سابەڭ «پوبەدا» سىيلاعان كومبات

ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى تويلاناتىن بيىلعى جىل باستالعالى كوڭىلىمە ءبىر مازاسىزدىق كىردى. ەسىمە حاكىم اعا قايتا-قايتا ورالدى. حاكىم نۇرعالي ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, سۇراپىل سوعىسقا دەيىن اسكەري سالادا قىزمەت ەتكەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 39 جانە 11-ارميالاردىڭ قۇرامىندا, 101-دەربەس ۇلتتىق بريگادانىڭ 1-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى, سوعىستان سوڭ ماسكەۋدەگى م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانىڭ تىڭداۋشىسى بولعان. بىرنەشە اۋداندا اسكەري كومميساريات باستىعى, وزگە دە قىزمەتتەر اتقارعان. «قىزىل جۇلدىز», «قىزىل تۋ», ەكى مارتە ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدەرمەن ماراپاتتالعان. س.مۇقانوۆ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ كەلگەن 1976 جىلى ول كىسى 66 جاستا. دۇنيەنىڭ قات كەزىندە, العاش ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان مۋزەيگە قاجەت كوپ نارسەنى تەز تاۋىپ اكەلەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مول ادام ەدى. سوناۋ 1976 جىلعى حاكەڭنىڭ كەزىندەگى بىلعارى رۋمىن ورىندىقتارىن مۋزەيدە ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىپ كەلەمىز. «ءبىر شەگە قاقسام دا, سابەڭ ءۇشىن», دەپ وتىراتىن اعامىز. 1989 جىلى 79 جاسىندا ومىردەن وزدى. وسى تۇستا اسىل اعامىزعا سەنىمدى جار بولعان, ءومىرىنىڭ سوڭىنا شەيىن قاسىندا بولعان كامال اپامىز دا ەسكە تۇسەدى. ەرەكشە زيالى, كوركەم, اق قاعازداي سۇلۋ ايەلدى العاش كورگەندە – تاڭعالعانىم راس. قولىنان جۇقا اق, كوك, سارى, جاسىل جىبەك ورامالى تۇسپەيتىن, داۋىس كوتەرىپ سويلەۋ مۇلدە عادەتىندە جوق اپامىزعا ۇقساۋعا تىرىسۋشى ەدىك. ول كىسى دا حاكەڭنەن سوڭ, بىرەر جىل وتە باقيعا اتتاندى. قاھارلى سوعىستى باستان كەشكەن, مايدانگەر جولداستارى «وق وتپەيتىن كومبات» دەپ ات قويعان ادامنىڭ قاراپايىم ومىردە قانداي جۇمساق, اينالاسىنداعى ادامدارعا جاناشىر, قايىرىمدى جان بولعانىن مەن جاقسى بىلەم. ويتكەنى, 1979 جىلى اسىل اعا مەنى س.مۇقانوۆ مۋزەيىنە جۇمىسقا قابىلداپ, العاشقى ەڭبەك جولىمدى باستاپ ەدىم. مۋزەي قورىندا اعانىڭ «باتالون, العا!» اتتى كىتابى بار. 1985 جىلى الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن. جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا ارنالعان. بۇل تەك ەستەلىك كىتاپ قانا ەمەس, ىشىندە تالاي دەرەك كوزدەرى بار – تاريحي دۇنيە. 1941 جىلى اقتوبە قالاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق 101-ءشى دەربەس بريگاداسىنىڭ 1-ءشى اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولعان حاكىم اعانىڭ ايتارى مول بولاتىن. ...1943 جىلى ءسابيت مۇقانوۆ «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە كالينين مايدانىنا ىسساپارمەن بارادى. ماقسات – قازاقستاندا جاساقتالعان 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارىندا بولىپ, قازاق جاۋىنگەرلەرىمەن كەزدەسۋ, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ. وسى ساپاردان جازعان داپتەر-كۇندەلىگى دە مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنان ورىن العان. العاش وسى داپتەردى قولىما الىپ, تانىسقان كەزدە, ىشىنەن مالىك عابدۋللين, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆالارمەن قاتار, مۇزافار الىمباەۆ پەن حاكىم بەكىشەۆتىڭ دە ەسىمدەرىن جولىقتىردىم. «اعاي, سابەڭ مىنا داپتەردە ءسىز تۋرالى دا جازىپتى. مايداندا جولىعىسىپ, كەزدەسىپسىزدەر عوي؟!» دەپ بالاشا تاڭعالعانىم ەسىمدە. حاكەڭ ك ۇلىپ: «ءيا, سوناۋ سۇراپىل سوعىس كەزىندە, يگناتوۆو دەگەن سەلونىڭ جانىنداعى قالىڭ ورمان ىشىندە ورنالاسقان ارميا شتابىنان سابەڭدى جولىقتىرام دەپ كىم ويلاپتى!..» دەپ ەدى. ول اڭگىمە «باتالون, العا!» كىتابىنىڭ ىشىنەن «ءسابيت مۇقانوۆتىڭ مايدانعا ساپارى» دەگەن تاقىرىپپەن ورىن العان... «...11-گۆارديالىق ارميا ۆيتەبسك قالاسىن العاننان كەيىن ءبىز از ۋاقىت قورعانىستا تۇردىق. مەن بۇل كەزدە الدىڭعى شەپتە ديۆيزيادا ءجۇر ەدىم. ءتۇس كەزى. – جولداس مايور, ءسىزدى كوچەرگين جولداس تەلەفونعا شاقىرادى, – دەدى بايلانىسشى جاۋىنگەر. مەن تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەندە: – ءسىزدى گەنەرال شاقىرىپ جاتىر, تەز كەلىڭىز. قوناق كەلدى, – دەپ كوچەرگين تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويدى. «كىم؟» دەپ سۇراپ ۇلگەرمەدىم. ورماننىڭ ورتاسىنداعى جالعىز اعاش ۇيگە جاقىنداي بەرگەنىمدە, الدىمنان جايراڭداي ك ۇلىمسىرەپ, ماعان قاراي جۇگىرە باسىپ بىرەۋ كەلەدى: – وي, قاراعىم, باۋىرىم! – دەگەن ۇنىنە, ءتۇر-تۇسىنە قاراپ, مەن دە سابەڭدى تانىدىم, قۇشاق جايا ۇمتىلدىم. سابەڭ ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ, توسكە ءتوس سوعىستىرىپ قاۋىشتىق. سول كۇيى قۇشاعىمىزدى جازا الماي, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ بەتىمىزگە قاراپ, ۇزاق تۇردىق...». وسى ساپارىندا ءسابيت مۇقانوۆ حاكىم بەكىشەۆتى كالينين مايدانىندا جۇرگەن مالىك عابدۋللينمەن تانىستىرادى. بۇل كەزدە مالىك عابدۋللينگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن كەز ەكەن. بۇل تۋرالى حاكەڭ تەك گازەتتەن عانا وقىعان. سابەڭ مەن مالىك حاكىمنىڭ باستاۋىمەن كۇندە الدىڭعى شەپكە, سوعىس بولىپ جاتقان بەكىنىسكە بارىپ تۇرادى. سابەڭنىڭ «گۆارديا, العا» اتتى وچەركى وسى ساپاردىڭ ناتيجەسى ەكەنى انىق. ءسابيت مۇقانوۆ مۋزەيىندە قولمەن جازىلعان كارتا بار. ول جوعارىدا ايتىلعان مايدان داپتەرىنىڭ ىشىندە بولەك ءجۇر. ايقۇش-ۇيقىش سىزىلعان بۇل كارتانى ءارى قاراپ, بەرى قاراپ, ەشتەڭە تۇسىنە الماعان سوڭ, داپتەرگە ءۇڭىلدىم, دەرەك ىزدەدىم. سويتسەك, كارتانى كالينين مايدانىنداعى 11-گۆارديالىق ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال كۋزما نيكيتوۆيچ گاليتسكي نەۆەل قالاسىن بوساتۋ كەزىندە ءوزى قولباسشىلىق جاساعان ارميا بولىمشەلەرىنىڭ كورسەتكەن ۇرىس قيمىلدارىن كارتاعا ءتۇسىرىپ, ءسابيت مۇقانوۆقا سىيلاپتى. ول تۋرالى سابەڭ داپتەرىنە جازعان ەكەن. ول كارتا قازىر مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا تۇر. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى اشىلعاندا كەلۋشىلەر وتە كوپ بولدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە مۋزەيگە ماسكەۋدەن ءبىر قوناق كەلەتىنى ايتىلدى. ول – 11-گۆارديالىق ارميانىڭ قولباسشىسى كۋزما نيكيتوۆيچ گاليتسكيدىڭ ورىنباسارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-لەيتەنانت ميحايل گەورگيەۆيچ گريگوريەنكو ەكەن. اسكەري ازامات مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنداعى كارتانى كورىپ, مايدانداس دوستارىن ەسكە ءتۇسىردى. كارتانى جوعالتپاي ساقتاعان سابەڭە, جۇرت نازارىنا ۇسىنىپ جۇرگەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە العىس ايتتى, نەۆەل قالاسىن قالاي جاۋدان ازات ەتكەندەرى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. مۋزەيدىڭ تىلەك كىتابىنا: «قازاق حالقى تاعى دا ءبىر ساۋلەتتى مادەنيەت ءۇيىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپتى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. مۇنىڭ ءوزى بولاشاق ۇرپاققا ۇمىتىلماس ەسكەرتكىش!», دەگەن جازۋ قالدىردى. كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنىن – 9 مامىردى حاكىم بەكىشەۆ ماسكەۋدە, م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە قارسى الادى. بۇل وقۋ ورنىنا ول 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا, ارميا قولباسشىسى ك.ن. گاليتسكيدىڭ بۇيرىعىمەن اتتانعان ەكەن. «... 1945 جىلعى 9 مايدىڭ تۇنگى ساعات ءبىر كەزى. راديو: «سوعىس ءبىتتى. جەڭىس! جەڭىس!» – دەپ حابارلادى. ساڭقىلداعان لەۆيتاننىڭ داۋسى جەڭىس حابارىن وسىلاي جەتكىزدى. بارلىق تىڭداۋشىلار اسكەري اكادەميا ءۇيىنىڭ الدىنا جينالدىق. ءبىر-ءبىرىمىزدى قايتا-قايتا قۇشاقتاپ سۇيەمىز, قۋانىشتا شەك جوق... حالىق قىزىل الاڭعا قاراي اعىلدى...» دەپ جازادى ول. 1984 جىلى ماۋسىم ايىندا حاكىم بەكىشەۆ بەلورۋسسياداعى روسسون اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن شاقىرتۋ حات الادى. روسسون قالاسىن فاشيستەردەن ازات ەتۋدىڭ 40 جىلدىق تويىنا قۇرمەتپەن شاقىرىپتى. ۆيتەبسكىنى, روسسوندى جاۋ قولىنان الۋ كەزىندەگى قىرعىن سوعىس, قاندى مايدان جاڭعىرىعى اعانىڭ ەسىنە ءتۇستى, سول سوعىستا وپات بولعان جولداستارىن ويلادى. وسى ساپاردان حاكىم اعا كوڭىلدى ورالدى. مايداندا بىرگە بولعان, كوپ ۋاقىت كورمەي كوز جازىپ قالعان جولداستارىن كورگەنىن, باس قوسۋعا 300-دەي ارداگەرلەر قاتىسقانىن ايتتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى 101-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ سوعىس ارداگەرلەرى ەكەن. ايتىلعان اڭگىمەلەر, ەستەلىكتەر بۇدان قىرىق جىل بۇرىنعى سۋرەتتەردى تىرىلتكەنى ەدى. ءماريام مۇقانوۆانىڭ «ساعىنىشىم – ءسابيتىم» (الماتى, «ولكە», 2000 ج.) اتتى كىتابىنان: «1953 جىلى حاكىم كەلىنشەگى كامال, قايىن اتاسى نۇرعالي اقساقال بار, سابيتكە سالەم بەرۋگە كەلىپتى. سوعىس اياقتالعالى كەزدەسپەگەن ەك, قاتتى قۋاندىق... ريزا بولىپ, بارىمىزشا كۇتتىك. سوعىستان امان-ەسەن كەلگەنىنىڭ ءوزى ولجا, بىرنەشە كۇن بويى دۋمان قۇردىق... ولار قايتۋعا جينالعان كەزدە, ءسابيت مەنى وڭاشالاپ شىعارىپ الىپ: «ماكە, ماعان ءبىر وي كەلىپ تۇر. نۇرعالي اقساقال ۇلكەن باسىمەن ۇيىمىزگە ارنايى كەلىپ وتىر. حاكىم بولسا تۋعان ىنىمدەي. سوعىستان ءتىرى كەلۋىنىڭ ءوزى – ۇلكەن ولجا, ەلدە وتىرساق ات مىنگىزەر ەك. مەن ءبىر ەرلىك جاساپ, كوك ماشينانى سىيلاعىم كەلىپ وتىر!» دەپ اقىلداستى. «دەنىڭ ساۋ بولسا, ءالى تالاي «پوبەدا» مىنەرمىز. بولسىن, سىيلايىق!» دەدىم»... ءسويتىپ, سابەڭ ءوزى ءمىنىپ جۇرگەن «پوبەدا» ماشيناسىن حاكەڭە سىيلاپتى. «ءسىزدى جاياۋ قالدىرعانىمىز بولماس!..» دەپ ازار دا بەزەر بولعان ولارعا جازۋشى قازاقتىڭ شەشەن تىلىمەن مايىن تامىزىپ سويلەپ, الماستارىنا قويماي, ىلەگە شەيىن ءماريام اپاي مەن ۇلى ارىستانعا شىعارتىپ سالعىزعان ەكەن. گۇلنار قۇداباەۆا. الماتى.