تارعىل تاستاعى تاڭبا كىمدى بولسىن وزىنە ىنتىقتىرا تۇسەدى. تاڭ الاگەۋىمنەن جەتكىزبەي قويعان جول قاجىتقانداي ما, يەن دالانىڭ ادەمى كەيپى دوڭگەلەنگەن كۇيى قالىپ بارادى. الدان تاڭسىق سۋرەتتەي سەزىمدى تەربەگەن سۇلۋ كورىنىس شاقىراتىنداي. ىقىلاس اۋىپ بوز دالانى قاق بولگەن قارا جولمەن جەتكىزبەستەي كورىنگەن كوكجيەككە اسىعامىز.
تاڭبالى... تىم تانىس, تىم بەيمالىم الەم...
تاڭبالى شاتقالى ىلە الاتاۋىنان ەنشى بولگەندەي تىم تومەندەگى بالقاش كولىنە دەيىنگى ارالىقتا, سونىمەن قاتار ودان وزىپ, شالعايداعى بەتپاقتىڭ شولىنە دەيىن ەركىن سوزىلعان شۋ-ىلە اتىرابىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى جوتا قويناۋىن الىپ جاتىر. بۇل وڭىردە تاڭبالى وزەنىنىڭ اڭعارىنا جاقىن ماڭ قارا كۇزگە دەيىن ءوز رەڭىن بەرمەي, شۇراتتىڭ اسپەتتى كەيپىن ساقتايتىنى كوڭىلگە مەدەۋ بولارى راس. وسى ايماققا عانا ءتان, ايتسە دە قىزىل كىتاپتىڭ پاراعىن كوبەيتىپ, قالىڭداتا تۇسكەن وسىمدىك اتاۋلى وتە كوپ ەكەندىگى ءسىزدى ويعا قالدىرار. ونىڭ ىشىندە وزىندىك كەسكىن-كەلبەتىمەن ەرەكشە نازار اۋدارتار. رەگەل قىزعالداعى مەن كۋشەنوۆيچ يۋنانى, جاڭبىردان كەيىن ءدۇر كوتەرىلىپ كوز اربار وسىمدىكتەردىڭ قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋى كەرۋەن توبەلەردىڭ كەرىم سۋرەتىنە ايرىقشا ءسان بەرىپ كورىكتەندىرەتىنىنە رياسىز سەنەسىز.
تاڭعاجايىپ سىرلى شاتقالدىڭ جەر بەدەرى تاۋدىڭ سان ميلليونداعان جىل الەمىندە پايدا بولعان تابيعي قۇبىلىستار اسەرىنەن ورىلگەن كورىنىس ەكەنىن گەولوگ مامانداردىڭ پايىمى اڭعارتادى. كۇن استىندا قاراۋىتقان تاۋدىڭ ۇلان-اسىر جازىقتىقپەن ارا جىگىندە ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان كونە جارىق سىزىعىنىڭ جاتۋى ارالىعى ءدال بولىنگەنىنىڭ ۇلگىسى ىسپەتتەس. شوقىلاردىڭ توبەلەر تىزبەگىنە ۇلاسۋى تاڭبالى وزەنىنىڭ اڭعارىن قالىپتاستىرعانداي ەكەن.
تاۋ شاتقالىنا كىرە بەرىس بوساعانىڭ اسەرلى كورىنىسى كانون كەيپىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى. ءوزارا ادەمى ۇندەسكەن شوقىلاردىڭ بەينەلەرى بىرىمەن ءبىرى تىزبەكتەلە ۇلاسىپ, اڭعار ءيىندىسىنىڭ جاراسىپ الەمى تۇيىق كەڭىستىكتەگى كەيىپتەرى انىق. سول جارتاستاردىڭ بەتتەرى كۇندەردىڭ كۇنىندە ايناداي تەگىس قابىرعا بولعان دا شىعار دەپ تە ۋىز ويعا بەرىلەسىز. سان عاسىر بويىنا ءتۇرلى ورنەكتىڭ تاس بەتىنە ءتۇسىپ, جىلدار اسەرىنەن توتىققان كورىنىستەردىڭ كەسكىنى كوز جاۋىن الاتىنىنا تاڭداناسىز. تابيعات جارىقتىقتىڭ توسىن قۇبىلىسىنىڭ كەيدە شىداس بەرمەس مىنەزى دە قىزىق, سونداي شايپاۋ ساتتەردە شىرت كەتىپ قابىرعالار شىتىناپ سىناتىن دا شىعار. سونداي قيامەت ساتتەردە اشۋ تانىتىپ بۇرق ەتكەندە تاس اتاۋلى جىك-جاقپار بولىپ تاۋ ەتەگىنەن قالاي شىققانىن بىلمەي قالاتىن دا شىعار... مىڭ سان سۋرەتتىڭ كەيبىر بولىگى توڭكەرىلىپ اڭعار تابانىندا جاتىر. بەتكەيدەگى جالعىز اياق سوقپاق جول ءسىزدى كەيدە ىلگەرىلەتىپ جوعارى كوتەرەدى, كەيدە كىلت بۇرىلعان كۇيى قۇلدىراتىپ, تومەنگە الىپ بارادى.
جارتاستاردىڭ تەپ-تەگىس بەتكەيلەرى شەبەرلەردىڭ ءوز ويلارىن جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى, عاسىرلار بويىنا عۇرىپتىق راسىمدەردى, قاسيەت تۇتقان جورالعىلاردى جاساۋدىڭ كيەلى ورنى رەتىندە پايدالانۋعا ىڭعايلى قىزمەت اتقارا ءبىلدى. ونىڭ ءبىر دالەلى جارتاس ەتەگىندەگى بۇتالارعا اق شۇبەرەكتىڭ بايلانۋى بولسا كەرەك.
تاڭبالىداعى تاس بەتىنە تۇسكەن وزگەشە ورنەكتى سۋرەتتەر ايتار سىرى سان الۋان. ولاردىڭ ىشىندە قولا جانە ەرتە تەمىر داۋىرلەرىنە, ورتا عاسىرلارعا جانە كەيىنگى كەزەڭگە جاتاتىن قورىمدار مەن قونىستار ورنى, قۇرباندىق شالۋ مەن پەتروگليفتەرگە ءتان ىڭعايى كەلەتىن ەسكەرتكىشتەر ساناتىنداعى ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن نازار اڭعارتار جەر. ءجۇز شاقتى تاس ەكەنى دە كەشەننىڭ اۋقىمدى اۋماقتى الىپ جاتقانىن تانىتادى. بۇل جايت كونە داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى 3 مىڭ جىلدىق تاريح شەجىرەسىن ايعاقتار ارحەولوگيالىق دايەك ەكەنى مەرەيىڭدى وسىرەدى. تاڭبالىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى رەتىندە قازاق جەرىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى مىڭ جىلدىق كەزەڭدە قونىستانعان قولا ءداۋىرىنىڭ تايپالارى سانالادى. تاڭبالىنىڭ العاشقى ادامدارى – باقتاشىلار وزدەرىن قورشاعان تابيعات الەمىنە پەتروگليفتەر تاڭبالاپ, تۇرعىن ۇيلەر مەن جەرلەۋ قۇرىلىستارىن سالىپ, وزىندىك ءداستۇر مەن سالتتاردىڭ جورالعىسىن نەگىزدەي باستادى. تاڭبالىنىڭ كەلەر ۇرپاققا ايتارى – دۇنيەنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىنىڭ ادۋىن تولقىنىندا قانشاما عاسىرلار الەتىندە عۇمىر كەشكەن حالىقتار – ساقتار مەن ۇيسىندەر, ەجەلگى تۇرىكتەر مەن ولاردىڭ جۇراعاتتارى قازاقتار ءۇشىن بابالاردان قالعان مۇرا بولىپ ساقتالىنىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى.
اسپاندا اق شاربى بۇلت. الاتاۋدىڭ ۇشار باسىنان كۇن كوتەرىلدى. قوپادان وتكەن جولدا ءبىز بيىك توبەگە جەتىپ توقتادىق. كولىكتە كەلە جاتقان «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق مۋزەيىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەلەۋسىز جامپەيىس ۇلىنىڭ ايتار اڭگىمەسى كوپ. توبە باسىنان تاڭبالى قۇددى الاقانداعىداي انىق كورىنەر ەدى. الىستان سەرىكتاس مۇنارتادى...
تاڭبالى كەشەنىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كانوننىڭ قاتپارلى جارتاستارىندا 3000-نىڭ ماڭايىندا پەتروگليفتەر بار بولسا, ال تاياق تاستام جەردەگى تاۋ ەتەگىن الىپ جاتقان ۇلكەن قورىمنىڭ ورنى ارقىلى انىقتالعانداي, جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ وتە كونە عۇرىپ ەكەنىنەن سىر اقتارادى. عالىمدار بۇل عۇرىپتاردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءحىV-ءحىىى عاسىرلار داستۇرىنە ءتان دۇنيەلەرمەن ۇندەسەتىنىن ايتسا, كۇرە تاس جولدان تاۋعا بۇرىلعان ماڭداعى جازىقتا تابىلعان ب.ز.د. 1 مىڭجىلدىقتاعى جانە ب.ز. 1 مىڭجىلدىعىنداعى ەرتە كوشپەلىلەردىڭ وبالارى كەزدەسەتىنى زەرتتەۋشى اتاۋلىنىڭ توسىنداۋ قۇپياسىمەن ىنتىقتىرا تۇسەدى.
بۇل اۋماقتا ادامنىڭ قونىس رەتىندە پايدالانباعانى دا مىنا وبالار ورنى مەن پەتروگليفتەر كانونى راسىمدەر جاساۋ ءۇشىن ءدىني ماقساتتاردا پايدالاناتىن وتە ەرتەدەن تابىنۋ عۇرپىن ورىندايتىن جەر رەتىندە كيەلى مەكەن سانالعانى ماقۇلداتادى. تاۋ قويناۋىنان قايناپ شىعار بۇلاق كوزدەرىنە تاقاۋ ورنالاسقان تۇرعىندار شوقىلاردىڭ قىسقى جەمدەر مەن كەزدەيسوق جاسالاتىن شابۋىلداردان قورعايتىنىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. شاتقالدىڭ تاۋلىق جاعدايى جاڭا جەرلەردى تاڭداۋعا شەكتەۋ قوياتىندىقتان ادامدار ءبىر كەزدەرى بابالارى يگەرگەن بولىكتەردى قايتادان بىرنەشە مارتە قايىرا پايدالانىپ وتىرعان كونە عيماراتتار قۇلاندىلارعا اينالىپ, ولاردىڭ ورنىنا جاڭالارى پايدا بولدى.
قىزىعى دەگەندە ەسكە تۇسەتىن دايەك, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا جاتاتىن تاڭبالى قونىسىنىڭ ىشىندە ەرەكشەلەۋ سيپات تانىتار وشاقتى تاس ءۇيدىڭ جۇرتى ءۇش مەترلىك تەرەڭدىكتە جاتۋى ويلاندىرۋى كەرەك دەرەك بولىپ كەس-كەستەي بەرەدى. سەبەپ ىزدەيسىز, بۇل جەردە ادامدار ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن مەكەن ەتكەن. كەشەن اۋماعىنداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى تۇگەلدەي دەرلىك زەرتتەۋ جاسالىنىپ, زەردەلەنىپ بىتكەن جوق. الداعى كۇندەرى شەشىمىن تابار ماسەلەلەردى ارنايى عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ تاقىرىبى رەتىندە ۇسىنىلۋى ىزدەنىسكە تولى ءىستىڭ باستاۋى دەرسىز. ەل نازارىن اۋدارار ەڭ ماڭىزدى عىلىمي دەرەك پەتروگليفتەردىڭ تارعىل تاستاعى جۇمباعى مول تاڭبالارىنان باستاۋ الادى. ولاردىڭ وراسان زور كوركەم قۇندىلىعىن ايتىڭىز.
تارعىل تاس بولىپ ايشىقتالعان كونە جارتاستىڭ بەتىنە كەرەمەت سۋرەتتەردى تۇسىرۋشىلەر ماگنيدىڭ, مارگانەتستىڭ, تەمىردىڭ توتىعۋىنان ورنەكتەر جىلدار الەتىندە پايدا بولاتىن وزگەشەلىكتى سەزىنگەن دەرسىز. شەبەرلەر تاس پەن مەتالدىڭ اسەرىنەن تۇسەتىن سوققى ارقىلى بەينە-بەدەردىڭ كونتۋرىنداعى توتتىڭ قاباتىن ارشىپ, كورىنىستەرگە ءتۇرلى رەڭكتىك ۇلگىلەر بەرۋگە تىرىسقان. سان جىلداردى ارتقا تاستاپ, اشىق ءتۇستى بەينەلەر جارتاستىڭ قاراۋىتقان تۇسىندە انىق كورىنەدى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىت مولشەرىندە بەينە-بەدەرلەردىڭ قايتا توتىعىپ, قارايىپ جارتاس تۇسىنە ەنگەن بويى ءسىڭىپ جوعالادى. سۋرەتتەردىڭ ءوڭىن قالپىنا كەلتىرۋ توتىقتاردى قايتادان كەتىرۋدىڭ, ياعني نەيروگليفتەردى جاڭادان جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە عانا جۇزەگە اساتىنىن وسى ءىستىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ زەردەلەپ جۇرگەن ماماندار الدىڭىزعا تارتادى. تاقتا تاستاي جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەردىڭ تۇستەرى ءارتۇرلى بەينەلەردى اڭعارتادى. بۇل ولاردىڭ ءار داۋىردە, ءار كەزەڭدە بەدەرلەنگەنىن ايعاقتايدى. ماسەلەن, تاس بەتىندە ارەڭ دەگەندە اجىراتىلاتىن سۇلبالاردىڭ قارا تۇستىلەرى وتە بايىرعى كەزەڭگە,
سوناۋ قولا
داۋىرىنە جاتسا, ودان بەرگى ورتاعاسىرلىق جانە دە وسى زامانعى بەينەلەردىڭ ءتۇسى اشىقتىعىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر نارسە, ءار كەزەڭدە سالىنىپ, ءبىرىن ءبىرى ايقىش-ۇيقىش جاۋىپ, استارلاسىپ جاتقان پەتروگليفتەردى دە كەزدەستىرەسىز. وسى سەكىلدى بىرنەشە قاباتتا شيىرلانا بەدەرلەنگەن ۇلگىلەر مەن توتىقتاردىڭ ءوڭى بەينەلەردىڭ كەزەڭدىك ۋاقىتىن انىقتاۋعا سەپتىك مۇمكىندىگى وراسان.
تاڭبالى پەتروگليفتەرىنىڭ جاسىن ءدال انىقتاۋدىڭ ءبىر ۇشى ارحەولوگيالىق قازبالار كەزىندە كونە قابىرلەر مەن قالانعان قۇرىلىس تاستارىنداعى سۋرەتتەردىڭ بەدەر-بوياۋىندا جاتىر. قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن قابىرلەر مەن بايىرعى قونىستاردان تابىلعان زاتتارعا جاسالعان رادي-كومىرتەك ساراپتاماسى دا كونە سۋرەتتەردىڭ جاسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. قولا ءداۋىرى كەزەڭىندەگى قابىرلەردىڭ قابىرعالارىنا قويىلعان تاستاردىڭ بەتىنە ايشىقتالعان كەسكىندەر عيباداتحاناداعى باعزى پەتروگليفتەردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءحVى-ءحىىى عاسىرلاردا ورنەكتەلگەنىن اڭعارتادى.
«تاڭبالىعا كەلگەن سايىن كوزىڭە ەرەكشە ىستىق تارتىپ, وزگەشە ءبىر سۋرەت تۇرادى, ول ماڭگىلىك اعاش تاڭبالانعان تاسقا سوعامىن», – دەدى ەلەۋسىز اعا, وتكەن جىلعى بۇل تارماقتىڭ ساياحات جولىن بىتىردىك. تارعىل تاستاعى دوڭگەلەنە سالىنعان بايتەرەك تىم ەرەكشە ىستىق تارتادى ەكەن. بۋىرقانعان ناۋرىز تويىنىڭ ءسان-سالتاناتىن ايشىقتاعان كۇيى جانارعا وتتاي باسىلدى. الاتاۋ جارىقتىق تىم بيىكتەپ كەتكەندەي كوز ۇشىندا انىق كورىنەدى...
تۇركى عىلىمى دەرەكتەرمەن سالىستىرمالى نەگىزدە انىقتالعان ءار ءداۋىردىڭ قارۋ-جاراقتارى مەن كيىم-كەشەك ۇلگىلەرىنىڭ سيپاتىن پايدالانا وتىرىپ, پەتروگليفتەردىڭ ۋاقىتى جونىندەگى ماعلۇماتتار ءوربيدى. جارىق قۇرالدارى رەتىندە قولا ءداۋىرى تايپالارىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءحVى-حV عاسىرلاردا پايدا بولعان ات اربالار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا, ياعني اتقا سالت ءمىنۋدى يگەرگەن كەزدە ءومىر سۇرگەن تۇركى تايپالارىنىڭ كۇرەسكەرلىك كەيپىن اڭعارتسا كەرەك. ساق ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى جان-جانۋارلاردى كەسكىندەۋىمەن وزىندىك مانەرىن سەزىندىرە تۇسەدى. بۇل توپقا كىرەتىن بەدەرلەر جيىنتىعى «اڭ ءستيلى» اتاۋىنا جاتقىزىلىپ ءجۇر. قازاق دالاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن پەتروگليفتەردىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن التاي مەن موڭعوليانىڭ اۋماعىندا كەزدەسەتىن سۋرەتتەر توبى قۇرايدى. بۇدان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىمەن قانشا ارالاسىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ەرەكشە تاريحي قۇندىلىقتى ءار حالىقتىڭ جارتاسقا جازىپ قالدىرعان سىزبا بەدەرلەرى مەن بەلگىلەرى, تاڭبالاردى قۇرايدى. ال ول دەگەنىڭىز تاڭبالى شاتقالى – ولار ءۇشىن شاتتىعى مەن مۇڭىن, قايعىسى مەن قۋانىشىن, ءداستۇرى مەن ءدىلىن, جاقسىلىعى مەن قينالىسىنا كۋا بولعان تىرشىلىك مەكەنى, كەلەر ۇرپاققا ايعاقتار قاسيەتتى جەرى.
تاڭبالىعا العاشقى پەتروگليفتەردىڭ تاڭبالانۋى قولا ءداۋىرىنىڭ شەبەرلەرى ەنشىسىنە جاتقىزىلادى. ول كەزەڭدەگى مۇمكىندىكتىڭ مولدىعىن بەدەرلەردىڭ كولەمىنەن اڭعارۋعا بولادى. سۋرەتتەردىڭ ورتاشا ولشەمدەرى 25-30 سانتيمەتر, ال ەندى كەيبىرەۋلەرى 60-70 سانتيمەتردەن 1 مەترگە دەيىن جەتەدى. عيباداتحانانىڭ ءى-V توپتارىنىڭ اۋماعىنا جاتاتىن جارتاستارداعى پەتروگليفتەردىڭ ءبىر-بىرىنە سالىنۋ ءادىسى مەن ۇلگىسىنىڭ مانەرىنە كەلسەڭىز, تىم ۇقساستىعى, ءوزارا ۇندەس ءبىر شەبەردىڭ قولىنان شىققانداي اسەر بەرەدى. جابايى بۇقالار, جىلقىلار مەن قۇلاندار, قاباندار مەن قاسقىرلار ىسپەتتى جانۋارلار بەينەلەرىمەن قاتار, سول ءداۋىردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە بەرۋشىنىڭ وي-قيالىنان تۋىنداعان بەينەلەر دە تاس بەتىنەن ورنەك تابا بەرەدى, ولار: جانۋارلار تەرىسىن جامىلعان ىلمەك قولدى قۇبىجىقتار, شوقپار مەن ايبالتا ۇستاعان باتىل جاۋىنگەرلەر جانە دە باستارىنىڭ اينالاسىندا ساۋلە شاشقان بەينەلەر... قولا ءداۋىرى تايپالارىنىڭ تابيعات قۇبىلىستارىنا تابىنعان پانتەون عيباداتحاناسىنىڭ ورتالىق بولىگىندە, كانوننىڭ ەڭ بيىك ءارى تىك جارتاسىندا كەسكىندەلگەن. ول ءبىر تارتىپتە ارقايسىسى وزىنشە بەينەلەنگەن 7 قۇداي پەرسوناجىنان, استىڭعى بولىگىندە بيلەپ جۇرگەن 10 جاۋىنگەردىڭ كەسكىندەرىنەن تۇرادى. بالكىم, بايىرعى كەزەڭنىڭ تۇسىنىگىندە ادامدار الەم قۇرىلىمىن سونداي تۇسىنىكپەن ۇعىنسا كەرەك, پىرلەر مەن بابالار سالتىن ءوز تانىمىنداي ورنەكتەپ تاسقا قاشاعانى كورىنىپ تۇر-اۋ دەپ ويلايسىز.
كونە پەتروگليفتەر بەلگىلى ءبىر باعىتقا ىڭعايلانعان جارتاس بەتتەرىنە ايشىقتالعان. كانوننىڭ كەز كەلگەن جارتاسىنىڭ الدىندا ارنايى ورىندار بار. سول جەرلەردەن قولا ءداۋىرىنىڭ بارلىق سىزبالارىن ءبىر مەزەتتە انىقتاپ قاراي الار ەدىڭىز. سۋرەتتەر جالعىز بەينەدەن باستالىپ, ۇلكەن دە كۇردەلى پومەنتولىق كورىنىستەرگە ۇلاسىپ وتىردى. جارتاس بەتىندەگى تاڭبالار انىق اجىراتىلادى. تاڭبالى گالەرەياسى وزىنە ءبۇتىن كوركەمدىك بايانداۋلاردى سىيدىرعان پەتروگليفتەردەن تۇرادى. ونىڭ ارقايسىسىنا نەگىز بولىپ قالانعان بايىرعى تايپالاردىڭ كونە ميفولوگياسى سىر شەرتىپ جاتقانداي. پەتروگليفتەردى قىزىقتاۋ قاۋىمدىق عۇرىپتار مەن راسىمدەر كەزىندە عانا جۇزەگە اسىرىلىپ, قاسيەتتى ءىلىم ۇرپاققا ءبىر اسەردە جەتكىزىلۋىن نەگىزگى نىسانا ەتىپ الىنسا كەرەك دەپ تۇيدىك.
ەڭ ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, تاڭبالى دەگەندە وندا قولا داۋىرىنە جاتاتىن كوپتەگەن پەتروگليفتەر ورتالىق ازيادا كەزدەسەتىن جارتاس بەدەرلەرىندەگى بەينەلەر اراسىندا تەڭدەسى جوق تاستارداعى كەسكىندەر ەرەكشەلىگى جوعارى مادەني ماڭىزدىلىعىنان دا كورىنەدى.
عاسىرلار قويناۋىنان ۋاقىت كومەسكىلەندىرگەن سارتاپ سىردىڭ ۇشتىعىن الدىڭىزعا كولدەنەڭدەي تارتادى. قولا ءداۋىرىنىڭ كانىگى شەبەرلەرى وزدەرى جۇرەكتى شىمىرلاتا بەرىلىپ ءپىر تۇتقان كەيىپكەرلەردىڭ تۇڭعىش رەت تۇسىنىك-تانىمىن تەربەگەن كەسكىندەرىن تاس بەتىنە بەدەرلەپ قاشاعانى شىعار, ولارعا بار ماحابباتىن سالىپ, ايرىقشا كەلبەت بەرۋى ايتار اڭگىمەنىڭ دالەل-تۇيىنىندەي اسەرگە بولەر. ادامداردىڭ اشىق اسپان استىندا ەركىن لاندشافتى شىعارماشىلىقتارىنا بايلانىستىرا وتىرىپ, كۇن عيباداتحاناسىن قۇرۋى تاڭعاجايىپ تاڭبالىنىڭ الەمدىك ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى دە ءوز وزگەشەلىكتەرىمەن نازار اۋدارتادى. بەدەرلەنۋىنە قاراي ماماندار ولاردى پەلىلەر, ساقتار, ۇيسىندەر, عۇندار قايسىسى ەرەكشە ەكەندىكتەرىن تانىتۋدى ماقسات تۇتقاندىعىن ايتادى. جاۋلاپ الۋشى تايپالار وزدەرىنىڭ بيلىگىن, قارىمىن كورسەتۋ جولىنداعى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىن باعىندىرۋعا تالپىنىسى ەدى. سول بەيمازا, تىنىشسىز, ۇرەي بيلەگەن كەزەڭدەردىڭ تىنىسىن تاڭبالىنىڭ تارعىل تاستارى بەتتەرىنە سالعان ورنەكتى سۋرەتتەرى كۋالاندىرىپ سەندىرەدى. ساق سۋرەتشىلەرىنىڭ ادەمى كەسكىندەرى مەن تۇتاس كارتينالارى قولا ءداۋىرى كەزەڭىندەگى پەتروگليفتەر قاتارىنان ورىن تەۋىپ, كەي جەرلەردە ۇستىنە سالىنىپ, كونە تۋىندىنى ايرىقشالاندىرىپ تۇرعانداي كورىنەدى. جابايى جانۋارلاردى اۋلاۋ, بۇعىلار مەن تاۋ ەشكىلەردى اڭداردىڭ قۋعىنداۋىن كورسەتەتىن جارتاس بەتiندەگi سۋرەتتەر سول ءداۋiردىڭ ەنشىسىنە جاتاتىن. كەزىندە نەگىزگى تاقىرىپتىڭ ۇستىنىنداي بولعان پىرلەردىڭ ميفتىك وبرازىنداعى كەسكىندەر شوشاق بورىكتى اتتىلى مەن جاياۋ جاۋىنگەردىڭ, مال باققان باقتاشىلاردىڭ بەينەلەرىمەن الماستىرىلدى. سول كەزەڭدە عيباداتحانالاردا, قونىستىڭ ماڭىندا كەرەك-جاراقتار مەن مەنشىگىنىڭ تاڭبا بەلگىلەرى پايدا بولا باستادى. ونىڭ كەيبىرى قۇرلىقتىڭ دالالىق بەلدەۋلەرىندە كەزدەسەتىن, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى بايىرعى كوشپەندىلەردىڭ تاريحي جولىن ايقىنداپ بەرە الدى.
العاشقى تۇرىك مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ داۋىرىندە جازۋدىڭ شىعۋى مەن الەمدىك دىندەردىڭ تارالۋ كەزەڭىندە جارتاستاردا بەدەرلەۋ مانەرىنىڭ, بەينەلەۋ ماعىناسىنىڭ ەلەۋلى وزگەرىسكە ءتان بولعانىن بىلەسىز. تاڭبالىنىڭ اۋماعىن مەكەندەگەن جاڭا تۇرعىندارعا قولا عاسىرىنىڭ تاڭبالارى مەن ساق ءداۋىرىنىڭ كەزىندە قاشالعان پەتروگليفتەر تانىتقان وبرازدار كوڭىلگە كونباعانداي اسەردە قالدىرادى. كانونداعى گالەرەيانىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇمىت بولا باستاعانىمەن كيەلىگى ساقتالدى. بايىرعى بەدەرلەردى جاڭعىرتۋ «كۇنباستىلار» قاشالعان جارتاستاردى قامتيدى, بۇل جەرلەردە پىرلەردىڭ جاڭا بەينەلەرى پايدا بولا باستادى. ورتاعاسىرلىق كەزەڭنىڭ شەبەرلەرى وزدەرىنە دەيىن تاسقا ويمىشتالعان كورىنىستەردى جويۋعا تىرىسقان جوق, قايتا وڭدەپ, تۇسىنىك-تانىمدارىنا كەلەتىن بەدەرلەرمەن تولىقتىرۋعا تىرىستى. باتىر دا جەڭىمپاز سالت اتتى تۋ ۇستاۋشى بەدەرىندەگى نەگىزگى پەرسوناجعا اينالسا, جاۋىنگەرلەردىڭ جەكپە-جەكتەرى دالا حالىقتارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنىڭ ءمانىن اشىپ كورسەتەدى. ۇستىندە ادامى بار ءپىلدىڭ بەينەسى ەرسى كورىنگەنىمەن, ۇلى جىبەك جولى كەزىندەگى مادەني بايلانىستىڭ جارقىن كورىنىسىن بىلدىرسە كەرەك.
وسى ماتەريالدىڭ جازىلۋىنا كومەك قولىن سوزعان «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ەرلىك الىمقۇلوۆقا شىن العىسىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى.
تاڭبالىنىڭ سان قيىرعا تارقاتىلعان تاراۋ-تاراۋ سوقپاقتارى تاريح پاراقتارىن ۇقتىرار سىرى دا وراسان. كورىڭىز, ايعاقتار ءمانى دە وزىندىك قاسيەتىمەن ەرەكشە شىعار دەپ ويلايمىن. سۇڭقارساي سونىسىمەن قىزىق, ءاربىر تاستاعى تاڭبانى سانامالاپ, جۇرەكپەن جەتكىزەر ەلەۋسىز جامپەيىس ۇلى سوڭعى جىلدارى سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ قايسىسىن ايتار, بالكىم, سول ىزدەنىستىڭ ءبىر بولىگى مىنا سۇڭقارسايدا تۇنىپ تۇرعاي. تاڭبالىنىڭ شىعا بەرىسىندەگى تىك كوتەرىلەر شىڭ باسىنداعى قۇس ۇيا سالعان ەرەكشە پەيىلمەن ءتۇسىندىرىپ جاتتى. ەن دالاداعى تاۋ باسىندا كەۋدەنى كەرە تىنىس الامىز...
ساپارباي پارمانقۇلوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.
