ال كەرەك بولسا! اتاقتى بەتحوۆەننىڭ ايگىلى تۋىندىسى تۋرالى وسىلاي دەگەن سوڭ ەرىكسىز سول «№9 سوناتانى» تىڭدايسىز. تىڭدايسىز دا تاڭعالاسىز. ايگىلى نەمىس كومپوزيتورىنىڭ مۇنداي ۇلى تۋىندىسىن وسىنشاما كۇستانالاعان ايگىلى جازۋشىنىڭ مۇنىسى نەسى دەيسىز. بۇل دانىشپان نەمەڭىز تۇتاس پوۆەسىن وسى بەتحوۆەن سوناتاسىمەن اتايدى عوي. تۇپتەپ كەلگەندە, ءماتىن باسىندا ءبىز كەلتىرگەن ءۇزىندى جۇيكەسى ابدەن توزعان, ىشتەي ءوزىن-ءوزى جەپ تىنۋعا شاق قالعان ادامنىڭ لەپەسى ەكەنىن ۇعىندىرسا كەرەك. سوندا دا ءسوز استارىندا ءبىر شىندىق بارى انىق.
بەتحوۆەننىڭ «كرەيتسەر سوناتاسى» – كومپوزيتوردىڭ ەڭ كۇردەلى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. وسىلايشا اتالىپ, №9 دەپ نومىرلەنەتىن كامەرالىق شىعارما بىتكەنشە مىڭ قۇبىلىپ ەستى الادى. اۋەن باياۋ باستالادى, بيپازداي باسقان سوزىلىڭقى لەپ بىرازعا ۇزاڭقىرايدى. سويتە-سويتە سكريپكا شاڭق ەتكەندە, ارقاڭ شىمىر ەتەدى. تىڭدارمانعا ەسكەرتۋ جاساپ, الداعى ەكپىندى جۇرىسكە دايىنداپ العانداعىسى بىلەم. تاعى دا ءىلبي بەرە ودان ءىشى پىسقانداي نەمەسە الدەنەدەن قۇر قالعان ولەرمەندەي زاۋلاپ الا جونەلەدى. بىرازعا بارادى سول ەكپىنمەن. وتە جىلدام ورەكپىگەن ەكپىندى اۋەن ءبىر ۋاقتا تاعى دا مامىرلاپ, ارقانى كەڭگە سالادى, مۇمكىن سالدىرادى. ەكپىنى باياۋلاعانمەن, قارقىنى باسىلماعان اۋەن سىرى ءبىر كەزدە ءارتۇرلى ىرعاققا ويىسىپ, مىڭ قۇبىلا شىرقايدى. وسىلاي كەتە بارادى دا, تاعى دا ەكپىندەي قالىقتاپ, نەشە ءتۇرلى قىلىق شىعارىپ, شالقىپ-بالقىپ, تىزگىندى قايىرا جيىپ, تىنىس تاۋىپ ءبىر ارناعا تۇسەدى. وسىلايشا, قۇبىلعان اۋەندەگى ىرعاقتار ءبىر-ءبىرىن قايتالاماي, تۇس-تۇستان قىلاڭ ۇرىپ, ءارتۇرلى ءحال كەشۋگە يتەرمەلەيدى الدە شاقىرادى. مەنىڭشە, مۋزىكانى قابىلداۋ دا اركىمنىڭ باسىنداعى جاعداي مەن كوڭىل كۇيىنە, تانىم-تۇيسىگىنە بايلانىستى. سوندىقتان ءسىز باسقاشا ءتۇسىنىپ جاتساڭىز, ارتىق-كەمى جوق.
فورتەپيانو مەن سكريپكاعا ارنالعان سوناتا مۋزىكا تىلىندە ءۇش بولىمنەن تۇراتىنى ايتىلعانىمەن, جىلىكتەۋ مۋزىكاتانۋشىلاردىڭ ۇلەسىندە. بىراق تۋىندى تىم ۇزاق سەكىلدى. «شىعارمانىڭ جالپى ۇزاقتىعى ورىنداۋشىنىڭ تاسىلىنە قاراي 37–40 مينۋت شاماسىندا, بۇل XIX عاسىردىڭ باسىنداعى سوناتالىق فورما ءۇشىن ادەتتەن تىس ۇزاق سانالادى» دەلىنىپتى. قازىرگى ۋاقىتپەن ەسەپتەگەندە دە قىسقا ەمەس, بىراق عالامتوردا سوندا دا از تىڭدالمايتىنى بايقالادى.
بەتحوۆەن بۇل شىعارماسىن باستاپقىدا سكريپكاشى دجوردج بريدجتاۋەرگە ارناپ جازعان دەسەدى. اتالعان سكريپكاشى بولسا بۇل تۋىندىنى 1803 جىلدىڭ 24 مامىرىندا ۆەنادا العاش رەت ورىنداعان كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, بەتحوۆەن شىعارمانى پرەمەرانىڭ الدىندا عانا اياقتاعاندىقتان, نوتالار تولىق كوشىرىلمەي قالادى. سوندىقتان شىعارما تۇڭعىش ورىندالعاندا, بەتحوۆەن فورتەپيانو پارتياسىن ءوزى تۇسىرگەن قاعاز بويىنشا (چەرنوۆيكتەرىمەن), ال سكريپكاشى كەي تۇستاردا نوتانى ءپيانيستىڭ يىعىنان قاراپ ويناعان دەسەدى. وسىنشاما اتاققا جەتكەن تۋىندىنىڭ باستاپقى ارناۋ ءماتىنى دە ءازىل تۇرىندە جازىلىپتى:
«مۋلاتتىق سوناتا, مۋلات بريشداۋەرگە ارنالعان, ۇلكەن ازىلكەش جانە مۋلات كومپوزيتوردان» (يتال. Sonata mulattica composta per il Mulatto Brischdauer gran Pazzo e compositore mulattico).
ءبىر عاجابى, وتىرىقشى باتىس ەلدەرىنىڭ جازۋ-سىزۋعا اسا ءمان بەرگەنى, قولجازبانى قادىرلەگەنى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزە بىلگەن بۇلجىمايتىن زاڭى دەر ەدىك. سونداي ونەگەنىڭ ارقاسىندا جوعارىداعى دۇنيەلەر بەتحوۆەننىڭ قولجازبا ارحيۆىندە ساقتالىپتى. شىنىمەن-اق عاجاپ ەمەس پە؟ ايگىلى كومپوزيتور قولجازبالارى حالىق قازىناسى ءۇشىن تەڭدەسسىز قازىنا ەسەبىندە بولسا, مۋزىكانتتار ءۇشىن بەتحوۆەن قۇپياسىنا دانىكتىرەر تەڭدەسسىز كۇش.
ۇلى شىعارما نەگە بىردەن بريدجتاۋەرگە ەمەس, فرانتسۋزدىڭ اتاقتى سكريپكاشىسى, ديريجەر رودولف كرەيتسەرگە ارنالىپ, «كرەيتسەر سوناتاسى» اتالىپ كەتكەنى تۋرالى بىرنەشە اڭگىمە نۇسقاسى بار.
كەڭ تاراعان اڭگىمە بويىنشا, پرەمەرادان كەيىن بەتحوۆەن مەن بريدجتاۋەر ءبىر ايەلگە بايلانىستى رەنجىسىپ قالعان, ءتىپتى بريدجتاۋەر بەتحوۆەننىڭ تانىسىنا ءتىل تيگىزگەن دەلىنەدى. سونىڭ سالدارىنان بەتحوۆەن بۇرىنعى ارناۋدى الىپ تاستاپ, سوناتانى فرانتسۋز سكريپكاشىسى رودولف كرەيتسەرگە ارناعان.
الەكساندر ۋيللوك تەيەر «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى» اتتى ەڭبەگىندە الگىندەي اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ, ەل اراسىنا جايىلىپ كەتىپتى. سويتسە دە العاش رەت بۇل وقيعا «Musical World» جۋرنالىنا (1858, جەلتوقسان) جاريالانعانى تۋرالى دەرەك كەلتىرىلەدى.
مۋزىكاتانۋشى نيكولاي سلونيمسكيدىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ ءبارى بريدجتاۋەردىڭ كەيىن ويلاپ تاپقان قيالى, ال بەتحوۆەن شىن مانىندە ارناۋدى كرەيتسەردىڭ اتى بەلگىلى بولعاندىقتان عانا وزگەرتكەن دەگەن ءۋاج ايتادى. ال ءتۇپتىڭ-تۇبىندە كرەيتسەردىڭ ءوزى بۇل سوناتانى ەشقاشان ورىنداماعان, ءتىپتى ول ونى ويناۋعا قولايسىز دەپ ساناسا كەرەك. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ءبىر مەزگىل سوناتانى تىڭداۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك.
