الماتى مەن استانادا تۇراتىن ءداستۇرلى دىنىمىزگە جاناشىر يماندى, نامازحان ازاماتتار ۇكىجان اپانى جاقسى بىلەدى. ءتىپتى ول كىسىنىڭ 90-نان اسقان جاسىندا ەل بىرلىگى, ۇلت قۇندىلىعى, يماندىلىق ۇستىنى, وتباسى بەرەكەسى تۋرالى ايتقان وي-پىكىرى, تولعامى, باتاسى ءالى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە, يۋتۋب ارنالاردا جۇرتتان-جۇرتقا تاراپ, اباي دانا جازعانداي, «ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» دەڭگەيىن اسقاقتاتىپ, رۋحىن شات ەتىپ تۇر...
ۇكىجان سادۋاقاسقىزىنىڭ «ومىرىمنەن ەسكەرتكىش» كىتابى قايسار قازاق قىزىنىڭ داڭقتى اكە وسيەتىنە ادالدىعىن, اتەيزم داۋىرىندەگى پاراساتى مەن اقىلىن, ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى وقىماي قالسا دا ومىردەن كوپ توقىعانىن, ەلدىك جيىنداردان باستاپ ءداستۇرلى توي-تومالاق پەن قۇدايى اس-ساداقاعا دەيىن يماندىلىقتىڭ مىنبەرىنە اينالدىرعانىن, بىرتە-بىرتە ەل اناسى بيىگىنە كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى.
بىلتىر ەلشىل ازاماتتار, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ازات پەرۋاشەۆ پەن ەرلان بارلىباەۆتىڭ (باپان, ساققۇلاق بيلەردەن تارايتىن ەرەيمەننىڭ ايگىلى بولىس, يگى جاقسىلارى ولجاباي, بارلىباي نۇرالى ۇلىنىڭ ۇرپاعى; ولجەكەڭ مەن بارلەكەڭ س.عىلمانيدى ءپىر تۇتقان) دەمەۋشىلىگىمەن, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى گ.ت.وتەلبايدىڭ دايارلاۋىمەن شىققان مۇرا رامازان ايى – 27 ناۋرىزدا استانا زيالىلارىنا, عالىمدارىنا تانىستىرىلعان ەدى.
نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىندە الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى تولەبي وسپان ۇيلەستىرگەن تۇساۋكەسەرگە قازاقستان ءمۇفتياتىنىڭ ارداگەرلەرى, ۇكىجان اپانىڭ كوزىن كورىپ سىيلاسقان قاجىلار اسىلحان ومىرزاق ۇلى, مۇحاممەد-حۇسەيىن السابەكوۆ, ۇزاق جىل نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى بولعان پروفەسسور-شىعىستانۋشى ءشامشادين كەرىم, ايگىلى ءدىنتانۋشى ح.التايدىڭ پەرزەنتى ءابدىراحمان حاليفا ۇلى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆ, مارقۇممەن ءجيى ارالاسقان نامازحان قاۋىم, كىتاپ اۆتورىنىڭ ۇلى مۇحامەدعالي, كەلىنى روزا, نەمەرەسى مەرۋەرت, نەمەرە كۇيەۋ بالاسى دۋلات, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قاتىستى. جيىندى الاشتانۋشى اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى جۇرگىزىپ وتىردى.
اسىلحان ومىرزاق ۇلى: «ۇكىجان سادۋاقاسقىزىنىڭ مىنا كىتابى ۇرپاق ءۇشىن, ءدىنتانۋشىلار ءۇشىن اسا قاجەت. ويتكەنى سادۋاقاس عىلماني – قازيات پەن ءمۇفتيات تاريحىنىڭ جارقىن بەتى. اپامىز تۋراشىل, زەردەلى, باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن اپاراتىن ەرەكشە جان ەدى. ءماۋلىت كەزىندە ءسوز سۇراپ, اكەسى جازعان اسىل پايعامبارىمىز تۋرالى ءنابي-جىردى توقتاماي جاتقا ايتاتىن. كەيدە قۇران سۇرەلەرىن وقىعاندا «اپا-اۋ, مولدالارعا دا وقيتىن بىردەڭە قالدىرىڭىز» دەپ قالجىڭدايتىنبىز. اكەسى وتىرعان ەسكى عيماراتتىڭ ەسىگىنە دە, تورىنە دە ايالى الاقانىن تيگىزىپ, تىڭ ەستەلىك ايتاتىن» دەسە, مۇحاممەد-حۇسەيىن وسمان ۇلى: «اكەم جارىقتىق 5 جاسىمدا سادۋاقاس عىلمانيدىڭ الدىنا الىپ باردى. ەس بىلگەننەن قازيدان ءتالىم الدىم. قولىمدا ول كىسى وزىمە ارنايى جازىپ بەرگەن بىرنەشە دۇنيە بار. ۇكىجان اپامىزدى تەك جاقسى جاعىنان ەسكە الامىن (يمامنىڭ كوڭىلى بوساعانى بايقالدى). «اينالايىن!» دەگەندە, اكەسىن كورگەندەي بولاتىنمىن. س.عىلماني اتامىز جاياۋ جۇرەتىن. مەنى قولداۋ ءۇشىن «بۇل بالا مەشىتتىڭ كىلەمىن جۋادى» دەپ, ارنايى اقشا بولگىزەتىن. ول كىسى قايتقاندا 14 جاستا ەدىم. جانازاسىنا قاتىستىم. سۇيەگى كەڭسايعا قويىلدى. ۇكىجان اپامنىڭ ەڭ ۇزدىك قاسيەتى – ادالدىعى مەن شىنشىلدىعى. تالاي ايەل بالاسىنا ۇستاز بولدى» دەپ ويىن تۇيىندەدى.
الماتى باس يمامى تولەبي ءدادىل ۇلى ۇكىجان اپانىڭ ەل اناسى رەتىندەگى يماني تاربيەسىن, كارى-جاس دەمەي باۋىرمالدىقتى ارتتىرعان دانەكەرلىگىن ەسكە السا, پروفەسسور ءشامشادين تۇرسىن ۇلى ءدىن تاريحىنداعى ۇرپاق ساباقتاستىعىنان, رەپرەسسيالانعان يمامدار تاريحىنان سىر شەرتتى. اكادەميك-تاريحشى زيابەك ەرمۇحان ۇلى «ابدىكارىم مۋسيموۆ» اتىمەن س.عىلمانيدىڭ ومبى وڭىرىندە شاراۋشىلىق ۇستاسى جۇمىسىن اتقارىپ, جان ساۋعالاعان كەزى تۋرالى اڭگىمەلەسە, ءابدىراحمان حاليفا ۇلى اكەسىنىڭ ۇكىجان اپانى ەرەكشە قادىرلەگەنىن ايتتى. كوزكورگەندەر اراسىنان ق.ەسەنامانقىزى, ك.شانتۋقىزى, ق.بەيىسبەك, ا.مەشىتقۇلقىزى كىتاپ اۆتورىنىڭ ادامي بولمىسى مەن ومىرلىك ءتالىمىن ەسكە الدى. راسىندا, ويلانا قاراساق, ءدىندار-قايراتكەر 1928–1929 جىلدان قۋدالانسا, پەرزەنتتەرى دە 5-6 جاسىنان انانىڭ دا, اكەنىڭ دە مەيىرىمىنە بولەنە الماپتى. س.عىلماني 1930 جىلى اقمولا اباقتىسىنان قاشىپ شىققاندا اكەسى مەن 7 جاسار قىزى اراعا تالاي اي سالىپ تۇندە جاسىرىن ۇشىراسىپ جۇرەدى. ءبىر جولى وگپۋ جەندەتتەرى «اكەڭ قايدا؟ ايت!» دەپ, بالاۋسا قىزدى تار قاپاسقا دا قامايدى...
ءدىن تۇلعاسىنىڭ اۋلەتى اتىنان تۇساۋكەسەردى قورىتقان مۇحامەدعالي عالىمجان ۇلى: «17–18 جىلداي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە بولىپ, ءدىن ءۇشىن ازاپ شەككەن ناعاشى اتامىز سادۋاقاس عىلمانيدىڭ تالاي ۇل-قىزى جاستاي شەتىنەپ كەتتى. ۇلدان امان قالعانى حامات اعامىز ەدى. ول دا سوعىستان ورالمادى. ءبىز ناعاشىمىزدىڭ الاقانىندا وستىك. انام مەن اكەم قازيدىڭ بالالارىمىز دەپ, كەۋدە قاقپادى. ادال ءجۇرىپ, ساتىمەن ەڭبەك ەتتى. انام ەر ازاماتتىڭ ءىسىن اتقاردى. «اكەمنىڭ مۇراسى ۇمىتىلماسىن» دەپ, ولەڭىن, ەستەلىگىن قانشاما داپتەرگە كوشىردى. تۇندە دە, اۋرۋحانادا دا جازىپ جۇرەتىن. قازىر ينكليۋزيا دەيمىز عوي, ناۋقاس بالالارىن ەمدەتىپ, ارنايى مەكتەپتە وقىتىپ, قايسار ايەل اتاندى. ول كىسىنى الماتىنىڭ اعا بۋىن زيالىلارى, قايراتكەرلەرى تۇگەل جاقسى كوردى. تىك تۇرىپ سىيلادى. ءومىر عوي, سولاردىڭ قايتقان اناسىن, ايەلىن, كەيدە قىزىن ارۋلاپ شىعارىپ سالعان دا – ءبىزدىڭ شەشەمىز. اللا قولداپ, ارۋاق جەبەپ, انامىز 97 جاسىندا باقيعا كوشتى. اسىل انامىزدىڭ ەستەلىك كىتابى – ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ عانا تاريحى ەمەس, ەل تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگى. وسى ەڭبەكتى شىعارۋعا اتسالىسقان بارلىق ازاماتقا باسىمدى ءيىپ, العىس ايتامىن» دەدى.
تۇساۋكەسەر سوڭىندا نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنا جانە جينالعان قاۋىمنىڭ بارىنە ۇكىجان سادۋاقاسقىزىنىڭ «ومىرىمنەن ەسكەرتكىش» كىتابى تارتۋ ەتىلدى.
ەسكەرگەن يمانباي
