تەحبايقاۋدىڭ تۇيتكىلى قاشان شەشىلەدى؟

ءبىر توپ دەپۋتات پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋا­لىندا مىندەتتى تەحبايقاۋ كو­لىكتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن ناقتى تەكسەرەتىن ەمەس, بەلگىلى ءبىر مۇددەلى قۇرىلىمداردىڭ قارجىلىق پايداسىنا جۇمىس ىستەيتىن جۇيەگە اينالعانىن ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. ولار بۇل ماسەلەنى سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋدە ايتىلعان شاعىم نەگىزىندە كوتەرىپ وتىرعانىن العا تارتتى.

«1 مامىرداعى جاعداي بو-يىن­شا ەلىمىزدە 6,2 ملن كولىك بار, ونىڭ 4,9 ملن-ى جىل سايىن مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتۋگە ءتيىس. 2024 جىلى 3,5 ملن بايقاۋدان وتسە, 2025 جىلى العاشقى توقساندا 1,5 ملن كولىك تەكسەرىلگەن. ورتاشا باعاسى 5 مىڭ تەڭگەدەن دەپ ەسەپتەگەندە, سالاداعى وپەراتورلاردىڭ ءبىر جىلدىق تابىسى 17 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. مىندەتتى تەح­نيكالىق بايقاۋ زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتى بۇزاتىن, ازاماتتاردىڭ قالتاسىنا زاڭسىز سالماق سالاتىن جۇيەگە اينالعان», دەيدى دەپۋتاتتار.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, تەحباي­قاۋدىڭ جول قاۋىپسىزدىگىن ارت­تىرۋعا قوسقان ۇلەسى جوقتىڭ قاسى. دەسە دە مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن ميلليونداعان ازاماتتى بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋرالاردان وتكىزۋ تالاپ ەتىلەدى.

«حالىق جۇيەنىڭ شىنايى قاۋىپسىزدىك كەپىلى ەمەس, ءمور با­سىلعان قاعازعا تولەنەتىن اقىعا اينالعانىن اشىق ايتىپ ءجۇر. اسىرەسە شالعاي اۋىل تۇرعىندارى بايقاۋ ورتالىقتارىنىڭ ازدى­عىنان جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇرىپ, ءبىر كۇنىن تەكسەرۋگە ارنايدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە كوز جۇگىرتسەك, كوپتەگەن ەلدە الدەقايدا ءتيىمدى جانە حالىق مۇددەسىنە ساي شەشىمىن تاپقان. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كو­بىندە مۇنداي تەكسەرىس تەك كوم­مەرتسيالىق كولىكتەرگە نەمەسە ۇزاق ارالىقپەن جۇرگىزىلەدى» دەي كەلە, دەپۋتاتتار جەكە تۇلعا­لاردىڭ كاسىپكەرلىك ماقساتتا پايدالانبايتىن جەڭىل اۆتو­كولىكتەرىنە 2–3 جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن اشىق ءارى ءتيىمدى مىندەتتى تەحنيكالىق تەكسەرىس جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ, سالا­داعى زاڭ بۇزۋشىلىقتى قۇ­قىقتىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ كەشەندى تەكسەرۋدى سۇرادى.

راسىندا, كولىكتى مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋ سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتار مەن كەمشىلىكتەر ءبىزدىڭ باسىلىم بەتىندە بۇعان دەيىن دە كوتەرىلگەن ەدى. اتاپ ايتقاندا, وسىدان ەكى جىل بۇرىن استاناداعى جول قاۋىپسىزدىگى پروب­لەمالارىن سارالاي كەلە, ءىىم ۇسىنعان جاعا ۇستاتارلىق جايتتاردى جازعانىمىز بار. سول جىلى ەلورداداعى 26 تەحنيكالىق بايقاۋ ورتالىعى 34 مىڭنان اسا كولىكتى تەكسەرىپ, بار بولعانى 67 اقاۋلى كولىكتى «انىقتاعان». قالعانىنىڭ ءبارى – «تالاپقا ساي». قالاداعى كولىكتەردىڭ جار­تىسىنان استامى كەمىندە 10 جىل بۇرىن شىعارىلعانىن ەسكەرسەك, 67 كولىكتە عانا اقاۋ بولۋى مۇمكىن بە؟ ال ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ولار استانا كوشەلەرىنەن 4 مىڭنان اسا اقاۋى بار كولىكتى انىقتاپتى. تەحبايقاۋ ورتالىقتارى بەرگەن «قاعاز» بەن كوشەدەگى شىنايى جاعدايدىڭ اراسىندا وسىنشالىق ايىرماشىلىقتىڭ بولۋى ول جەردە سىرت كوزدەن جا­سىرىلعان ءبىر كىلتيپان بار ەكەنىن اڭعارتقانداي...

ءبىز اتالعان ورتالىقتار جۇ­مى­­سىنداعى كەمشىلىكتەر مەن دەپۋتاتتار كوتەرگەن ماسەلەگە تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن كولىك مينيسترلىگىنە سۇراۋ جولداعان ەدىك. كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ماقسات قالياقپاروۆ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا ماجىلىستەگى «Amanat» پارتياسى دەپۋتاتتارىنىڭ تەحبايقاۋ ورتالىقتارى كولىكتى تەكسەرەتىن ەمەس, تەك حالىقتىڭ قالتاسىن قاعاتىن جەرگە اينالىپ كەتتى دەگەن مالىمدەمەسىن تولىقتاي جوققا شىعاردى. دەگەنمەن ول اتالعان ورتالىقتار قىزمەتىندە كەمشىلىك بار ەكەنىن, سوعان وراي 2022–2025 جىلدار ارالىعىندا ولارعا قاتىستى مىڭنان اسا حاتتاما تولتىرىلىپ, 40 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىنعانىن راستادى.

«مىندەتتى تەحنيكالىق باي­قاۋدان ءوتۋ سالاسىن رەفورمالاۋ جانە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى بۇل باعىتتا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. اپتا سايىن «قازاۆتوجول» ۇك» اق جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توبى «تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ بىر­ىڭ­­­عاي اقپاراتتىق جۇيەسىن» ساراپتاۋ ارقىلى بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ وتىرادى. بۇل ءوز كەزە­گىندە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, بۇگىندە «فوتوشوپ» ارقىلى جاسالاتىن بۇزۋشىلىقتى 100% جويۋعا ىقپال ەتتى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

سونىمەن قاتار ول «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ ءجۇ­ر­ۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا زاڭدا تەحنيكالىق قاراپ-تەكسەرۋ وپەراتورلارىنا قاتىستى بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىق, اتاپ ايتقاندا, سونىڭ ءبىرى – مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋ وتكىزبەي تەحنيكالىق قاراپ-تەكسەرۋدىڭ دياگنوستيكالىق كارتاسىن بەرۋ ءۇشىن 100 اەك كولەمىندە ايىپپۇل كوزدەلگەنىن جەتكىزدى.

ۆيتسە-مينيستر ايتىپ وتىرعان بۇل زاڭ تالابى كۇندەلىكتى ومىر­­­دە قانشالىقتى ورىندالىپ جاتقانىن بولجاۋ قيىن. كوپ­تىڭ پىكىرىنشە, تەحبايقاۋ ورتا­لىق­تارى ءالى كۇنگە كولىكتەردى تەكسەرمەي-اق ء«بارى دۇرىس» دەگەن قورىتىندى «قاعاز» بەرىپ ءجۇر.

ال دەپۋتاتتار ساۋالىندا كو­تەرىلگەن اۋىلدىق جەردەگى تۇر­عىندار ءۇشىن تەحبايقاۋ ورتا­لىقتارىن اشۋ مەن ەۋروپاداعى سەكىلدى كولىكتى ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر تەكسەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, كو­لىك ۆيتسە-ءمينيسترى م.قالياق­­­پا­­­روۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل­­­دا اۆتوكولىك قۇرالدا­رىنىڭ از بولۋىنا بايلانىستى تەحنيكالىق بايقاۋ ورتالىقتارىن اشۋ ەكو­نومي­كالىق جاعىنان ءتيىمسىز. بۇل سالا جەكە كاسىپكەرلەرگە بە­رىل­گەندىكتەن, ولار ءوز ورتالىق­تارىن قالادان جانە اۋدان ورتا­لىقتارىنان اشۋدى ءجون كورەدى.

«تەحنيكالىق بايقاۋ – تەك فورمالدى ءراسىم ەمەس, جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن اقاۋلاردى ۋاقتىلى انىقتاۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شاراسى. جول-كولىك وقيعالارىنىڭ تەحنيكالىق سەبەپتەرمەن بولۋ ۇلەسى از بولعانىمەن, ءبىر عانا اقاۋلى تەجەۋ جۇيەسى نەمەسە رۋلدىك باسقارۋ جۇيەسى ادام ولىمىنە اكەلەتىن اۋىر زارداپتارعا دۋشار ەتەدى. سون­دىقتان تەحنيكالىق بايقاۋدى ءۇش جىلدا ءبىر وتكىزەتىن قىلىپ ۇزارتۋ كولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جارامدىلىق دەڭگەيىن تومەن­دەتۋگە اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازىر ەلىمىزدەگى كولىك­تەردىڭ ورتاشا جىلى 10 جىلدان اسادى. تۇراقتى باقىلاۋدىڭ بولماۋى سالدارىنان كولىك يەلەرى قاجەتتى جوندەۋدى كەيىنگە قالدىرىپ, بۇل جول قوزعالىسى-نىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنا قاۋىپ توندىرەدى. جول جاعدايلارى مەن اۆتوپاركتىڭ قۇرىلىمى ۇقساس ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە, اسىرەسە بەلگىلى ءبىر جىلدان اسقان اۆتوكولىكتەرگە تەح­­ني­­كالىق بايقاۋدىڭ جىل سا­يىنعى مەرزىمدىلىگى ساقتالادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان ءۇش جىلدىق ارالىق كولىك قاۋىپسىزدىگى سالا­سىنداعى حالىقارالىق ستان­دارتتارعا سايكەس كەلمەيدى», دەگەن ۆيتسە-مينيستر قازىردە كولىك مينيسترلىگى مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدى وتكىزۋ تارتىبىنە وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋدى ەرتە دەپ سانايتىنىن جانە ونى ۇزارتۋعا دايىن ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى.

وسى ورايدا ءبىز اتالعان ما­سەلەگە بايلانىستى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ دا پىكىرىن بىلگەن ەدىك. جۇرگىزۋشى رۇستەم كۇزەم­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كولىگى بار ءاربىر تۇرعىنعا مىندەتتى سانالاتىن تەحبايقاۋدىڭ سول كولىكتىڭ شىنايى تەحنيكالىق جاعدايىنا دا, جولدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە دە ەشقانداي اسەرى جوق. شىن مانىنە كەلسەك, ەلىمىزدەگى كولىكتەردىڭ جارتىسىنان استامى جۇرۋگە جارامسىز, ەسكىرگەن.

«تەحنيكالىق جاعدايى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى تەمىردىڭ دە جارام­­دى­لىق مەرزىمى بار عوي. ءبىزدىڭ ەلدەگى كولىكتەردىڭ تەمىرىنىڭ دە مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. بۇعان قوسا ەلدە جانارماي ساپاسى دا تا­لاپ­قا ساي ەمەس. ەگەر مۇنىڭ ءبارىن شىنداپ تەكسەرەتىن بولسا, قازىر كوشەمىزدە جۇرگەن كولىكتىڭ كەمى 70 پايىزى جارامسىز بولىپ شىعۋى عاجاپ ەمەس», دەيدى ول.

ر.كۇزەمباەۆ بۇل كەمشىلىكتىڭ ءبارىن جويۋ ءۇشىن حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ, س ۇلىكتەي سورىپ وتىرعان ۋتيل الىم مەن العاشقى تىركەۋ سەكىلدى «الىم-سالىقتى» جويىپ, ەلگە ءجىبى ءتۇزۋ كولىكتەردىڭ كىرۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىپ, تەحنيكامىزدى تۇگەلدەي جاڭارتۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.

«نەگىزى مۇنىڭ ءبارىن بيلىك ءبىلىپ وتىر. بىراق كولىكتەردى تەكسەرۋ مىندەتتى دەلىنگەن حالىق­ارا­لىق كەلىسىم بار. سونى ورىن­داۋ ءۇشىن ازىرگە تەحبايقاۋ ورتا­­­لىق­تا­رىنىڭ سالعىرت جۇمى­­سىنا بەيتاراپ قاراپ كەلەدى», دەيدى ول.

ءبىز تەحنيكالىق بايقاۋ ورتالىقتارىنىڭ يەلەرىنە دە حابار­لاسىپ, پىكىرىن بىلگەن ەدىك. سويتسەك, ولاردىڭ دا ايتاتىن نازى بار ەكەن. جامبىل وبلى­سىنداعى «قالىسباەۆ» جك-نە قاراستى تەحبايقاۋ ورتا­لىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرعالي قالىسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان سالاداعى وپەراتورلارعا تالاپتار كۇشەيىپ كەتكەن. سونىڭ ءبىرى – بۇعان دەيىن ورتالىقتاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى جەڭىل كونس­ترۋك­تسيامەن سالىنعان انگارلاردا ورنالاسسا, ەندى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ورىنداردا جۇمىس ىستەۋى تالاپ ەتىلىپ جاتىر.

«بىزدە مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن جىل سايىن سەرتيفيكاتتاۋدان ءوتۋى مىندەتتى نەگىزگى 5 قۇرال-جابدىق بار. ولار – تەجەگىش ستەندى, رۋلمەن باسقارۋدى تەكسەرەتىن ليۋفت ولشەگىش, گاز تالداۋشى, ءتۇتىن ولشەگىش جانە فارا جارىعىن تەكسەرەتىن ەلەكتروندى پريبور. ودان باسقا دا كىشىگىرىم قۇرالدار بار. ەندى بيىلدان باس­تاپ گازبەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ گازىن تەكسەرەتىن جانە شۋدى تەك­سەرەتىن قۇرالداردى قوسىپ جاتىر. تالابى – بۇل قۇرالدار رەسەيدەن شىققان بولۋى كەرەك, ال قىتايدىكى جارامايدى جانە ارنايى تىزىلىمدە بار قۇرالداردى عانا الۋ قاجەت. ارقايسى كەمى 150 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال ارزاندارىن الۋعا تىيىم سالىنعان. جىل سايىن ولاردى دا سەرتيفيكاتتاۋدان وتكىزىپ تۇرۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارى ءبىز سەكىلدى تەحبايقاۋ وپەراتورلارىنا سالماق سالىپ, قازىر بىرقاتارى جابىلىپ جاتىر. باسقاسى قۇرال-جابدىق ىزدەپ سابىلىپ ءجۇر. بۇدان كەيىن تەحبايقاۋ باعاسى دا كوتەرىلەدى», دەيدى ول.

ە.قالىسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا اتالعان بەس قۇرال-جابدىقتى جىلىنا ءبىر رەت سەرتيفيكاتتاۋدان وتكىزىپ تۇرۋ تالابى دۇرىس. ويتكەنى ولاردىڭ بۇزىلۋى مۇمكىن دەتالدارى بار. الايدا سىزعىش, تونيك, شتانگەنتسيركۋل, شۋ ولشەگىش سەكىلدى پريبورلاردىڭ ارنايى تۇرلەرىن عانا ساتىپ الۋ جانە جىل سايىن تەكسەرىپ تۇرۋ – ارتىق تالاپ.

«قازىر ءبارى قىمباتتاپ كەتكەن. ارزاندارى بار, بىراق ولاردى الۋعا رۇقسات جوق. ارنايى تاپسىرىسپەن الدىرۋ كەرەك ەكەن. ال ولاردى جىل سايىن تەكسەرۋگە قانداي قاجەتتىلىك بار ەكەنىن تۇسىنبەدىك. مىسالى, كادىمگى سىزعىشتى نە ءۇشىن تەكسەرىپ, سەرتيفيكاتتاۋدان وتكىزەمىز؟ مۇنداي شەكتەن تىس تالاپ قويۋ جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر», دەيدى ول.

بۇل ايتىلعاندارعا قاراپ ءبىز وسى سالاداعى ءۇش تاراپ – قۇزىرلى ورگان, تەحبايقاۋ وپەراتورلارى جانە كولىك يەلەرى اراسىندا پىكىر قايشىلىعى كوپ ەكەنىن بايقايمىز. زاڭسىزدىق پەن كەمشىلىك جەتىپ ارتىلادى. جوعارىدا ايتىلعان ۋتيل الىم, كولىكتى العاشقى تىركەۋ, جول مەن جانارماي ساپاسى سەكىلدى ماسەلەلەردى دە تولىق شەشپەي, كولىكتىڭ تەحنيكالىق جاعدايى مەن جول قاۋىپسىزدىگى پروبلەماسىنىڭ تۇبەگەيلى الدىن الۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان سالاعا رەفورما اۋاداي قاجەت.