قازاق حالقى عاسىرلار بويى تالاي تارعالاڭ كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. بىراق ازاتتىقتى اڭساعان حالىقتىڭ جۇرەگىندە ەركىندىك رۋحى وشپەيتىنى ءسوزسىز. XX عاسىردىڭ اياعىنداعى سول ءبىر تاريحي وزگەرىس ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, بابالاردىڭ ارمانىنا جول اشتى.
ۇرەي مەن ءۇمىت قاتار الماسقان كەزەڭدە تارازى باسىندا ەگەمەن ەل بولۋعا دەگەن قۇلشىنىس تۇردى. كسرو قايتا قۇرۋ كەزەڭىن باستاعاندا بالتىق ەلدەرى رەتىمەن ءوز دەربەستىگىن الىپ جاتتى. ال قازاق كسر جوعارى كەڭەسى ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, وعان اكادەميك سالىق زيمانوۆ توراعالىق ەتىپ, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن دايىنداۋعا كىرىستى.
ساياسي الاڭدا شيەلەنىس كۇشەيىپ, پىكىرتالاس قىزا ءتۇستى. ءتىپتى «بىزگە ۇلتارالىق ارازدىق شاقىراتىن مۇنداي دەكلاراتسيالاردىڭ قاجەتى جوق», دەگەندەر دە بولدى. بىراق بارلىق ساۋالعا دالەلمەن سەنىمدى تۇردە جاۋاپ بەرگەن كوميسسيا توراعاسىنان بولەك, سول كەزدە جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرامىندا بولعان سۇلتان سارتاەۆ, مۇرات اۋەزوۆ, مارات وسپانوۆ سىندى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى, اقيقاتىندا, قاھارماندىق دەرسىز. ولاردىڭ تاۋەكەلى مەن ديپلوماتيالىق قارىم-قابىلەتى, اقىلى مەن سابىرى ءوز جەمىسىن بەردى. 1990 جىلى 25 قازاندا داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە جوعارعى كەڭەس «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, ازاتتىققا سەنىمدى قادام جاسادىق.
قۇجات 17 تارماقتان تۇردى. ايشىقتاپ ايتارلىعى, وندا قازاقستان حالقى قازاق كسر-ىندەگى ەگەمەندىكتىڭ جالعىز يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى دەپ تانىلدى. ال قازاقستان حالقى ۇعىمىنا رەسپۋبليكاداعى بارلىق ەتنوس وكىلدەرى ەنگىزىلدى. سونداي-اق ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, وعان قول سۇعىلمايتىندىعى, قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستانداعى باسقا دا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتى نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلدى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى جاريالانعان ساتتە ەلدىڭ ىشكى جاعدايى كۇردەلى ەدى. كەڭەستىك جۇيە ىدىراپ, قوعامدا الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقسىزدىق تۋىندادى. وسىنداي ەلەڭ-الاڭ تۇستا بىرلىك يدەياسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار قازاق جەرىندەگى ەتنوس وكىلدەرىن ورتاق ماقساتقا جەتەلەدى. ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالاعان سوڭ, بۇل ەلدىڭ رۋحاني دىڭگەگىنە اينالدى.
– ساياسي ىرگەتاسسىز قازاقستاندى قازىرگى زامانعى وركەنيەتتىڭ ارناسىنا قوسۋ, باعانى بەيتاراپتاندىرۋدى, قارجى جاعىنان ساۋىقتىرۋدى, جەكەشەلەندىرۋدى, نارىقتىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى, مەنشىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن كوزدەيتىن تەرەڭ ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى ۇلتتىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق تاتۋلىق يدەياسى ەلىمىزدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تاريحىندا العاش رەت دەكلاراتسيادا ايقىن كورىنىس تاپتى. سول كەزدە ءبىز ءبىر نارسەنى انىق تۇسىندىك: تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولاشاعى – ەل ىشىندەگى بىرلىك پەن ءوزارا سەنىمگە, ءار ەتنوستىڭ تەڭ قۇقىلى دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل يدەيا ۋاقىت وتكەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇستى. ول كونستيتۋتسيادا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىندا, ال بۇگىندە جاڭا قازاقستاننىڭ رەفورمالارىندا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. پارلامەنت – وسى يدەيالاردى ناقتى ىسكە اينالدىرعان نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ءدال وسى جەردە – زاڭ شىعارۋشى بيلىك تولەرانتتىلىق پەن تەڭدىك قاعيداتتارىن بەكىتكەن زاڭدار قابىلداندى, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا دەمەنتەۆا.
قوعامنىڭ ءبىرتۇتاس دامۋ مودەلى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىنان جانە وعان پارلامەنتتە كونستيتۋتسيالىق وكىلدىك بەرىلۋىنەن كورىنىس تاپتى. بۇگىندە اسسامبلەيا ۇسىنعان دەپۋتاتتار سەنات قۇرامىندا جۇمىس ىستەيدى. ال ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتىنان قۇرىلعان ء«بىر ەل – ءبىر مۇددە» اتتى توپ ەتنوسارالىق ساياسات, مادەنيەت, ءبىلىم, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ءتىل ساياساتى جانە ت.ب ماسەلەلەردى تالقىلايدى. وسىلايشا پارلامەنت قوعامداعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن نىعايتىپ كەلەدى.
– پارلامەنت ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ناقتى ىسپەن بەكىتتى. قازىر دە دەپۋتاتتار مەكتەپ پەن بالاباقشا باعدارلامالارىندا ء«بىز ءارتۇرلىمىز, بىراق تەڭبىز» قاعيداتىن ەنگىزۋ, ەتنوجۋرناليستيكانى جانە شەتەلدەگى قازاقتىلدى باق-تاردى قولداۋ باعىتىندا باستامالار جاساپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى – قوعامدىق سانانى جاڭارتۋعا, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇگىنگى پارلامەنت – زاڭ شىعاراتىن ينستيتۋت قانا ەمەس, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى كوپىر. ماجىلىستەگى قوعامدىق پالاتا, سەنات جانىنداعى ساراپشىلار كلۋبى, e-petition جانە Mazhilis Live سياقتى ەلەكتروندى سەرۆيستەر ازاماتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىسۋىنا جول اشتى. بۇل – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. ەتنوسارالىق تۇراقتىلىقتىڭ ءمانى – ايىرماشىلىقتاردان ارىلۋ ەمەس, ولاردىڭ قۇندىلىعىن مويىنداۋ. سوندىقتان قوعامدا قانداي وزگەرىس بولسىن, ءبىز ءبىر قاعيداتتى ۇستانامىز: «بىرلىگىمىز ارالۋاندىلىقتا», – دەيدى ن.دەمەنتەۆا.
وسىلايشا, ەلدەگى بەيبىت ءومىر مەن قوعامداعى كەلىسىم دەكلاراتسيادا باستاۋ الىپ, بۇگىندە «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىلىقتا» قاعيداسىمەن ساباقتاسىپ, جاڭا مازمۇنعا يە بولدى. ەندى وسى قۇندىلىقتى ساقتاپ, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – جاڭا بۋىننىڭ مىندەتى.
– ءبىز جاستار اراسىندا بىرلىك پەن كەلىسىم قاعيداتتارىن ناسيحاتتايتىن جوبالاردى ىسكە اسىرامىز. تەك ەل اۋماعىندا عانا ەمەس, «اسسامبلەيا جاستارى» ۇيىمى مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيالار مودەلىن, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە تابىستى ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. مىسالى, بيىل پاريج قالاسىنداعى يۋنەسكو شتاب-پاتەرىنىڭ الاڭىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاستارمەن جۇمىس تاجىريبەسى ۇسىنىلدى. بۇل قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي وتاندىق مودەلىن جانە جاستار باستامالارىن قولداۋ ناتيجەلەرىن كورسەتۋدە, دارىپتەۋ تۇرعىسىنان ەلەۋلى قادام بولدى. جالپى, جاس ۇرپاق جاسامپازدىققا ۇمتىلادى جانە جاڭالىققا قۇشتار. ولاردىڭ ءار جەتىستىگى, تابىسى مەن جەڭىسى ءپاتريوتيزمىنىڭ ايقىن ۇلگىسى ەكەنىنە سەنىمدىمىن, – دەيدى «اسسامبلەيا جاستارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى تيمۋر جۇمىرباەۆ.
بىرلىگى جاراسقان ەل عانا بيىك بەلەستى باعىندىرادى. سوندىقتان دامۋدىڭ داڭعىل جولىندا بىرلىك, ەتنوسارالىق كەلىسىم, تاتۋلىق قۇندىلىعىن ساقتاۋ ماڭىزدى.
