دەكلاراتسيا قابىلدانعان ساتتە ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىك الماعان, بىراق الىپ يمپەريا شاتقاياقتاپ تۇرعان الماعايىپ شاق-تىن. الايدا مۇندا رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا حالىقارالىق قاتىناستار جونىندە دەربەس شەشىم قابىلداۋ قۇقىعىن ساقتايتىنى انىق اتاپ كورسەتىلدى. ياعني تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق سىرتقى ساياساتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى دايىندالدى. اتاپ ايتساق, ەگەمەندىك جاريا ەتىلگەن سوڭ ەلىمىز بۇۇ-عا مۇشەلىككە وتۋدە, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى باستامالارىنىڭ حالىقارالىق قولداۋ تابۋىندا, كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا مودەلىن قالىپتاستىرۋدا نورماتيۆتىك-ساياسي بازا رەتىندە وسى قۇجاتقا سۇيەنۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات جۇماعۇلوۆ بۇل دەكلاراتسيانى مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بەكىتكەن قۇجات ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى دەكلاراتسيانىڭ كونتسەپتۋالدىق قۇرىلىمى بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ نەگىزىن قۇرايدى.
– اتالعان قۇجات تەك قۇقىقتىق اكت ەمەس, جاڭا ۇرپاق ءۇشىن دە تەرەڭ ماعىنالى نىشانعا اينالدى. بۇل – ۇلتتىڭ تاريحي ساباقتاستىعى مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكە سالىپ تۇراتىن رۋحاني باعدار. سەبەبى دەكلاراتسيا ءار ازاماتقا ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسى بارىن سەزىندىردى. ءدال وسى سەزىم – حالىقتىڭ تاريحي جادىن, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جانە مەملەكەتشىلدىك سانا-سەزىمدى قالىپتاستىردى. سوندىقتان دەكلاراتسيانىڭ ءمانى ۋاقىتپەن شەكتەلمەيدى, – دەيدى قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى.
سونداي-اق ول ەگەمەندىكتىڭ قولىمىزعا ءتيۋى ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا سەپ بولعانىن دا اتاپ ءوتتى.
– الەمدە بىرقاتار ەل ەگەمەندىككە توڭكەرىس پەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك كۇيزەلىس ارقىلى جەتتى. ال سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدە قازاقستان ساياسي تۇرعىدان بايىپتىلىق پەن پاراساتتىلىق تانىتتى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ ۇدەرىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە استى. الدىمەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانىپ, ارتىنشا جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. ودان كەيىن «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ, سودان سوڭ جاڭا كونستيتۋتسيا ازىرلەنىپ, قابىلداندى. مۇنداي جۇيەلى ءارى ستراتەگيالىق ويلاستىرىلعان قادام ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە شىنايى بيلىك رەۆوليۋتسيادا ەمەس, زاڭدا ەكەنىن دالەلدەي ءتۇستى, – دەپ ويىن تۇيىندەدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.جۇماعۇلوۆ.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا العاش رەت ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا ءوز مۇددەسىن جەكە-دارا قورعاي الاتىنى ساياسي-قۇقىقتىق تىلمەن بەكىتىلدى. قۇجاتتا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن كسرو اكتىلەرىنىڭ كۇشى جۇرمەيتىندىگى, تابيعي رەسۋرستار مەن قارجى جۇيەسىنە ۇستەم يەلىك قۇقىعى ءوز قولىنا وتەتىنى, ەڭ ماڭىزدىسى – سىرتقى ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى ءوز بەتىمەن قالىپتاستىرۋ نيەتى كورسەتىلدى. وسى ارقىلى مەملەكەتىمىز كەڭەستىك ورتالىقتىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن ەرىكسىز قايتالاۋشى سۋبەكت ەمەس, جەكە پىكىرى, جەكە مۇددەسى بار ساياسي بىرلىك رەتىندە بولاشاق حالىقارالىق جۇيەدە ءوز ورنىن الدىن الا بەلگىلەپ قويدى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى نۇرجان ومىربەك بۇل دەكلاراتسيانى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاڭا ساياسي فيلوسوفياسىنىڭ باستاۋى رەتىندە قاراستىرۋ ورىندى ەكەنىن العا تارتتى. ونىڭ ويىنشا, بۇل قۇجات ەلىمىزگە تەك مەملەكەتتىلىكتى جاريالاۋعا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جول اشتى.
– كەڭەس داۋىرىندە سىرتقى ساياسات تولىقتاي ماسكەۋدىڭ قۇزىرىندا بولسا, دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ەلىمىز حالىقارالىق ۇدەرىستەرگە ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرە الاتىن دەربەس سۋبەكت رەتىندە قالىپتاسا باستادى. ەگەمەندىك العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ رەسپۋبليكاعا سىرتقى ساياساتتا جاڭا دەڭگەيدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەدى. ءاربىر شەشىمنىڭ سالدارىن ءوز بەتىنشە ەسەپتەۋ, گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جانە ىشكى دامۋ مەن سىرتقى ورتا اراسىنداعى بايلانىستاردى ۇيلەستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءاربىر كەلىسىم مەن باستاما – ءوز مۇددەمىزدى ءوزىمىز قورعاۋعا ۇيرەنۋدىڭ ماڭىزدى ساتىسى ەدى, – دەيدى ن.ومىربەك.
ساراپشى ەگەمەندىك سونداي-اق سىرتقى ساياسات پەن ىشكى دامۋ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىنە دە توقتالدى.
– قازاقستان حالىقارالىق ارەناداعى ءاربىر قادامدى تەك سىرتقى فاكتور رەتىندە ەمەس, ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق دامۋ جانە الەۋمەتتىك پروگرەسس ءۇشىن تىكەلەي اسەر ەتەتىن قۇرال رەتىندە قابىلداي باستادى. وسى تۇسىنىك كەيىن مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىنداعان باستى فاكتورعا اينالدى. ياعني سىرتقى ساياسات ۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلدى, – دەيدى ن.ومىربەك.
دەكلاراتسيا قابىلدانعان سوڭ-اق رەسمي الماتى ماسكەۋدەن تاۋەلسىز فورماتتاعى سىرتقى ديالوگ ارنالارىنىڭ العاشقى ەلەمەنتتەرىن قالىپتاستىرا باستادى. بۇل تولىققاندى ەلشىلىك جەلى نەمەسە كەلىسىمدەر جۇيەسى ەمەس ەدى. بىراق حالىقارالىق بايلانىسقا دايارلىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق فورمالارى كورىنە باستادى. اتاپ ايتساق, شەتەلدىك ميسسيالارمەن تىكەلەي كونسۋلتاتسيالار, حالىقارالىق فورۋمدارعا دەربەس ساراپشىلىق قاتىسۋ, يادرولىق قارۋ مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ بولاشاق كۇن ءتارتىبىن الدىن الا ايقىنداۋ سىندى باعىتتاردا دەربەستىك الدى. كەيىن الەم نازارىنا ۇسىنىلعان سەمەي پوليگونىن جابۋ باستاماسىنىڭ مورالدىق-ساياسي نەگىزى دە ءدال سول كەزەڭنىڭ كونتەكستىندە ءپىسىپ جەتىلدى. ياعني ديپلوماتيا تاۋەلسىزدىك العان سوڭ باستالعان جوق, ول تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ «كولەڭكەلى رەجىمدە» قالىپتاسىپ ۇلگەردى.
بۇل تۋرالى سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى نۇرجان ومىربەكتىڭ تومەندەگى تۇجىرىمى كوڭىلگە قونىمدى-اق.
– ەلىمىز ەشقاشان ءبىر ورتالىققا تاۋەلدى بولماۋدى, ەشقانداي بلوكتىڭ ساتەلليتى بولماۋدى ماقسات ەتتى. بۇل – كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ تەحنيكالىق جاعى عانا ەمەس, سىرتقى ساياساتتىڭ تۇپكى يدەولوگيالىق نەگىزى. يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, شەكارا ماسەلەلەرىن بەيبىت جولمەن شەشۋ جانە الەمنىڭ بارلىق ءىرى دەرجاۆالارىمەن تەڭ قۇقىقتى قاتىناستار ورناتۋ – وسى قاعيداتتىڭ ناقتى كورىنىسى. ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قازىرگى ۇلتتىق ديپلوماتيامىزدىڭ باستاۋى دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. ول ەلگە تەك ساياسي تاۋەلسىزدىك ەمەس, حالىقارالىق ساياساتتا ءوز ويى مەن ۇستانىمى بار مەملەكەت بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە بەردى. بۇل رەسپۋبليكامىزعا كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا دا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا, بەلسەندى بولۋعا جانە ۇلتتىق مۇددەنى ءتيىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سوندىقتان ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ ەڭ ۇلكەن تاريحي ءرولى – قازاقستانعا ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىندايتىن ساياسي ەرىك پەن ديپلوماتيالىق دەربەستىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋى. بۇل – كەز كەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ەڭ قۇندى كاپيتالى جانە ەلىمىز بۇل قۇندىلىقتى ۋاقىت وتكەن سايىن تەك نىعايتىپ كەلەدى, – دەيدى ن.ومىربەك.
1991 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن رەسمي جاريالاعان كەزدە, مەملەكەت سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناس سالاسىنداعى العاشقى قادامدارىن نولدەن باستاعان جوق. سەبەبى قۇقىقتىق نيەت پەن ساياسي باعدار – 1990 جىلعى دەكلاراتسيادا الدىن الا بەكىتىلىپ قويعان ەدى. سول دايىندىقتىڭ ارقاسىندا 1992 جىلى ەلىمىز بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشە بولىپ كىردى. بۇل قادام ءبىر ساتتىك ساياسي اكت ەمەس, ءدال دەكلاراتسيادان باستاۋ العان ۇزىن جەلىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى. كەڭەس جۇيەسىنەن تىس حالىقارالىق ۇيىمدارعا جول اشقان «قۇتتى قادام» دەگەن تۇجىرىمنىڭ ءمانى دە وسىندا – دەكلاراتسيا بولماسا, قازاقستاننىڭ الەمدىك ديپلوماتيالىق ينفراقۇرىلىمعا بەيىمدەلۋ ۇدەرىسى الدەقايدا اۋىر جانە ءوز ۋاقىتىنان كەشەۋىلدەۋى ابدەن ىقتيمال ەدى.
1990 جىلعى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياعا تەك تاۋەلسىزدىككە دايىندىق كەزەڭىندەگى ىشكى-ساياسي اكت رەتىندە قاراۋ ونىڭ تاريحي سالماعىن كەمىتۋ بولار ەدى. بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ بولاشاق تاۋەلسىزدىگىن الەمدىك تارتىپكە «جاريالاۋ» ەمەس, ونى حالىقارالىق قۇقىق لوگيكاسىنا الدىن الا ەنگىزۋ ارەكەتى بولدى. ءدال وسى دەكلاراتسيانىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى جاريالانعان تاۋەلسىزدىك سىرتقى الەم ءۇشىن توسىن ساياسي وقيعا ەمەس, نورماتيۆتىك نەگىزى بار, الدىن الا قۇلاقتاندىرىلعان جانە ىشكى زاڭدىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلگەن ۇدەرىس رەتىندە قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1992 جىلى ەلىمىزدىڭ بۇۇ-عا قابىلدانۋى ساياسي-ديپلوماتيالىق دەكلاراتسيادان باستاۋ العان حالىقارالىق لەگيتيماتسيانىڭ قاي قيسىنعا سالساڭ دا قيىس كەتپەيتىن زاڭدى جالعاسى سانالدى.
وسىلايشا, قازاقستان جاھاندىق ۇيىمدارعا «جاڭا تۋعان اۋماقتىق قۇرىلىم» رەتىندە ەمەس, ەگەمەندىك نيەتىن ۋاقىتىنان بۇرىن قۇقىقتىق بەكىتىپ قويعان مەملەكەت رەتىندە ەندى. بۇل كەز كەلگەن جاڭادان پايدا بولعان ەل ءۇشىن ەڭ اۋىر سىناق سانالاتىن حالىقارالىق تانۋ ماسەلەسىن جەڭىلدەتكەن باستى فاكتور بولدى.
