمىز. قازاقستاندىقتار فينليانديانى, سىزدەردىڭ سالت-داستۇرلەرىڭىز بەن مادەنيەتتەرىڭىزدى قۇرمەتتەيدى. كوپتەگەن وتانداسىمىز ءسىزدىڭ ەلگە تۋريست رەتىندە ءجيى بارادى. ساپارىڭىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءوز كەزەگىندە الەكساندر ستۋبب قوناقجايلىق تانىتقانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, بۇل ساپاردى اسىعا كۇتكەنىن ايتتى.
– بۇل – مەنىڭ قازاقستانعا ءۇشىنشى مارتە كەلۋىم. العاش رەت 2008 جىلى مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ال ءسىز سەنات سپيكەرى لاۋازىمىن اتقارعان كەزدە جۇزدەسكەن ەدىك. بۇل جولى ەكى باعىتقا باسا نازار اۋدارامىز دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى – ءوزارا قارىم-قاتىناس جانە ىسكەرلىك بايلانىستار. بۇگىن فينليانديادان ۇلكەن دەلەگاتسيا كەلدى. ونىڭ قۇرامىندا 20-دان اسا ءىرى كومپانيانىڭ وكىلدەرى بار. استانا كوشەلەرىنەن Isku جانە Honkarakenne سياقتى تانىمال فين برەندتەرىن كوردىم. بۇل ءبىزدى قۋانتادى. كەلىسسوزدىڭ ەكىنشى باعىتى – سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك. ءبىرشاما ماسەلە بويىنشا ۇستانىمدارىمىز ورتاق, كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايلاردىڭ شەشىمىن تابۋعا بىرلەسە ۇمتىلامىز, – دەدى فينليانديا پرەزيدەنتى.
بۇدان كەيىن قازاقستان مەن فينليانديا پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەلىسسوزى ەكى ەل دەلەگاتسيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن ودان ءارى جالعاستى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, فينليانديا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ەۋروپا مەن ەۋروپا وداعىنداعى باستى ساۋدا سەرىكتەسى سانالادى. مەملەكەت باسشىسى فينليانديانىڭ تازا ەنەرگەتيكا, تەحنولوگيا, تسيفرلىق يننوۆاتسيا, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك, باسقارۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە ادام كاپيتالى باعىتتارىنداعى جوعارى ستاندارتتارى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىن اتاپ ءوتتى. اتالعان سالالارداعى فينليانديانىڭ جەتىستىكتەرى كوپتەگەن ەلگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا ۇلگى.
– ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن فينليانديا ەۋروپادا, سونداي-اق الەمدە سىندارلى ءرول اتقارادى. مەملەكەتتىك ۇستانىمىڭىز بەن قۇندىلىقتارعا بەرىكتىگىڭىز فينليانديانى دۇنيەجۇزىنە ۇلگىلى ەل رەتىندە تانىتىپ وتىر. ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز. قازاقستان فينليانديامەن دوستىق قارىم-قاتىناسقا باسا ءمان بەرەدى. بۇعان دەيىن قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ىسكە اسىرۋعا, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋعا ءازىرمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. بۇل رەتتە ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
پرەزيدەنت فين دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بولۋى حەلسينكيدىڭ ءوزارا سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە شىنايى مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى دەپ سانايدى. ەلىمىز فينليانديا كومپانيالارىمەن بىرلەسكەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن.
قاسىم-جومارت توقاەۆ فين بيزنەسمەندەرىن ورتالىق ازيانىڭ كەڭ نارىعىنا شىعۋ ءۇشىن قازاقستاندا شەتەل ينۆەستورلارىنا جاسالاتىن قولايلى جاعدايدى پايدالانۋعا شاقىردى.
الەكساندر ستۋبب فين كومپانيالارى قازاقستان نارىعىنداعى قىزمەتىن كەڭەيتۋگە مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى.
– بۇگىنگى كەزدەسۋلەرگە دايىندىق بارىسىندا دەلەگاتسياداعى كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى «قازاقستانداعى وزگەرىستىڭ ءبارى جەدەل ءجۇرىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان باياۋ قيمىلداپ, بيۋروكراتياعا جول بەرۋگە بولمايدى» دەدى. بۇل – دامۋدىڭ داڭعىلىنا تۇسكەن ەلدەرىمىز ءۇشىن قۋانارلىق جاعداي, – دەدى فينليانديا پرەزيدەنتى.
سونداي-اق تاراپتار وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر الماستى.
بىرلەسكەن ماڭىزدى مالىمدەمە
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن فينليانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندەر ستۋبب قازاقستانعا رەسمي ساپارعا وراي بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى:
- تاراپتار قازاقستان مەن فينليانديا اراسىنداعى دوستىققا, ءوزارا قۇرمەت پەن تابىستى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن 33 جىلدان استام ۋاقىتتاعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى اتاپ ءوتىپ, قازاقستان-فينليانديا ارىپتەستىگىن ودان ءارى نىعايتۋعا جانە ارتاراپتاندىرۋعا بەرىك بەيىلدىلىگىن راستادى.
- پرەزيدەنتتەر ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇن تارتىبىندەگى اۋقىمدى ماسەلەلەر, جاھاندىق جانە وڭىرلىك وقيعالار بويىنشا مازمۇندى پىكىر الماستى. ولار تۇراقتى بايلانىستاردى قولداپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى جانە ءوزارا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلەلەر بويىنشا سىندارلى ديالوگتى جالعاستىرۋعا ۋاعدالاستى.
- تاراپتار كوپجاقتى ىنتىماقتاستىققا, سونداي-اق بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن, تاۋەلسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋدى قوسا العاندا, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارىنا ادالدىعىن تاعى دا راستادى. ولار داۋلار مەن شيەلەنىستەردى بەيبىت, ساياسي جانە ديپلوماتيالىق جولدارمەن رەتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
- پرەزيدەنتتەر شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى قولداۋعا ەرەكشە ءمان بەرە وتىرىپ, ەكونوميكا, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جانە بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ ورنىقتى تاسىلدەرىن ىلگەرىلەتۋگە ۋاعدالاستى. ولار ەنەرگەتيكا, ەنەرگيا تيىمدىلىگى, ەكولوگيالىق تەحنولوگيالار, سۋ رەسۋرستارىن جانە ورمان شارۋاشىلىعىن باسقارۋ, قۇرىلىس, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, ينفراقۇرىلىم, كولىك جانە لوگيستيكا, ينجەنەريا جانە وزىق ونەركاسىپ يننوۆاتسيالارى سياقتى نەگىزگى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ نيەتىن ءبىلدىردى. تاراپتار تسيفرلىق دامۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتەر ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى سەنىمدى ءارى ءتيىمدى باعىت رەتىندە ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن (تحكب) مويىنداپ, ونى دامىتۋداعى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءرولىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار ەۋروپا وداعىنىڭ «Global Gateway» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قولداۋ ءبىلدىردى. وسىعان بايلانىستى ولار ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان-فينليانديا ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ ەكىجاقتى بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى الاڭى رەتىندەگى ءرولىن اتاپ ءوتىپ, رەسمي ساپار اياسىندا بيزنەس-فورۋمنىڭ وتكىزىلۋىن قولدادى.
- پرەزيدەنتتەر «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانە قارجىلىق يننوۆاتسيالاردى قولداۋداعى ءرولىن مويىنداي وتىرىپ, ورنىقتى قارجىلاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ جانە قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ ماقساتىندا احقو مەن فين قارجىلىق جانە يننوۆاتسيالىق ينستيتۋتتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتىن زەردەلەۋگە شاقىردى.
- پرەزيدەنتتەر بىتىمگەرشىلىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالار ورتالىعى (KAZCENT) مەن فينليانديا قورعانىس كۇشتەرىنىڭ حالىقارالىق ورتالىعى (FINCENT) اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جالعاستىرۋ ارقىلى نىعايتۋعا دەگەن مۇددەلەرىن راستادى.
- پرەزيدەنتتەر ورنىقتى تۋريزم سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەردى قولدانۋدى قوسا العاندا, ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ تۋريزم سالاسىندا بارىنشا تىعىز ىنتىماقتاستىققا قولداۋ بىلدىرەتىندەرىن تاعى راستادى.
- پرەزيدەنتتەر جوعارى ءبىلىم, عىلىم جانە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قولداۋعا, سونداي-اق بىرلەسكەن اكادەميالىق جانە عىلىمي باستامالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەۋگە ۋاعدالاستى.
- تاراپتار ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋدى قولداي وتىرىپ, مادەني ىنتىماقتاستىقتى كورمەلەر, كونتسەرتتەر, فەستيۆالدار جانە كينو كورسەتىلىمدەرىن وتكىزۋ ارقىلى جانداندىرۋ نيەتتەرىن ءبىلدىردى.
- تاراپتار كوشى-قون ساياساتى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ جانە ۆيزالىق رەجىمدى ىرىقتاندىرۋ ديالوگىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ تۋرالى كەلىسسوزدەردىڭ باستالعانىن قولداپ, ءتيىستى كەلىسىمنىڭ ۋاقتىلى جاسالۋىنا مۇددەلى ەكەندەرىن راستادى.
- تاراپتار 2020 جىلعى 1 ناۋرىزدا كۇشىنە ەنگەن ءبىر جاعىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى, ەكىنشى جاعىنان ەۋروپا وداعى مەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە تىعىز ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەندەرىن اتاپ ءوتتى.
- پرەزيدەنتتەر وركەندەۋ مەن ورنىقتى دامۋدى قولداۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى ديالوگتى نىعايتۋعا بەيىلدىلىكتەرىن راستادى.
- فينليانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدەگى, بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋداعى, دوستىق, سەنىم جانە تاتۋ كورشىلىك احۋالىن قالىپتاستىرۋداعى, سونداي-اق ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋداعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەرىنىڭ ءرولىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
- پرەزيدەنتتەر 2030 جىلعا دەيىنگى ورنىقتى دامۋ كۇن ءتارتىبىن جانە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن (ودم) ىسكە اسىرۋعا جاردەمدەسۋگە جانە ولاردى جىلدامداتۋعا, سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا, لاستانۋمەن جانە شولەيتتەنۋمەن كۇرەسۋگە, بيولوگيالىق ارالۋاندىلىقتى ساقتاۋعا جانە اپات تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بىرلەسكەن تاسىلدەرىن ىلگەرىلەتۋگە ۋاعدالاستى.
- تاراپتار 2026 جىلعى ساۋىردە قازاقستاندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن جانە باسقا دا جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ارىپتەستىكتە وتەتىن جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جانە ورتالىق ازيا مەن ونىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردە ورنىقتى دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ديالوگتى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان ماڭىزدى حالىقارالىق الاڭ قىزمەتىن اتقاراتىن وڭىرلىك ەكولوگيالىق ءسامميتتى قولدادى.
- فينليانديا قازاقستاننىڭ الماتىدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدادى. ءوز كەزەگىندە, قازاقستان فينلياندياعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءتيىستى قارارىنا قولداۋ جاساعانى جانە تەڭ اۆتورلىعى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەكى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋدى قولداۋعا, وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جانە جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ارقىلى شەشۋگە ورتاق تۇردە بەيىلدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
- تاراپتار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ قاعيداتتارىنا سايكەس ۋكراينادا جاپپاي, ءادىل جانە تۇراقتى بەيبىتشىلىكتى تەزىرەك ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى فينليانديانىڭ 2025 جىلى ەقىۇ-عا بەلسەندى توراعالىق ەتكەنىن اتاپ ءوتتى جانە وسى جاۋاپتى مانداتتى تابىستى اياقتاۋعا تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
- پرەزيدەنتتەر رەسمي ساپار بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
- پرەزيدەنتتەر ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ جانە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا تىعىز ديالوگتى قولداپ وتىرۋعا ۋاعدالاستى.
ەكونوميكالىق بايلانىس باعىتتارى ايقىندالدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن الەكساندر ستۋبب «قازاقستان – فينليانديا» بيزنەس فورۋمىنا قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن الەكساندر ستۋببتى قارسى الۋ زور مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى.
– فينليانديا – حالقىمىز وتە جاقسى بىلەتىن ەل ءارى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى سەرىكتەسى. قازاق-فين بيزنەس فورۋمىنىڭ تابىستى وتۋىنە تىلەكتەسپىن. پرەزيدەنت الەكساندر ستۋببقا وسى وزەكتى فورۋمدى ۇيىمداستىرۋعا باستاما كوتەرگەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. باسقوسۋداعى پىكىرتالاستار قوس مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. فينليانديامەن سەرىكتەستىگىمىز شىنايى دوستىققا, ءوزارا تۇسىنىستىككە, سونداي-اق حالىقتارىمىزدىڭ يننوۆاتسيا, ورنىقتى دامۋ جانە وركەندەۋ جولىنداعى ورتاق ۇمتىلىستارىنا نەگىزدەلگەن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى فينليانديا پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا رەسمي ساپارى ەلارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىن پرەزيدەنت الەكساندر ستۋببپەن جۇرگىزگەن كەلىسسوز بارىسىندا قازاقستان مەن فينليانديا اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى كەڭەيتۋگە جانە دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ىزدەۋگە نيەتتى ەكەنىمىزدى راستادىق. بىلتىر فينليانديانىڭ قازاقستانعا قۇيعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسى 80 پايىزدان اسىپ, جالپى ەسەبى جارتى ملرد دوللارعا جۋىقتادى. فينليانديا يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى كوشباسشىلىعىمەن دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە الدەقاشان مويىندالعان. Kone, Nokia, Fortum سەكىلدى كومپانيالار – ەل جەتىستىگىنىڭ ەڭ جارقىن ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. ولار ودان ءارى وركەندەۋگە ىقپال ەتىپ, نوۆاتورلاردىڭ جاڭا بۋىنىن ىنتالاندىردى. بۇگىندە قازاقستاندا فين تاراپىنىڭ قاتىسۋىمەن 50-گە جۋىق كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ اراسىندا Tikkurila, Wärtsilä, Nurminen, Metso, Valtra, Peikko جانە باسقا دا الەمگە تانىمال برەندتەر بار. قازاقستان وسى سەرىكتەستىكتى كەڭەيتۋگە, سونداي-اق ەلىمىزدەگى فين ينۆەستيتسياسىنىڭ جانە ىسكەرلىك توبىنىڭ ارتۋىنا بەيىل, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بيىلعى ءۇشىنشى توقساندا ەل ەكونوميكاسى 6,3 پايىزعا ارتقانىن, بۇل ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جاھاندىق ءوسىم بولجامىنان شامامەن ەكى ەسە ارتىق ەكەنىن ايتتى. ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 300 ملرد دوللاردان اسادى دەپ كۇتىلۋدە.
– جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان تمد, ءتىپتى ودان تىسقارى ەلدەر اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا يە. دەگەنمەن بۇل كورسەتكىش فينليانديادان ءۇش ەسە تومەن. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمى 140 ملرد دوللاردان استى. بۇل دا وسى ايماقتاعى ەڭ جوعارى ناتيجە سانالادى. نەگىزگى سەرىكتەسىمىز – ەۋروپا وداعىمەن ءوزارا ساۋدا كولەمى 50 ملرد دوللارعا جۋىقتادى. شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ۇلتتىق دامۋدىڭ ىرگەتاسى بولىپ وتىر. ەكونوميكاداعى ونىڭ ۇلەسى شامامەن 40 پايىزدى قۇرادى. ءبىز بۇل پروگرەسكە ەكونوميكادا, سونىمەن قاتار ساياساتتا كەشەندى رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى تولىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرمىز. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ستراتەگيالىق قاعيداتى – ەلىمىزدىڭ ساياسي باعىتىنىڭ نەگىزگى وزەگى. بۇل 2027 جىلى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بارىسىندا قابىلداناتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردان كەيىن دە قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ قالا بەرەتىنىن كورسەتەدى. سايكەسىنشە, «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسى ىشكى ساياساتىمىزدىڭ باستى باعدارىنا اينالدى. زاڭ ۇستەمدىگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋگە جانە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا قاجەتتى جاعداي جاسايدى دەپ سەنەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى UNCTAD مالىمەتى بويىنشا, كەيىنگى ءبىر جىلدا تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەلدەر اراسىندا جاڭا جوبالارعا سالىنعان بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازاقستانعا تارتىلعانىن, ەلىمىزدىڭ ۇلەسىنە قۇنى 1 ملرد دوللاردان اساتىن جوبالاردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تيەسىلى ەكەنىن جەتكىزدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان مەن فينليانديا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرقاتار پەرسپەكتيۆتى سالالارىنا نازار اۋداردى.
– ەۋرازيانىڭ قاق تورىندە ورنالاسقان قازاقستان – شىعىس پەن باتىستى جالعاستىراتىن ستراتەگيالىق ايماق. ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا قۇرلىق ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ 85 پايىزعا جۋىعى ەلىمىزدىڭ اۋماعىمەن وتەدى. بۇل قۇرلىقتاعى قاتىناستىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرى سانالادى. جۇرتشىلىق ورتا ءدالىز دەپ تانيتىن, ياعني ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتا وتىرىپ, قازاقستان قۇرلىقارالىق ساۋدانىڭ ورتالىق ارناسى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتا تۇسەدى. ورتا ءدالىزدىڭ الەۋەتىن ودان ءارى ۇلعايتۋ ءۇشىن ءبىز ترانزيت اعىنىن وڭتايلاندىرۋ مەن ۇيلەستىرۋگە ارنالعان Smart Cargo بىرەگەي تسيفرلىق باسقارۋ پلاتفورماسىن ىسكە قوسامىز. وسى رەتتە ايماقتا ءتيىمدى مۋلتيمودالدى كولىك جەلىسىن قۇرعان Nurminen Logistics فين كومپانياسىنىڭ كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالايمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇدان كەيىن ەلىمىز كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن بەلسەندى تۇردە جاڭعىرتىپ جاتقانىنا توقتالدى. جىلىنا 240 مىڭ كونتەينەر وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار اقتاۋ پورتىنداعى كونتەينەرلىك حاب قۇرىلىسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن بيىل اياقتاۋ جوسپارلانعان.
– ءبىز تاجىريبە مەن وزىق تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى الماسۋ ارقىلى حەلسينكي جانە حامينا-كوتكا سەكىلدى فين پورتتارىمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلامىز. بۇل ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا باعىتى بولماق. فين كومپانيالارىن ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا اراسىندا ءتيىمدى جانە ورنىقتى كولىك بايلانىسىن ورناتۋعا ۇلەس قوسىپ, كۇش جۇمىلدىرۋعا شاقىرامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت اتوم قۋاتىن ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى سانايدى. بولجام بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي الەمدە ۋرانعا سۇرانىس 28 پايىزعا وسەدى, ال 2040 جىلعا قاراي ەكى ەسە ارتادى.
– ەلىمىز جاھاندىق ءىرى ۋران وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى سانالادى, ياعني الەمدىك سۇرانىستىڭ 40 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىگى مەن فينليانديانىڭ رادياتسيالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسى (STUK) يادرولىق وتىندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءارى تاجىريبە الماسۋ بويىنشا سەرىكتەستىك ورناتتى. ءبىز بۇل ىنتىماقتاستىقتى قۇپتايمىز. وسى ورايدا ءسۋوميدىڭ قاۋىپسىزدىك جانە ورنىقتى يادرولىق شەشىمدەرىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, يادرولىق قالدىقتاردى باسقارۋ بويىنشا بىرلەسە ارەكەت ەتۋگە ءازىرمىز. سونىمەن قاتار قازاقستان كومىر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا تازا, ءتيىمدى ءارى ەكولوگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇمتىلادى. ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز شىعارىندىلاردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە ونەركاسىپتىڭ, اسىرەسە, ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان ءبىز كەلەشەگى زور ىنتىماقتاستىققا فين ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىن قۋاتتايمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق گيبريدتى ەنەرگەتيكالىق جۇيە مەن ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ يكەمدى تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن فينليانديانىڭ Wärtsilä كومپانياسىنا العىس ايتتى. پرەزيدەنت قازاقستاندا ەنەرگيانىڭ ءداستۇرلى كوزدەرىنەن بولەك, پايدالى قازبالاردىڭ مول قورى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ كوبى ءالى يگەرىلمەگەن.
– ەلىمىز سيرەك كەزدەسەتىن ءارى ەۋروپا وداعى ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سانالاتىن 34 ەلەمەنتتىڭ 21 ءتۇرىن وندىرەدى. ءبىز ناقتى پراگماتيكالىق ادىسكە جۇگىنەمىز: شيكىزاتتى ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگياعا الماستىرامىز. فينليانديانىڭ Metso كومپانياسى مينەرالدى شيكىزاتتى وڭدەۋ جانە ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ سالالارىندا وزىق شەشىمدەر ۇسىنىپ جاتىر. وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك مول ەكەنىن بايقايمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەگىستىك جەرلەرىنىڭ كولەمى جاعىنان الەمدە التىنشى ورىن الادى. جىل سايىن جاھاندىق نارىققا 10 ملن تونناعا جۋىق بيداي جانە 2 ملن توننا ۇن جەتكىزىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كىرەدى.
– ەلدەرىمىزدىڭ وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە باعىتتالعان بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋعا مۇمكىندىگى بار. وسىلايشا, اگرارلىق ءوندىرىستىڭ بۇكىل تىزبەسىندە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا بولادى. ءبىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قالىپتاستىردىق. اكادەميالىق الماسۋدى جانداندىرۋ جانە Erasmus+ باعدارلاماسى اياسىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن شىعىس فينليانديا ۋنيۆەرسيتەتى سەرىكتەستىك ورناتتى. قازاقستان اگرارلىق مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ يننوۆاتسيالىق, ورنىقتى ادىستەرىن ەنگىزۋ سالاسىندا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا مۇددەلى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, بيزنەس فورۋم قاتىسۋشىلارىنا قازاقستان الداعى ءۇش جىل ىشىندە تولىق تسيفرلىق ەل بولۋدى ماقسات ەتكەنىن مالىمدەدى.
– فينليانديا جاساندى ينتەللەكت جانە LUMI سۋپەركومپيۋتەرى ارقىلى ونىمدىلىگى جوعارى ەسەپتەۋلەر سالاسىندا كوش باستاپ تۇر. سوندىقتان جي بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, مالىمەتتەردى وزىق تالداۋ, تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە باعىتتارىندا سەرىكتەستىكتى جولعا قويا الامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى فينليانديا ىسكەرلىك توپتارىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن بايلانىس ورناتۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ سالالارىنداعى بىرلەسكەن باستامالاردى كەڭەيتۋدە مول الەۋەت بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ەلىمىزدە اۋا ساپاسىن بولجاۋدىڭ وزىق مودەلىن پايدالاناتىن SILAM جۇيەسى تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. ورمان شارۋاشىلىعىندا دا ايتارلىقتاي پەرسپەكتيۆا بار. ءبىز اعاش كەسۋدىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز تاسىلدەرىن ىلگەرىلەتۋگە, كاسىبي دايارلاۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە جانە اعاش وڭدەۋدە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسا ءمان بەرەمىز. فينليانديانىڭ وسى سالالارداعى وزىق تاجىريبەسى «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق ەكولوگيالىق باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الادى. بۇدان بولەك, بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر مەن ينۆەستيتسياعا جول اشادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ فين كومپانيالارىنا سەنىمدى ءارى ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەس بولۋعا ۇمتىلاتىنىن ايتتى.
– بۇگىنگى كەزدەسۋ – ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. بۇل فورۋمدا جاي عانا كەلىسىمدەر جاسالمايدى. كاسىپكەرلەر, ينجەنەرلەر جانە وزىق ويلى ازاماتتار اراسىندا بايلانىس ورناتىلىپ, سەنىم نىعايادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
فينليانديا پرەزيدەنتى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن, سونداي-اق ەكى ەل بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىم بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز قۇبىلمالى, بولاشاقتى بولجاۋ قيىنعا سوعاتىن, كۇردەلى گەوەكونوميكالىق الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنداي كەزدە بيزنەس شىن مانىندە تۇراقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. بۇگىن قازاقستان مەن فينليانديا اراسىندا ساياسي دەڭگەيدە كەلىسىمدەر جاسالدى. ال وسىنداي ۋاعدالاستىقتار تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان بولەك, ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمدارعا قول قويىپ, قۇجاتتار الماستىق, – دەدى الەكساندر ستۋبب.
