كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
جالپى, ەگەمەندىككە ەلىمىز سان قاتپارلى جولدان ءوتىپ قول جەتكىزدى. قازىر ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىلىكتى ايعاقتايتىن ماتەريالدار پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتاۋلى. سونداي-اق ونداعى كورمەدە دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋ تاريحىن قامتيتىن ماتەريالدار بار.
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى ءاليا مۇستافينا قازىر «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى وتاندىق جاڭا تاريحتاعى كونستيتۋتسيالىق ماڭىزى بار تۇڭعىش اكت جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە ساياسي دەڭگەيدە راستالعانىن ايتادى.
– مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ونىڭ يدەياسىن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىنە ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە تۋىندادى. قۇجاتتا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەرى بەكىتىلدى. سونداي-اق العاش رەت ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, وعان قول سۇعىلمايتىندىعى, قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستانداعى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ سياقتى مەملەكەتتىك قاعيداتتار بەكىتىلدى, – دەدى ءا.مۇستافينا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءوز بەتىنشە شەشۋ قاعيداتى دا جاريالاندى. قازاق كسر-ءى ءوزىنىڭ ىشكى اسكەرلەرىن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىن قۇرۋ قۇقىعىن الدى.
– وسى دەكلاراتسيانىڭ نەگىزىندە 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى, – دەيدى سپيكەر.
بۇعان قوسا ءا.مۇستافينا دەكلاراتسيا قابىلدانباس بۇرىن وعان جول اشقان بىرقاتار ساياسي جانە قوعامدىق وقيعالار ورىن الىپ, ناتيجەسىندە, حالىق يگىلىگىنە قاجەتتى زاڭدار قابىلدانعانىن ايتادى. ماسەلەن, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ەلدە دەموكراتيالىق قوزعالىستار مەن قوعامدىق-ساياسي جاڭعىرۋلار جاندانىپ, سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە 1989 جىلى «قازاق كسر-دەگى تىلدەر تۋرالى» زاڭى قابىلداندى.
– بۇل زاڭ بويىنشا قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بەرىلدى. دەكلاراتسيا قابىلدانعانعا دەيىن قازاقتىڭ عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسياسى, ۇلتتىق زيالى قاۋىمى تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىندا ۇسىنىستارىن ايتىپ, تالاپ-تىلەكتەرىن بيلىككە جەتكىزدى. بۇل كەڭەستىك جۇيەنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى ەدى. دەگەنمەن ارحيۆتىك قۇجاتتار وسى باعىتتاعى ناقتى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلگەنىن دالەلدەيدى. قازىر وسىنداي ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىر پاراسى پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتاۋلى. نەگىزى, ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ولشەۋسىز باعاسى بار, سەبەبى ءار قۇجاتتىڭ ارتىندا ناقتى دەرەك پەن دايەك تۇرادى. دەكلاراتسيا دا – سونىڭ ءبىر ايعاعى, سەبەبى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان تۇڭعىش كونستيتۋتسيالىق اكت, – دەدى ءا.مۇستافينا.
ارحيۆتە ساقتالعان ماتەريالدارعا سۇيەنسەك, ەگەمەندىك تۋرالى قۇجات جوباسى بەس اي بويى دايىندالعان. ونىڭ ءتورت نۇسقاسى ۇسىنىلىپ, ەكەۋى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان ەكەن. ارحيۆ دەرەكتەرىنەن جوباعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, عالىمدار, زاڭگەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى بەلسەنە قاتىسقانىن كورۋگە بولادى.
– تالقىلاۋ كەزىندە قىزۋ پىكىرتالاستار بولدى, ءار باپ بويىنشا ورتاق شەشىمگە كەلۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق ءدال وسى اشىق پىكىر الماسۋ مەن ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاسادىق. 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىندا قۇجات 6 ساعات تالقىلانىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلداندى. سول ءساتتىڭ كۋاسى بولعان قۇجاتتار, ستەنوگراممالار مەن فوتوماتەريالدار بۇگىندە پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى, – دەدى ارحيۆ باسشىسى.
ءا.مۇستافينانىڭ ايتۋىنشا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى 1990 جىلى 16 قازاندا حالىق اراسىنداعى تالقىلاۋ بارىسىندا بەرىلگەن ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەردى جيناقتاي وتىرىپ, دەكلاراتسيا جوباسىن دايىنداۋعا ارنايى كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. بۇل كوميسسياعا 25 دەپۋتات ەنگىزىلىپ, وعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭگەر, اكادەميك سالىق زيمانوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن.
– سالىق زيمانوۆ باسقارعان كوميسسيا قۇرامىندا قىزمەت اتقارعان اكادەميك جابايحان ءابدىلدين وسى ءبىر تاريحي وقيعا كەزىندە س.زيمانوۆتىڭ اتقارعان ءىسى مەن ساياسي تاباندىلىعى حاقىندا: «سالىق زيمانوۆ مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جاسالۋى مەن قابىلدانۋىنىڭ قاينار باستاۋىندا تۇردى. ونىڭ پرينتسيپشىلدىگى ءاردايىم ەرجۇرەكتىلىكپەن ۇشتاسۋشى ەدى. ول ويىنداعىسىن ەشقاشان ىرىكپەيتىن. ءىرى وقىمىستى, ادال ازامات رەتىندە دەپۋتاتتاردىڭ ساپالى زاڭدار قابىلداۋىنا كەپىل بولا ءبىلدى», دەيدى. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تاڭەرتەڭگىلىك وتىرىسىندا قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جوعارعى كەڭەس كوميسسياسى اتىنان ونىڭ توراعاسى س.زيمانوۆ ءسوز سويلەپ, ەگەمەندىككە باستاۋ بولعان دەكلاراتسيانى جان-جاقتى تۇسىندىرگەن ەدى, – دەيدى ءا.مۇستافينا.
دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى مەن ەگەمەندىك قاعيداتتارىنىڭ نەگىزدەلۋىنە اتالعان كوميسسيا قۇرامىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن س.نۇرماعامبەتوۆ, ج.ءابدىلدين, ءا.كەكىلباەۆ, م.قوزىباەۆ, س.سارتاەۆ, س.تەرەششەنكو سىندى دەپۋتاتتار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى ەلەۋلى ەڭبەك اتقارعان.
دەكلاراتسيانىڭ مىندەت-تالاپتارىن سارالاي كەلە جۇمىس توبى دەكلاراتسيا قابىلدانعانى ءجون دەگەن توقتامعا كەلەدى. ويتكەنى دەكلاراتسيا تۇتاس ءبىر ەل رەتىندە ءوز سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزىپ, وزگە مەملەكەتتەرمەن تەڭ قۇقىلى بايلانىس ورناتۋعا, شەكارامىزدى بەكىتىپ, ەكونوميكا, مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارۋلى كۇشتەر, مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
