سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
قازاقستان «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى+» يدەياسىن قولدايدى
سامميتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەپ, ەڭ الدىمەن ەرەكشە قوناقجايلىق كورسەتكەنى ءۇشىن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وسى جيىننىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا, كۇن ءتارتىبى وزەكتى ەكەنىن ايتتى.
– ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ تاريحى – تامىرلاس, حالىقتارىمىزعا ورتاق سان عاسىرلىق شەجىرەمىز بار دەپ ۇنەمى ايتىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى – بەرەكەلى بىرلىگىمىز بەن ماڭگىلىك ىنتىماعىمىزدىڭ التىن ارقاۋى. جاقىندا ەلدەرىمىز «تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىق كۇنىن» اتاپ ءوتتى. بۇل – بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەتىن ماڭىزدى مەرەكە. بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى دوستاس حالىقتاردىڭ باسىن قوسقان مارتەبەلى ءارى بەدەلدى قۇرىلىمعا اينالدى. بىلتىردان بەرى ۇيىمعا قۇرمەتتى پرەزيدەنت سادىر جاپاروۆ باستاعان قىرعىز ەلى ءتيىمدى توراعالىق ەتتى. قىرعىز تاراپىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. ەندى توراعالىق قۇرمەتتى يلحام گەيدار وگلۋدىڭ باسشىلىعىمەن ازەربايجان تاراپىنا بەرىلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا ۇيىمىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلى ارتا تۇسەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, قاقتىعىستار مەن شيەلەنىستەر, گەوساياسي تەكەتىرەستەر الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنە اسەر ەتەتىن قاۋىپتى ۇردىسكە اينالعانىنا توقتالدى.
– وسىنداي الماعايىپ زاماندا 30 جىلدان اسا ۋاقىت شەشىمىن تاپپاعان شيەلەنىسكە قاتىستى ازەربايجان مەن ارمەنيانىڭ بەيبىتشىلىك دەكلاراتسياسىنا قول قويعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ورلەۋگە جول اشاتىن تاريحي مامىلە بولدى. قازىر الەمدەگى گەوساياسي احۋال اسا كۇردەلى, سوندىقتان تۇركى ەلدەرى ورتاق مۇددە جولىندا كۇش جۇمىلدىرۋعا ءتيىس. بۇگىندە جاھان جۇرتى ءبىزدى زور سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىن, بەدەلى مىقتى, ىنتىماعى جاراسقان مەملەكەتتەر رەتىندە تانيدى. بىرقاتار ەل ءبىزدىڭ ۇيىمعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بۇل رەتتە قازاقستان ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى+» فورماتىن قۇرۋ يدەياسىن قولدايدى. وسى باستاما ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا جول اشاتىنى ءسوزسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تۇركى مەملەكەتتەرى اۋماعىندا تۇراقتىلىقتى, قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ىسىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءرولى مەن الەۋەتى ەرەكشە.
– كەڭەستى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ ۇدەرىسىنە قولداۋ كورسەتكەن ازەربايجان تاراپىنا, سونداي-اق بارشا تۇركى مەملەكەتتەرىنە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. تۇركى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە سىن-قاتەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ جولىنداعى ماقسات-مۇددەسى – ورتاق, سوندىقتان وسى باعىتتاعى ىقپالداستىعىمىز تابىستى جۇزەگە اسۋدا. ءبارىمىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى باستامالاردى قولداپ كەلەمىز. بىراق ءبىز مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماۋىمىز كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپتەگەن ەلدىڭ شەكاراعا باعىنبايتىن جاڭا قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن العا تارتىپ, ۇيىم اياسىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
– بۇل كەڭەس مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرىپ, كۇش جۇمىلدىرۋعا جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك پەن تەحنولوگيالىق بايلانىستى بەكەمدەي تۇسەدى. بيىل قىركۇيەكتە وسى تاقىرىپ بويىنشا الماتىدا وتكەن كونفەرەنتسيا ناتيجەلەرى كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن تاعى دا راستادى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تۇراقتىلىق پەن ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى رەتىندە اتادى.
– ءبىز 2040 جىلعا دەيىنگى تۇركى الەمىنىڭ دامۋ باعدارىن تولىق ىسكە اسىرۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى سامميت وسى جوسپاردى ناقتى شارالارمەن تولىقتىرۋعا ءتيىس. ۇيىمعا قاتىسۋشى ءار مەملەكەتتىڭ وزىنە ءتان ارتىقشىلىعى جانە جەتىستىگى بار. سوعان قاراماستان ۇيىم اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكا سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى تەتىكتەر ۇسىنىلعان. سونىڭ ءبىرى – تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى. وسى قارجى ۇيىمىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋىمىز كەرەك. بيىل تۇركىستاندا ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكا جانە ساۋدا مينيسترلەرى باس قوسادى. سول كەزدە قور قارجىلاندىراتىن جوبالار ءتىزىمىن جاساعان ءجون بولار ەدى. ونەركاسىپ سالاسىنداعى ىقپالداستىق ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى ورايدا, تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ الەۋەتى زور دەپ ەسەپتەيمىز. كەلەسى جىلى وسى پالاتاعا قازاقستان توراعا بولادى. بۇل باعىتتا ءبىز ناقتى جوبالارعا باسىمدىق بەرەتىن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا باعدارلاماسىن قابىلداۋدى ۇسىنامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ارىپتەستىك ارتادى
پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى سانايدى.
– ەلدەرىمىز شىعىس پەن باتىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى جالعايتىن توعىز جولدىڭ تورابى – ەۋرازيا تورىندە ورنالاسقان. قازىر قازاقستان اۋماعى ارقىلى 5 حالىقارالىق تەمىرجول ءدالىزى وتەدى. ازيا مەن ەۋروپا اراسىندا تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ 85 پايىزعا جۋىعى قازاقستان ارقىلى جونەلتىلەدى. جاقىندا ءبىز «دوستىق – مويىنتى» تەمىرجولىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن ىسكە قوستىق. بۇل قادام ترانسقازاقستان تەمىرجول ءدالىزىن قارقىندى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. جاڭا جول جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن 5 ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا تاعى دا ەكى ماڭىزدى تەمىرجول سالىنىپ جاتىر. وسى جوبالار ايماقتىق لوگيستيكانى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىنى انىق. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى ەۋرازياداعى جول تورابىنىڭ ستراتەگيالىق بولىگىنە اينالدى. كەيىنگى 5 جىلدا ورتا ءدالىز ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 6 ەسە ءوستى. جاقىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كولىك مينيسترلەرى الماتىدا باس قوستى. تاراپتار كەزدەسۋدە وسى جول باعدارىنا قاتىستى بىرقاتار كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. بۇل رەتتە ءبىز تۇركى مەملەكەتتەرىن ورتا ءدالىز بويىنداعى اۋە حابتارى, تەمىرجول بەكەتتەرى جانە تەڭىز پورتتارى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىرامىز. قازىر كولىك-ترانزيت سالاسىن تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى جۇمىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. وسى ورايدا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ءتيىمدى بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بەدەلدى ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, ۇيىم اياسىندا ارنايى تسيفرلىق مونيتورينگ ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى ۇسىنامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قازاقستان تسيفرلاندىرۋ ىسىنە, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن مالىمدەپ, تولىق تسيفرلىق ەل بولۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە ايقىنداعانىن جەتكىزدى.
– جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي دامىتۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدى قولعا الدىق. باعدارلاما اياسىندا جىل باسىنان بەرى 400 مىڭنان اسا ستۋدەنت ارنايى ءبىلىم الدى. سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت ماماندارىن وقىتاتىن تۇڭعىش زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازاقستان وسى وقۋ ورداسىندا ءبىلىم الۋعا نيەت بىلدىرگەن تۇركى ەلدەرىنىڭ جاستارىنا ارنايى گرانتتار بولۋگە دايىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان سالالار بويىنشا ۇيىم اياسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن بىرقاتار باستاماعا توقتالىپ ءوتتى.
– جۋىردا استانادا Alem.AI جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلدى. سونىڭ نەگىزىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ تسيفرلىق يننوۆاتسيالار ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل ورتالىق ستارتاپتاردى قولداپ, بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋعا جول اشادى. جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا تاجىريبە الماسۋعا جانە ۆەنچۋرلىك كاپيتال تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ الەۋەتىن حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇتىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالاردان تۋىندايتىن تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋىمىز كەرەك. سوندىقتان كەلەسى جىلى قازاقستاندا وتەتىن ۇيىمنىڭ بەيرەسمي ءسامميتىن «جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ» تاقىرىبىنا ارناۋدى ۇسىنامىن. وسى جيىننىڭ قارساڭىندا بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋعا دايىنبىز, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى جاعدايدا ەنەرگەتيكا ماسەلەسىنە دە باسا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– بۇل – ەكونوميكامىزدىڭ تىرەگى, ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدىڭ نەگىزى. بۇگىندە ءبىز ورتاق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدامىز. ەنەرگيا تاسىمالداۋدىڭ قاۋىپسىز ءارى ىڭعايلى جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. قازاقستان, ازەربايجان, وزبەكستان اراسىنداعى جاسىل ەنەرگيا ءدالىزى – وسى سالاداعى جەمىستى ىنتىماقتاستىق ۇلگىسى. سونىمەن قاتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە, ەڭ الدىمەن, كۇن ەنەرگياسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت دەگەن ويدامىز. وسىعان وراي, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىندا ەنەرگيا تيىمدىلىگى جونىندەگى وزىق تاجىريبە كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. دەگەنمەن مۇناي مەن گازدى, ۋراندى, كومىردى, سيرەك كەزدەسەتىن مينەرالداردى يگەرۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىنىڭ نەگىزى بولىپ قالا بەرەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
كاسپي تەڭىزىنىڭ احۋالى – ورتاق ماسەلە
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, قازىر الەمدە اسا كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان سۋ تاپشىلىعى تاياۋ ارادا ورتا ازياداعى ەڭ وزەكتى سىن-قاتەر بولۋى مۇمكىن.
– وزەن-سۋلاردىڭ ورتاق يگىلىك ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر كەرەك دەپ سانايمىز. سۋارۋ جۇيەسىنە تسيفرلىق باقىلاۋ ورناتۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىستەرىن كەڭىنەن قولدانۋ, سۋقويمالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە بىرلەسكەن باعدارلاما قابىلداۋعا بولادى. قازىر كاسپي تەڭىزى تارتىلىپ بارا جاتقانىن بىلەسىزدەر. بۇعان ءبارىمىز الاڭداپ وتىرمىز. قارت كاسپيدىڭ تۇركى جۇرتى ءۇشىن ورنى قاشاندا بولەك. ونى حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى دانەكەر دەۋگە بولادى. كەيىنگى جىلدارى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى ايماقتىڭ ەكولوگياسى مەن ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۇل – جاھاندىق اۋقىمداعى ماسەلە. مەن مۇنى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىندە جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەكەلىك سەسسياسىندا ايتتىم. ءبىز تامىرلاس جانە شەكارالاس ەلدەر رەتىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ احۋالىن جاقسارتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. مەن تۇركى مەملەكەتتەرىن وسى باعىتتا كۇش بىرىكتىرىپ, بىرلەسكەن جوبالار ازىرلەۋگە, حالىقارالىق باستامالاردى قولداۋعا شاقىرامىن. قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن كەلەسى جىلى ساۋىردە وڭىرلىك سامميت وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. تاقىرىپ – «تۇراقتى بولاشاق جولىنداعى ورتاق كوزقاراس». ءبىز تۇركى ەلدەرى وسى ءسامميتتىڭ جۇمىسىنا جوعارى دەڭگەيدە بەلسەنە قاتىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىقپالداستىقپەن قاتار, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس تا نىعايىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بيىل اقتاۋ قالاسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ جاريالاندى. سونىڭ اياسىندا بىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. كاسپي جاعالاۋىندا تۇركى مادەنيەتىنىڭ فەستيۆالى ءوتتى. وسى ماڭىزدى ءىس-شاراعا 100 مىڭنان اسا كورەرمەن قاتىستى. بۇعان قوسا بيىل الماتى قالاسى تۇركى الەمى جاستارىنىڭ استاناسى اتاندى. ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى باۋىرلاستىق رۋحىندا تاربيەلەپ, جاستارىمىزدىڭ مادەني ىقپالداستىعىن نىعايتۋدى قولعا الۋىمىز قاجەت. وسىعان وراي, كەلەسى جىلى الماتىدا كرەاتيۆتى ەكونوميكا فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىنامىز. مۇنداي قادام جاستارىمىزدى جاقىنداستىرۋعا, ولاردىڭ ءبىلىمىن جانە بىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقتا «ونەرلى ورگە جۇزەدى» دەگەن ءسوز بار. شىن مانىندە, ونەر, ءبىلىم, عىلىم قۇندىلىقتارى وركەنيەتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى. قازاقستاندا ەلدەرىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ارنايى ءىس-شارا وتكىزگەن ورىندى بولار ەدى. بۇل ءىس-شارانى ۇيىمىمىزدىڭ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ اياسىندا وتكىزۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, تۇركى الەمىن زەرتتەۋشىلەر كلۋبىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. ونى تۇركى اكادەمياسىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستىرۋعا بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءسوز سوڭىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇتاستىعى مەن ىنتىماعىن نىعايتا تۇسۋگە شاقىردى.
– ازەربايجاننىڭ ايگىلى اقىنى ءارى وسى تاريحي جەردىڭ تۋماسى باحتيار ۆاحابزادەنىڭ «تۇرىكتىڭ تۇرىككە دۇشپاندىق جاساۋعا حاقىسى جوق!» دەگەن وسيەتى بار. ءبىز اعا بۋىننىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن جادىمىزدا ساقتاپ, تۇركىلەردىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىس, بىرلىگى بەكەم باۋىر ەكەنىن بۇكىل الەمگە پاش ەتىپ كەلەمىز, – دەدى ول.
مەملەكەت باسشىسى ۇيىمعا توراعالىق ەتەتىن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆكە مول تابىس جانە ساتتىلىك تىلەدى.
سامميتتە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان, تۇرىكمەنستان حالك ماسلاحاتىنىڭ توراعاسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومىراليەۆ جانە بايقاۋشى تاراپتاردىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى.
تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ءحىى ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گابالا دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى.
