جاھانداعى جەرۇيىق

شۆەيتساريالىق كوم­­پانيا عا­لىم­دارى 138 ەلدەگى 40 مىڭ­نان اسا اۋا ساپاسىن با­قىلاۋ ستانساسىنىڭ دەرەكتەرىن تالداعان. اۋا ساپاسى تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك ەسەپكە سۇيەنسەك, الەم قالالارىنىڭ 17 پايىزى عانا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (دسۇ) اۋا لاستانۋى بويىنشا نۇسقاۋلارىنا سايكەس كەلەدى. مۇن­داي ەلدەردىڭ قاتارىندا اۋستراليا, باگام ارالدارى, باربادوس, ەستونيا, گرە­نادا, يسلانديا, جاڭا زەلانديا بار. ال چاد, بانگلادەش, پاكىستان, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ءۇندىستان ەڭ لاستانعان بەس ەل تىزىمىنە ەنگەن. ەڭ لاستانعان جەتى قالا ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ايماعىندا ورنالاسقان. ماسەلەن, الەمدەگى ەڭ لاستانعان توعىز قالانىڭ التاۋى – ءۇندىستاندا.

امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى ەڭ لاستانعان ءىرى قالا – لوس-اندجەلەس پەن كاليفورنيا (ونتاريو قالاسى). ال اقش-تاعى ەڭ تازا ءىرى قالا – سيەتل مەن ۆاشينگتون. ماياگۋەس, پۋەرتو-ريكو وتكەن جىلى ەڭ تازا مەگاپوليس اتاندى. سونداي-اق وكەانيا – الەمدەگى ەڭ تازا ايماق, ونداعى قالالاردىڭ 57 پايىزى دسۇ-نىڭ جىلدىق نۇسقاۋلىعىنا سايكەس كەلەدى.

IQAir عالىمدارى افريكادا ناقتى ۋاقىتتاعى, جالپىعا قولجەتىمدى اۋا ساپاسىن باقىلاۋ دەرەكتەرىنىڭ جوقتىعىن ايتادى, وندا ءاربىر 3,7 ملن ادامعا ءبىر عانا باقىلاۋ ستانساسى بار.

«اۋانىڭ لاستانۋى ادام دەنساۋلىعى­نا دا, قورشاعان ورتاعا دا ەلەۋلى قاتەر تۋعىزىپ وتىر. ءبىر الاڭداتارلىعى, كوپ­تەگەن ادام بۇدان بەيحابار. ءبىز جىل سايىن مۇنداي ەسەپتى نە ءۇشىن جاسايمىز؟ اۋانىڭ ساپاسى تۋرالى دەرەكتەر سانانى سەرگىتۋگە, ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ شارالارىنا باسشىلىق جاساپ, قاۋىمداستىقتارعا اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ جانە بولاشاق ۇرپاقتى قورعاۋعا الدىن الا ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى IQAir باس ديرەكتورى فرەنك حاممەس.

ال «Greenpeace International» كومپا­نياسىنىڭ اۋانىڭ ساپاسى بويىنشا اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەيدان فەرروۋ كومىر جاعۋ, ورمانداردى كەسۋ, قوقىستى كەز كەلگەن جەرگە تاستاۋ سەكىلدى ادام ارەكەتىنەن اۋا ساپاسى ناشارلاپ, كليماتتىڭ وزگەرۋى ورىن الاتىنىن ءجيى ەسكە سالىپ تۇرۋ قاجەت دەگەن پىكىردە. سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى تازا ەلدەردى ۇنەمى ۇلگى ەتۋ دە ادام ساناسىنا اسەر ەتەدى.

وسى ورايدا الەمدەگى ەڭ تازا سكان­ديناۆيا ەلدەرىنىڭ مىسالىمەن بولىسسەك, ارتىق بولماس. اتالعان ايماقتا جەرگى­لىكتى حالىق قاراپايىم عانا ەرەجەلەرگە باعىنىپ, تابيعاتقا زيان كەلتىرمەۋگە تىرىسادى. تابيعاتقا دەگەن سۇيىسپەنشى­لىك سكانديناۆيادا مادەني قۇندىلىققا اينالعان. ونىڭ ءتىپتى نورۆەگ تىلىندە ارنايى اتاۋى بار: «friluftsliv» – «اشىق ءومىر», بۇل تابيعاتقا نەگىزدەلگەن ءومىر سالتىن بىلدىرەدى.

ماسەلەن, بۇل ەلدەردە جاياۋ سەرۋەندەۋ («سكانديناۆيالىق ءجۇرىس» تۇسىنىگى وسىدان قالىپتاسقان) جانە ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرۋ مادەنيەتى كەڭىنەن دامىعان. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى جۇمىسقا ۆەلوسيپەدپەن بارادى, تاڭەرتەڭ نەمەسە تۇسكى ۋاقىتتا سەرۋەندەيدى. وسى كۇندەلىكتى ادەت تابيعاتپەن سىرلاسۋعا, ونىڭ جاي-كۇيىن ۇعىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى تۇرعىندار. ال ونىڭ ناتيجەسى تازالىققا اكەلەدى. سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ اۋاسى وتە تازا, تابيعاتى دا تاماشا كۇيىندە ساقتالعانى دا سوندىقتان.

كۇندەلىكتى ادەتپەن قوسا, مۇندا جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيانى پايدالانۋدان باستاپ ءتۇرلى ەكولوگيالىق شارالاردى قاراپايىم تۇرعىندار دا, مەملەكەتتىك ورىندار دا قاتاڭ ۇستانادى. قوقىستى سۇرىپتاۋ, ەسكى كيىمدەردى لاقتىرماۋ, كوشەگە قوقىس تاستاماۋ نورۆەگيا, شۆەتسيا, باسقا دا سكانديناۆيا ەلدەرى تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تەرەڭ ءسىڭىپ كەتكەنى سونشا, ولاردى بۇعان ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق.

بۇگىندە سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرى اۆتو­كولىك پايدالانۋدى ۇشتەن ءبىر بولىگىنە (نورۆەگيا) قىسقارتۋدى, 2030 جىلعا قاراي ەلەكتر كولىكتەرىنە (شۆەتسيا) كوشۋدى, 2030 جىلعا قاراي پورتتى اۋداندار­داعى شىعارىندىنى ەكى ەسە ازايتۋدى (نورۆەگيا) ماقسات ەتىپ قويدى. 2050 جىلعا قاراي سكانديناۆيالىقتار كومىرتەگى شىعارىندىسىن نولدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

قازىر نورۆەگيا – قوماقتى مۇناي قورى بار جالعىز سكانديناۆيا مەملەكەتى. قارا التىن ونى باي ەلدەردىڭ قاتارىنا قوستى. دەگەنمەن مەملەكەت بيزنەستەن باستاپ كۇندەلىكتى ومىرگە دەيىن ەكولوگيالىق سايا­سات پەن تۇراقتى دامۋدى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. نورۆەگيادا مۇناي قورى حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تابىلدى.

شۆەتسيانىڭ ەكولوگيالىق ۇستانىمى دا نورۆەگيادان كەم تۇسپەيدى. دانيا دا جىل سايىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىسىن ازايتۋعا ۇمتىلىپ وتىر, قالا قۇرىلىسىنا سمارت تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ەكو-ءومىر سالتىن كەڭىنەن ناسيحاتتايدى.

وسلو 2019 جىلى ەۋروپانىڭ «جاسىل استاناسى» اتاندى. 2012 جىلى قالا پورتتىق اۋماقتارىن قوعامدىق ايماقتارعا بەيىمدەپ قايتا سالا باستادى. وسىلايشا, بۇرىنعى اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان كەڭ ماگيسترالداردىڭ ورنىنا جاياۋ جۇر­گىن­شىلەرگە ارنالعان جاسىل ايماقتار, مەيرامحانا, مۇراجاي, دەمالىس ورىندارى پايدا بولدى. وسلو قالاسى تۋرالى ماقا­لا جا­ريالاعان «The New York Times» گازەتى وسى باعىتتى ەرەكشە اتاپ كور­سەتكەن: «بۇ­رىن­عى لاس, قاڭىراپ بوس قالعان ونەر­كاسىپ-تىك ايماق بولعان تيۋۆحولمەن ارالى قازىر قالالىق مادەني دەمالىس ورىنعا اينال­عان. نورۆەگيانىڭ ۇلكەن جەتىستىگى – وسى».

سكانديناۆيا ەلدەرىندەگى ەكولوگيالىق باستامالاردى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر نەمەسە جەكە كومپانيالار عانا جۇزەگە اسىرمايدى. كوبىنە تۇرعىنداردىڭ وزدەرى باستاما كوتەرەدى. ولار ءتۇرلى پىكىرتالاسقا قاتىسۋعا, بەلگىلى ءبىر اۋماقتا نەمەسە بەلگىلى ءبىر كوشەدە, ماسەلەن, اعاش وتىرعىزۋ سەكىلدى ەلدى مەكەندى جاقسارتۋعا بولاتىن جەرگىلىكتى جوبالارعا قاتىسۋعا ماشىقتانعان.

سكانديناۆيالىقتار كەز كەلگەن زاتقا تەڭگەرىمدى كوزقاراسپەن قارايدى, تاماقتى تۇتىنۋ مادەنيەتى ءتىپتى بولەك. ازىق-ت ۇلىكتى قاجەتىنە قاراي تۇتىنۋعا ولار بالا كەزىنەن تاربيەلەنەدى. ۇلت دەنساۋلىعى مەن قازىرگى سكانديناۆيالىق كوزقاراستاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا.

قاراۋسىز قالعان يندۋستريالدى ايماق­تاردى مۇراجايعا, جاسىل ايماق­تارعا, قوعامدىق دەمالىس ورىندارىنا اينال­دىرۋ ءبىر جاعىنان قالانى تۋريستەر ءۇشىن قىزىقتى ەتەدى. سونداي-اق ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ, قوعامدىق كولىكتەردى بيووتىنعا اۋىستىرۋ اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتاردى ازايتادى جانە قالالاردى كەلۋشىلەر ءۇشىن تارتىمدى ەتەدى.

جالپى ,ورمان, جاسىلدانعان الەمنىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىن كورگەندە دابىل قاعۋىمىز كەرەك. تەمەكى تۇقىلدارىنان نەمەسە باسقا جاعدايدا شىققان ورتتەردىڭ زاردابىن قالپىنا كەلتىرۋگە ونداعان جىل كەتەتىنىن ەستە ساقتاعان ءجون. بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن تابيعاتتى قورعاۋ بەلسەندىلەرىنىڭ دە ءتيىستى ەكولوگيالىق اقپاراتتىق ساياساتى بولۋى كەرەك. وسىلايشا, قاراپايىم ارەكەتتەرىمىزبەن تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاپ, حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان «سكانديناۆيالىق ارماندى» جۇزەگە اسىرامىز. بۇل ەكولوگيالىق ورتادا, جايلى تازا قالالاردا ءومىر ءسۇرىپ, كوركەم تابيعاتقا تامسانۋ دەر ەدىك.