بۇگىندە ەلىمىزدەگى قۇرىلىس كولەمى مەن قارقىنى ەرەكشە ءورىس الىپ تۇرعانى راس. تۇرعىن ۇيلەر, ءتۇرلى عيماراتتار تەز سالىنىپ جاتىر, ونداعى شارشى مەترلەر قىمبات تۇرادى. بىراق, تۇرعىن ۇيلەر مەن نىساندارداعى, ءتۇرلى كەشەندەردەگى جوعارى باعا ونىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟ قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, سەمەيدەگى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى نيكولاي يساەۆ بۇگىندە باعاسى قىمبات, ساۋلەتى سولعىن ۇيلەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعىنا قىنجىلادى. جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ساپاسىنىڭ تومەندەۋى – بىلىكسىز جۇمىس كۇشىن پايدالانۋ جانە جۇمىس ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسىن بۇزۋ سالدارى. ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن مايتالمان قۇرىلىسشىلار بۇگىندە جوقتىڭ قاسى بولىپ تۇر. كەرىسىنشە, اقشا تابۋ ءۇشىن جالدانعان ادامداردىڭ بارلىعى قۇرىلىسشى بولىپ كەتكەن. ونىڭ ىشىندە ستۋدەنت تە, مۇعالىم دە, بۋحگالتەر دە, باسقا ماماندىق يەلەرى دە بار. ال ناقتى ماماندارعا, ءتىپتى, ءارتۇرلى باعىتتاعى قۇرىلىسشىلارعا ءزارۋ ەكەندىكتەرىن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ وزدەرى جالىقپاي ايتۋدا.
بۇكىل ءومىرىن قۇرىلىس سالاسىنا ارناعان, شىعىس قازاقستانداعى نەبىر عيماراتتاردىڭ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىزىلۋىنا اتسالىسقان نيكولاي يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە كىرپىش قالاۋشىلاردىڭ, جوبالاۋشىلاردىڭ نەمەسە جوبالاۋ-تەحنيكالىق ءبولىمى ينجەنەرلەرىنىڭ, سمەتا قۇرۋشىلاردىڭ, مونتاجشىلاردىڭ جانە قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى انىق سەزىلەدى ەكەن. بىراق سىرتتان كەلگەندەر, ياعني سىرتتان شاقىرىلعاندار قاجەتتى زارۋلىكتى جويىپ جاتىر, دەگەنمەن, كەلەشەكتە ءوزىمىزدىڭ بىلىكتى جۇمىسشىلارىمىزدى دايىنداۋىمىز اسا قاجەت, مۇنداي جۇمىستاردى ايماقتاردا باستاعان دۇرىس. قازاقستاندا سانيتارلىق ەرەجەلەر مەن نورمالار الدەقاشان قالىپتاسقان. ماسەلەن, ساۋدا ۇيلەرى كەڭ بولۋى كەرەك, بىراق بىزدە ساۋدا ۇيلەرىنىڭ ءىشى اياداي تار. ساۋدا ۇيلەرىنىڭ ەسىكتەرى سىرتقا قايىرىلا اشىلۋ كەرەك, ءورت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن. ىشتە ادام تولى بولسا, ءبىر جاعداي ورىن العان كەزدە بارلىعى سىرتقا شىعىپ ۇلگەرۋلەرى قاجەت.
– بۇگىندە بۇرىنعىداي قۇرىلىس مەكتەبى جوق, – دەيدى نيكولاي يساەۆ, – ەگەر 1960-1980-جىلدارى قازاقستاندىق قۇرىلىسشىلاردىڭ كاسىبيلىگى جايلى ورتالىق رەسەي, ۋكراينا, پريبالتيكا جاقسى حاباردار بولسا, قازىردە قازاق جەرىندە قۇرىلىس سالاسى جەكە ۇيىرمەگە اينالىپ كەتتى. جاڭادان سالىنعان ۇيلەردىڭ قابىرعالارى تىتىرەپ جاتادى. بۇنداي وقيعا بۇرىن كسرو كەزىندە بولمادى. سول كەزدە سالىنعان «ستاليندىك», «حرۋششەۆتىك» ۇيلەر ءالى دە جارامدى. ماسەلەن, كەزىندە سەمەيدە قۇرىلىسشىلار دايىندايتىن ەكى ۋچيليششە بولعان. قازىر بىرەۋى دە قالمادى. وندا ارلەۋشى, تاس قالاۋشى, سىلاقشى, شاتىر سالۋشى, مونتاجداۋشى سياقتى تولىپ جاتقان ماماندىقتارعا دايىندايتىن. ءاربىر قۇرىلىس ترەسىندە وقۋ كومبيناتى بولعان. ول جەردە ءار ءتورت جىل سايىن قۇرىلىس باستىعىنان بريگاديرگە دەيىن بارلىق ماماندار قوسىمشا وقىپ, جاڭا دۇنيەنى يگەرۋمەن, ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋمەن اينالىساتىن. قازىر مۇنداي اتىمەن جوق. تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىلدان بەرى جاڭادان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەندەر بولماسا, كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرگەن ەشبىر قۇرىلىسشى جوق. جانە قۇرىلىس سالاسىندا جاۋاپكەرشىلىك پەن باقىلاۋ جوق. سەبەبى, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بارلىعى جەكەمەنشىكتە. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستى بۇگىندە ەشكىم دە تەكسەرىپ جاتپايدى. ەگەر ينسپەكتور قۇرىلىس نىسانىنداعى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىنە وراي ءبىر اقاۋدى بايقاسا, ول ءوزىنىڭ انىقتاعان كەمشىلىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرادان باستاپ بارلىق قۇزىرلى ورگاندارعا ايلاپ-جىلداپ سابىلۋىنا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسى كەزدە قۇرىلىس اياقتالىپ, ول پايدالانۋعا بەرىلىپ, ءتىپتى شاشۋ شاشىلىپ قويادى. سوسىن ادامدار ءۇيىمنىڭ انا جەرىنەن سۋ كەتتى, مىنا قابىرعاسى جارىلىپ تۇر دەپ رەنجي باستايدى. شىنىندا دا, بۇل ءتىپتى كۇيكى كورىنىسكە اينالىپ كەتتى. «ەندى قۇرىلىستا سونداي بىردەمەلەر بولۋى كەرەك قوي» دەپ جايباراقات قابىلدايمىز. ال وعان كەتكەن ۋاقىت پەن مەملەكەت قاراجاتىن ەشكىم ەسەپتەمەيدى. پايدالانىلعان ۇساق تاستاردىڭ, قۇرىلىس ەرىتىندىلەرىنىڭ, بەتوندىق قوسپالاردىڭ, كىرپىشتەردىڭ ءارى تەمىرپلاستيكتەردىڭ, كەراموگرانيتتىڭ جانە باسقالاردىڭ قاجەتتى, ءتيىستى سەرتيفيكاتتارى ارقاشان بولمايدى. تەرەزە جانە ەسىك بلوكتارى مەمست تالاپتارىنا جانە بەكىتىلگەن جوبالارعا ءجيى سايكەس كەلە بەرمەيتىندىگى راس. قاراپايىم عانا مىسال, قازىر كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ استىڭعى ءبىرىنشى قاباتىنان دۇكەن نەمەسە ءدارىحانا اشۋ سانگە اينالدى. – ءبىز سوڭعى كەزدە قۇرىلىستىڭ قارقىن العانىن قولدايمىز, ءبىزدىڭ سەمەيدە بارلىق قۇرىلىسقا قاجەتتى ساپالى ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتار جەتكىلىكتى, تسەمەنت زاۋىتى, سيليكات دەيسىز بە تولىپ جاتىر, – دەيدى ءمادينا اسىلجانوۆا دەگەن جاڭا ۇيگە قونىستانۋشى, – بىراق, جاڭا قۇرىلىستاعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باسىم بولىگى ساپا جاعىنان وتە ناشار, ارلەۋدىڭ ساپالارى اسىعىس جاسالعاندىعىنان ەشبىر اسەمدىككە جاتپايدى. كوپتەگەن كەمشىلىكتەر پاتەرلەردە, پودەزدەردە جانە اۋلالاردا ءجيى كەزدەسەدى. بالالار وينايتىن الاڭداردىڭ اينالاسىنا كولىكتەر توپتاستىرىلادى. كوگال, اعاش دەگەنگە ورىن جوق. كولىك كىرۋ اركالارى ويلانباي ورنالاستىرىلعان. مۇگەدەك جاندارعا ارنالعان پاندۋستار جوق. بار بولعان كۇننىڭ وزىندە مۇگەدەك جان تۇرماق, ساۋ ادام تايعاناپ قۇلايتىنداي جايسىز, تىم تىك جاسالعان. بالالار الاڭشالارى كەدەي, جۇتاڭ. – بۇگىندە قۇرىلىس قۇنى وتە قىمبات, – دەيدى تاجىريبەلى قۇرىلىسشى نيكولاي يساەۆ, – سودان بولار تۇرعىن ءۇي قىمبات. قۇرىلىس قىمبات بولۋى سەبەبىنەن كەيبىر كومپانيالار قۇرىلىسشىلار كيەتىن كيىمدەرگە دەيىن ۇنەمدەيدى. بىراق, قۇرىلىسقا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ ءبارى ەلىمىزدە وندىرىلەدى. قۇرىلىسشىلار باستارىنا كاسكا ەمەس, ءجاي توقىما باس كيىم كيىپ الادى. سوسىن قۇرىلىس الاڭى اينالاسىنا قوياتىن جانە قازىلعان جەردەن ابايلاپ ءوتۋدى ەسكەرتەتىن تەحنيكالىق جابدىق, قورشاۋدىڭ بارلىعى دا اقشا جوق دەپ قويىلمايدى. بۇرىندارى ەكونوميكالىق ساراپتاما زەرتحانالارى جۇمىس ىستەيتىن ەدى. بۇگىندە ول جوق. زەرتحانادا ەڭبەك شىعىنى, ماتەريال قۇنى, كولىك قۇنى بارلىعى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ەسەپكە الىناتىن. ماسەلەن, بۇرىندارى «سەلستروي-22» دەپ اتالاتىن سەمەيلىك ترەست, ياعني وتاندىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس كومبيناتتارى بولعان. وندا جينالمالى-قۇراستىرمالى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار عيماراتتارىنا قۇرىلىس پليتالارىن شىعاردىق. بۇلاي ەتۋ ءتيىمدى ءارى جىلدام بولدى. بۇرىنعى سەمەي وبلىسىندا 150 كولحوز, سوۆحوز بولسا, ونىڭ ۇشەۋىندە عانا تيپتىك مەكتەپتەر بولعان جوق. قالعاندارىنىڭ بارلىعىنىڭ عيماراتى مىنە, تاۋەلسىزدىك الساق تا ءالى قولدانىستا. ال بۇگىندە قازاقستان ءبىر وبلىستا عانا ەمەس, ەل بويىنشا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىن ۇستانعان. ارينە, 100 مەكتەپتەن گورى كوبىرەك بولسا وتە جاقسى عوي, دەگەنمەن, مەكتەپتەردىڭ باسىم بولىگىن كەزىندە ءبىز سالىپ كەتتىك, – دەيدى نيكولاي يساەۆ. سوڭعى كەزدە سەمەيدە تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن وتاندىق قۇرىلىس كومبيناتتارى دا ىسكە قوسىلدى. قۇرىلىس سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر وتاندىق قۇرىلىس كومبيناتتارىن ىسكە قوسىپ, سولار ارقىلى قۇرىلىسقا قاجەتتى ساپالى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى شىعارىلسا, بۇل دا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزباق. قۇرىلىس ماتەريالى وتاندىق بولسا, ءسوز جوق, قۇرىلىس ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەدى. «قولجەتىمدى باسپانا-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ءبىراۋىزدان ماقۇلدانعانى راس. ونىڭ اياسىندا بۇرىنعى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتتارىنىڭ جۇمىسى قايتا جاندانىپ, وعان تارتىلاتىن كاسىبي قۇرىلىسشى ماماندار قولجەتىمدى باسپانانىڭ ساپاسىن باقىلايتىن بولماق. بۇدان باسقا, قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن ءتيىستى تالاپتار دا بەكىتىلدى. ول دا باعدارلامانىڭ ساپالىق كورسەتكىشىن نىقتاي تۇسەدى. «قولجەتىمدى باسپانانىڭ» ارقاسىندا قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دەگەن ىشكى سۇرانىستىڭ ارتۋى مۇمكىن. قالاي دەگەندە دە, باسپاناسىز جۇرگەن حالىق كوپ. ولاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا ءبىلۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. بۇگىندە وسى «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا تالاي جاندار باسپانالى بولىپ ۇلگەردى, سالىنعان عيماراتتار ساپاسىمەن دە, ساۋلەتىمەن دە ۇزاق جىل ەل يگىلىگىنە جارار دەپ ۇمىتتەنىمىز. – كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى, – دەيدى وسى سالاعا كەلگەن جاس قۇرىلىسشى ايدار ۇزىنبۇلاقوۆ, – مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاسالدى. وتاندىق قۇرىلىس يندۋسترياسى قانات جايىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى كوبەيىپ جاتىر. سوندىقتان دا, مەن وسى قاراپايىم ماماندىقتى تاڭداعانىما ەش وكىنبەيمىن. قۇرىلىس – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى دىڭگەگى بولىپ كەلەدى. قۇرىلىستى العا جىلجىتۋدا قۇرىلىسشىلار قازىرگى زامانعا ساي بىلىكتى دە ءبىلىمدى, ىسكەر دە قابىلەتتى مامان رەتىندە وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە بولىپ, قالامىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك سىڭىرە بەرسە دەگەن تىلەگىم بار. قۇرىلىسشىلار قاراپايىم ماماندىق يەسى بولعانمەن, ولاردىڭ كاسىپقويلىقتارى مەن شەبەرلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا جاڭا ۇيلەر, مەكتەپتەر, اۋرۋحانا, جولدار سالىنىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلىس سالاسى قارقىن الىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ايماقتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جانە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلامالارى اياسىندا اۋقىمدى تىرلىكتەر اتقارىلدى. سوڭعى ۋاقىتتا سەمەيدە بىرقاتار نىساندار بوي كوتەردى. بۇگىندە قالاداعى بوي تۇزگەن تۇرعىن ۇيلەر دە, اۋرۋحانالار مەن ءبىلىم نىساندارىندا, ىسكە قوسىلعان وندىرىستەردە – ءبارى-بارىندە قۇرىلىسشىلاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءىزى, قولتاڭباسى جاتىر. سوندىقتان, قۇرىلىسشى ماماندىعى قۇرمەتكە لايىق. تەك قۇرىلىسشىلار بىلىكتىلىگى جوعارى بولسىن دەيىك...
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.
