جيىن بارىسىندا شىمكەنت قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى باحادىر نارىمبەتوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقزۋ-ءدىڭ الەۋمەتتىك جانە تاربيە جۇمىسى جونىندەگى پرورەكتورى عاني بەسباەۆ, وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماقسات وتكەلباەۆ سىندى تاعى دا باسقا جيىنعا قاتىسۋشى ازاماتتار بايانداما جاسادى. باسقوسۋدى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا جۇرگىزىپ وتىردى. ءىس-شارا اياسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ايقىندالعان وڭىرلىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلاندى. ءوڭىردىڭ تسيفرلىق دامۋى, ەكونوميكالىق ءوسۋى جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى ماسەلەسى قارالدى. قاتىسۋشىلار ايماقتىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى وڭ كوزقاراس قالىپتاسىپ جاتقانىن, تسيفرلىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋدىڭ, ءارتۇرلى قاۋىمداستىقتاردىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
قسزي وكىلى ا.جولدىبالينانىڭ ايتۋىنشا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جانىندا كيسي GPS الاڭى اشىلعان. وندا ءتۇرلى تالقىلاۋلار ءوتىپ تۇرادى. وسىنداي كەزەكتى پىكىرتالاستى ينستيتۋت شىمكەنتتە وتكىزۋدى ۇيعارىپتى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ دامۋى تىكەلەي ايماقتارعا بايلانىستى. ءوڭىر وركەندەسە تۇتاس ەل العا وزادى. بۇل رەتتە ا.جولدىبالينا ينستيتۋت وكىلدەرى جەرگىلىكتى ساراپشىلارمەن بىرگە جاساندى ينتەللەكت, ستارتاپ جوبالار, ءىت تەحنولوگيا, كادر, جاستار ساياساتى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋلار وتكىزۋگە كەلگەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى ايماقتاعى ماسەلەنى جەرگىلىكتى ساراپشىلاردان ارتىق بىلەتىن جان جوق. ستراتەگيالىق زەرتتەۋشىلەر ۇسىنىستاردى جيناقتاپ, سول بويىنشا الداعى دامۋ جوسپارىن قۇرادى. شىمكەنت – قسزي باسقوسۋ ۇيىمداستىرعان ءۇشىنشى ءوڭىر. جيىندا كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلە, ايتىلعان ۇسىنىستار نازارعا الىنىپ, سوڭىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ارنايى باياندالادى. ا.جولدىبالينانىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن دە قالادا ينستيتۋت جيىندارى وتكەن. ءتىپتى شىمكەنتتىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن الۋىنا قسزي-ءدىڭ ۇلەسى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. 2016–2017 جىلدارى ينستيتۋت وكىلدەرى بىرنەشە جيىن وتكىزىپ, جەرگىلىكتى الەۋمەتتانۋشى, ساياساتتانۋشى, ەكونوميستەردىڭ ساراپتامالارىنا قۇلاق ءتۇرىپ, شىمكەنت ءوز الدىنا دەربەس مەگاپوليس بولا الادى دەگەن تۇجىرىم جاساعان. سونداي-اق قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى شاھار رەسپۋبليكالىق قالا اتانعالى بيزنەس سالاسى قارقىندى دامىعانىن ايتتى. 3-4 جىلدا شىمكەنتتىڭ نەگىزگى كاپيتالى ەكى ەسە وسكەن. وسىنىڭ ءبارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ارقاسى دەپ ەسەپتەيدى مامان. ياعني كاسىپكەرلىك ءوسىم قارقىنى جاعىنان ايماق رەسپۋبليكادا كوشتىڭ الدىڭعى لەگىندە كەلەدى. سونىمەن قاتار ا.جولدىبالينانىڭ پىكىرىنشە قالانىڭ شەكارالاس ايماققا جاقىن ورنالاسۋى وعان ەكونوميكالىق تۇرعىدان سەرپىلۋگە زور مۇمكىندىكتەر بار. ودان بولەك, مامان ايماقتا ستارتاپ جوبالار جۇيەلى قولعا الىنىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كرەاتيۆتى يندۋستريانى وڭىرلەردە دامىتۋ قاجەت دەگەن تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋىن بىلدىرەدى. شىمكەنت جاستار قالاسى بولعاندىقتان جاڭا يدەياعا نەگىزدەلگەن بيزنەس جوبالاردىڭ كوپتەپ جۇزەگە اسۋى تابيعي زاڭدىلىق دەپ قارايدى مامان.
جالپى, ا.جولدىبالينانىڭ پىكىرىنشە بۇگىندە وڭىرلەردىڭ تەڭگەرىمدى دامۋى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ, جاڭا ەكونوميكالىق ورتالىقتاردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى ەلدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەن كەيىنگى جىلدارى شىمكەنتتە نەگىزگى سالالاردىڭ تۇراقتى دامۋى ايقىن سەزىلە باستادى. سونىڭ ءبىر دالەلى 2021–2024 جىلدار ارالىعىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق ارتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەسكە دەگەن سەنىمىنىڭ كۇشەيگەنىن جانە ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى وكىلى ايتىپ وتكەندەي, قسزي وڭىرلەردەگى اناليتيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا قازىر ەلىمىزدىڭ توعىز وبلىسىن قامتيتىن وڭىرلىك وكىلدەر جەلىسى قالىپتاسقان ەكەن.
شىمكەنت قالاسى ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى باحادىر نارىمبەتوۆ ءوز بايانداماسىندا تسيفرلاندىرۋدىڭ ءتۇرلى سالانى ءتيىمدى باسقارۋداعى الەۋەتى مەن تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋداعى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن, جەدەلدىگىن ءارى ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
«تسيفرلاندىرۋ – قالالاردى ءتيىمدى باسقارۋ مەن تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزگى كىلتى. الداعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى باستالادى. ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋدا ايتقان تاپسىرماسى. بۇل مىندەت ءار وڭىردە ءوزىنىڭ پوتەنتسيالىنا قاراي اتقارىلۋى كەرەك. تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. كەزىندە الپاۋىت «نوكيا» كومپانياسىنىڭ تەلەفوندارىن ۇستاماعان ادام جوق شىعار. كومپانيا دۇرىلدەگەن شاقتا الەمدىك نارىقتىڭ 60 پايىزىن تەلەفونمەن قامتاماسىز ەتكەن. الايدا كورپوراتسيانىڭ ءبىر قىزمەتكەرى تسيفرلىق تەحنولوگياعا كوشەيىك دەگەن, بىراق ونىڭ ۇسىنىسىن باسشىلىق قابىلداماعان. ونسىز دا زور تابىس تاۋىپ وتىرعان مەكەمە ءارى قاراي دا پايداعا كەنەلە بەرەمىن دەپ ويلادى. الايدا نەبارى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جەكە كاپيتالى 200 ملرد دوللاردان اساتىن «نوكيا» ءوز بيزنەسىن ءبىر ملرد دوللارعا ارەڭ ساتىپ قۇتىلعان. بۇل وزگەرىستەرگە, جاڭا باعىتقا بەيىمدەلە الماۋدىڭ سالدارى. سوندىقتان ءبىز ەرتە قيمىلداۋىمىز كەرەك. تسيفرلاندىرۋدىڭ وڭىرلىك دامۋعا اسەرى كۇشتى. شىمكەنتتىڭ باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا ەكى ەرەكشەلىگى بار. بىرىنشىدەن, حالقى كوپ. وتە تىعىز ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, شەكارالىق ايماققا جاقىن جاتىر. سودان ونىڭ نارىعى وتە ۇلكەن. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى وسى شەكاراداعى الىس-بەرىس ماسەلەسىن زەرتتەپ, قاداعالاۋعا ارناۋ قاجەت. سەبەبى وزبەكستاننان كەلەتىن تاۋار كەيدە قازاقستان ونىمىنەن ارزان. ويتكەنى بىزدە كەدەندىك باج سالىعى سالىنبايدى. مۇنداي مىسالدى كوپتەگەن تاۋارعا قاتىستى ايتۋعا بولادى. سونداي-اق تسيفرلاندىرۋدى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن زەرتتەۋگە جۇمساۋ كەرەك. ماسەلەن كورشى ەلدە ءبىر تاۋار شىقسا, ونى بىزدە بىرنەشە جىل بويى جوبا ىسكە اسىرۋ ارقىلى ءوندىرۋى مۇمكىن. الايدا تۇبىندە يمپورتتىق ونىمگە وتاندىق تاۋار باسەكە بولا الماي قالۋى ىقتيمال. نەمەسە كەرىسىنشە كورشى مەملەكەتكە ءبىر جوبا قولعا الىنا باستايدى. ول بىزدە اياقتالىپ, ءوندىرىسى جولعا قويىلعان بولادى. كەيىن ءونىم كولەمى ارتىپ, نارىقتا ۇسىنىس شەكتەن تىس اسىپ كەتۋى مۇمكىن. ول ەكى ەلدىڭ دە ءوندىرىسىن شىعىنعا ۇشىراتۋى مۇمكىن. ءبىز كورشىدە جوق نە شىعارا الامىز؟ الدىمەن وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن الىپ, سوسىن ارەكەتكە كوشكەن ءجون. ول ءۇشىن قوڭسى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن بىرگە ساراپتاۋ ءلازىم. مۇنداي اناليتيكانى جۇرگىزۋگە جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق جۇيە كومەكتەسە الادى. سوسىن تسيفرلاندىرۋدى قولدانۋدىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن الساق, جوعارى وقۋ ورىندارى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراي نارىقتا سۇرانىسقا يە ماماندار دايارلاۋىنا بولادى. بۇگىندە ەلىمىزدە اۋقىمدى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – وڭتۇستىكتەگى حالىقتى سولتۇستىك ايماقتارعا كوشىرۋ جوباسى. ونىڭ باستى ماقساتى جۇمىس كۇشى تاپشى ايماقتاردى كادرمەن تولىقتىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل جوبانىڭ الەۋمەتتىك تە, ەكونوميكالىق تا ماڭىزى زور. بىراق سولتۇستىككە قونىس اۋدارعىسى كەلمەيتىن وتباسىلار بار. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقتان نە ءۇشىن كوشكىسى كەلمەيتىنىن سۇراپ زەرتتەۋ جۇرگىزسە, سونداي-اق وڭتۇستىكتە قالعان وتباسىلاردى كەلەشەكتە جۇمىسپەن قامتۋ ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋ جاعىن دا قسزي زەرتتەپ-زەردەلەسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ال ەڭ ماڭىزدىسى جوعارىدا ايتقانىمداي تسيفرلىق تەحنولوگيانى شەكارالاس ايماقتاردىڭ اراداعى الىس-بەرىسىن, ەكونوميكالىق الەۋەتىن شامالاۋعا پايدالانعان ابزال. قىسقاسى, تسيفرلاندىرۋسىز بولاشاقتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى دەپۋتات.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى عاني بەسباەۆ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت, Big Data جانە روبوتتەحنيكا سالالارى بويىنشا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
قازىر زامان ءسات ساناپ وزگەرىپ, جاڭا كەزەڭگە بەت بۇرىپ كەلەدى. بۇل ورايدا وزگەرىستەرگە دايىن بولىپ, ىرگەلى بەتبۇرىستار جاساپ, تاباندى ارەكەت ەتۋ بارلىعىمىزعا ورتاق مىندەت. اسىرەسە عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ, دامۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلۋىمىز قاجەت. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ناقتى باعدارلاردى ايقىنداپ بەردى, ەندىگى مىندەت سول باعىتتى تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا قاراي بەت تۇزەۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا ء«بىز جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن بارىنشا ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى باعىتتا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دە قالىس قالماي, كوپتەگەن تىندىرىمدى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. اتاپ ايتار بولساق, بىرىنشىدەن, «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە ەنەرگەتيكا» جوعارى مەكتەبىندە جاساندى ينتەللەكت, دەرەكتەر عىلىمى, ماشينالىق وقىتۋ, ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋ بويىنشا ارنايى پاندەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار «جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى» اتتى جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە ستۋدەنتتەر قابىلداندى. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى زەرتحانالاردا بەينەنى تانۋ, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ, ينتەللەكتۋالدى روبوتتەحنيكا پاندەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, قاناتقاقتى باستامالار قولعا الىندى. ۇشىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتىپ, جي سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرا باستادى. ستۋدەنتتەر Coursera, edX, Kaggle سەكىلدى پلاتفورمالار ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم كوزدەرىنە قول جەتكىزىپ, حالىقارالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ ءجۇر. AI-SANA جوباسى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىز ەرەكشە قادام جاسادى. بۇل جوبا ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي زەرتتەۋ جانە ستارتاپ-كاسىپكەرلىكتى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ارقىلى بىرىكتىرەدى. باعدارلاما كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا ىسكە اسادى. ول بازالىق داعدىلاردان باستاپ, ستارتاپتار قۇرۋعا دەيىنگى مۇمكىندىكتەردى قامتيدى. جوبا سالالىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا, سونداي-اق اگرارلىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ينجەنەرلىك باعىتتارداعى ناقتى پروبلەمالاردى جي كومەگىمەن شەشۋگە ارنالعان. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالار ورتالىعى جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. ەلەكتروندى كىتاپحاناعا ينتەللەكتۋالدى ىزدەۋ جۇيەسى, سمارت-كامپۋس ەلەمەنتتەرى جانە ستۋدەنتتەردىڭ ۇلگەرىمىن بولجاۋعا ارنالعان اناليتيكالىق مودەلدەر ازىرلەنىپ جاتىر. قىسقاسى, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا زاماناۋي زەرتحانالار اشىلىپ, تسيفرلىق جانە ينتەللەكتۋالدى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ باعىتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن قاناتقاقتى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر» دەدى ع.بەسباەۆ.
شىمكەنت قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماقسات وتكەلباەۆ ينۆەستورلارعا ارنالعان قالانىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل جوبا وندىرىستىك, لوگيستيكالىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم تۋرالى دەرەكتەردى بىرىكتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق الاڭداردى تاڭداۋدى جەڭىلدەتەدى جانە بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالىق قۇرىلىمدار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى. ينتەراكتيۆتى كارتا ينۆەستورلاردىڭ وڭ شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتەتىن جانە شىمكەنتتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىن ءتيىمدى قۇرالعا اينالاتىنىن ايتتى.
شىمكەنت قالاسىنىڭ «iKomek 109» احۋالدىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ازات امىرتاەۆ قالاداعى تسيفرلىق سەرۆيستەر مەن جەدەل ارەكەت ەتۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ تاجىريبەسىن ءبولىستى. ورتالىقتىڭ جۇمىسى تۇرعىندار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە جەدەل جاۋاپ بەرۋگە باعىتتالعان. ماماننىڭ سوزىنشە بۇگىندە تسيفرلىق پلاتفورمالار قالالىق ەكوجۇيەنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ اشىقتىعىن, جەدەلدىگىن جانە ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى.
Shymkent Hub وڭىرلىك مەنەدجەرى قۇرمانعازى مۇراتوۆتىڭ پىكىرىنشە, قالانىڭ ستارتاپ-ەكوجۇيەسىن دامىتۋ – باستى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ايتۋىنشا, Shymkent Hub جاس كاسىپكەرلەر مەن تەحنولوگيالىق باستامالار ءۇشىن تارتىلىس ورتالىعىنا اينالا باستادى. وسى ورايدا اتالعان مەكەمە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى كوبەيتۋگە, ستارتاپتاردى قولداۋعا جانە IT-كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاعداي جاساپ وتىر.
جالپى, كيسي GPS الاڭىنداعى جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وڭىرلەردىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن مەملەكەت, بيزنەس, عىلىم جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ كۇش-جىگەرى ءبىر ارناعا توعىسۋ قاجەت.
ال جيىن سوڭىندا ايتىلعان مالىمدەمەگە سايكەس وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە, وڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا جانە ەل وڭىرلەرىندە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىمدار ازىرلەنەتىن بولادى.
