«شىندىق قايدا, مەن قايدا, سەندەر قايدا؟» دەپ وسى ومىردەن باز كەشىپ وتكەن ءبىر اقىن بولسا, مۇقاعالي شىعار. اقىن كۇندەلىگىندە «مەن – ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن» دەپتى. حاكىمنىڭ الگى ءسوزىن ومىرىمەن كەشە ءجۇرىپ, بويىنان وتكەرىپ ول دا جازىپتى. «ايتىپ وتكەن اقىندا ارمان بار ما, جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي» دەپتى-اۋ. كەزىندە ايتپاي قالعان ارامدىعىڭىز, ساقتاعان قۋلىعىڭىز, تاعىسىن تاعىلار جۇرەك تۇبىنە كىر بولىپ شوگە بەرەدى ەكەن عوي. «جۇرەگىمدى بايقاسام, ينەدەيىن تازا ەمەس» دەمەي مە حاكىم ابايدىڭ ءوزى؟ سونداي قوقىر-سوقىردىڭ ءبارى تولا كەلە ءسىزدى كىمگە اينالدىرىپ جىبەرەرىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ونسىز دا الگى شوگىندى بۇيرەكتەن سيراق شىققانداي ءسوزىمىز بەن ىسىمىزدەن كورىنىپ جاتقان جوق پا؟
بۇرىن اقىنداردىڭ قاي ولەڭدى قاي ۋاقىتتا جازعانى قىزىقتىرا قويماۋشى ەدى, اسىل ءنارىن سىڭىرسەم جەتكىلىكتى دەپ ويلاۋشى ەدىم. الايدا, قازىر ماعان مۇقاڭنىڭ الگى تۋىندىسى ءومىرىنىڭ قاي تۇسىندا جازىلعانى اسا ماڭىزدى سياقتى. مەنىڭشە, ءوزىنىڭ قىرىق بەس جاسىمەن ەسەپتەگەندە, قىرىققا قاراي بەت العاندا نەمەسە وسى جاسىنان اسا بەرە تۇسىرگەندەي سەزىلەدى. ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن باسىنان وتكەرىپ, تۇلا بويىن دەرت الماسا مۇنداي ءسوز دە تۋماس ەدى عوي. جالعىز-اق مۇندا اقىن ءسوزىن ادام دەپ الماستىرسا, باستاپقى ءمان وزگەرە قويمايدى. دانىشپان كونفۋتسيدىڭ ءوزى «جۇرەگىڭدى ۇنەمى وزىڭمەن بىرگە الا ءجۇر» دەگەن سىڭايدا ءسوز قالدىرىپتى. ابايدان اسىرىپ ايتىپ تۇرعان جوق, ارينە. جوعارىدا ءبىر جولىن ءۇزىپ العان حاكىمنىڭ «سۇم دۇنيە توناپ جاتىر, ءىسىڭ بار ما؟» دەپ باستالاتىن وسىناۋ ءۇش-اق شۋماق ولەڭىنە تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعانداي بۇكىل دۇنيە ەنىپ كەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى. «ەت جۇرەكسىز, ەرنىڭنىڭ ايتپا ءسوزىن, ءتىل ۇيرەنگەن ءناپسىنىڭ قۋ مىنەزىن. تىلدە سۇيەك, ەرىندە جيەك بار ما, شىمىلدىق بوپ كورسەتپەس شىننىڭ ءجۇزىن...».
كۇللى دۇنيەنىڭ وت پەن سۋىن, بال مەن ۋىن تاتىپ, باسىڭنان وتكەرىپ بارىپ بۇلاي دەپ سويلەۋ بىلاي تۇرسىن, وسى شۋماقتاردىڭ مانىنە جەتىپ, ماعىناسىن تاني الدىق پا دەگەن وي كەلەدى. ال مۇقاعالي جاقىنداعان كورىنەدى. سوندىقتان ول ورتاسىنا سىيمادى. ورتاسىن قوراش كوردى نەمەسە تازالىعىنان ءوزى قوراش كورىندى. بۇل عاسىردان ەمەسپىن دەپ بولاشاقپەن, كەلەر ۇرپاقپەن تىلدەستى. باسىن تاۋ مەن تاسقا سوقتى. اقىر اياعىندا دوسسىز قالدى. ء«بىر ءتاۋىر دوس, تىم-اق كەرەك, ويى مەن ءتىلى بولىنبەس» دەپ مۇنى اباي دا ايتتى. مۇقاڭ دا دۇنيەدەن تارىققان جوق, دوسسىز ساندالدى. اينالىپ كەلگەندە, ءبارىنىڭ ءبىر-اق سەبەبى بار سياقتى. اباي اتاسى «ەت جۇرەكسىز, ەرنىڭنىڭ ايتپا ءسوزىن» دەگەنىندەي, اقىن جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي ءوتتى. سونان كەيىن سىيمادى, سونان سوڭ اينالاسىنا كوڭىلى تولمادى, تۋراسىن ايتقاندا, قالىپتى ءومىر سۇرگىسى كەلمەدى. اقىرىندا «تىلدە سۇيەك, ەرىندە جيەك» جوعىنا كوزى ابدەن جەتكەن سوڭ, ء«ومىر سۇرەيىك الماسىپ» دەپ دالاسىنداعى جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭعا اينالۋدى ارماندادى. ءيا, سولاي!
«جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ!
جانىمدى ايىرباستايىن.
سەن ادام بولا باستاساڭ
مەن قايىڭ بولا باستايىن.
كەلىسەسىڭ بە, جاس قايىڭ؟»
(كورىنەر, مۇمكىن, كىمگە ەرسى)
ءومىرىڭدى ماعان ءبىر بەرشى».
اقىننىڭ «امانات» اتتى جيناعىندا وسى ولەڭ ءوزى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمىنىڭ ەڭ سوڭىنا ورنالاسىپتى. جوعارىدا قاي جاسىندا جازعانىن ءبىلۋ دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن وسىعان بايلانىستى تۇسپالداعانبىز. مۇنشا رۋح نەمەسە پاراسات بيىگىنە اقىن قاي جاسىنان كوتەرىلگەنى قىزىقتىرادى, ارينە. ءوسىپ تۇرعان تال-اعاشتىڭ كەز كەلگەنى زياندى اۋانى ءسىڭىرىپ, بويىنان تەك تازا اۋا ءبولىپ شىعاراتىن اسىل قاسيەتكە يە كورىنەدى عوي. اينالاسىن نۇرلاندىرىپ, ىزگىلىك تاراتۋشى قايىڭعا اينالۋدى كوكسەۋ, مەنىڭشە, تۇڭىلگەن جاننىڭ شەكتى جاعدايى ءارى تازالىقتىڭ بيىگىنە كوتەرىلۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون سياقتى. وعان دەيىن ء«سابي بولعىم كەلەدى» دەگەن اقىننىڭ وسى ولەڭدى جازعان تۇستا قانشالىقتى بيىككە كوتەرىلگەنى بايقالادى.
بىلتىر نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن وڭتۇستىك كورەيا جازۋشىسى حان گاننىڭ «ەتتەن جەرىگەن ايەل» شىعارماسىنداعى يون حە بويىنداعى جىرتقىشتىق نە جاۋىزدىق پيعىلدان ارىلۋدىڭ توتە جولى ەتتەن باس تارتىپ, وسكىن-اعاشقا اينالۋ دەپ بىلەدى. اۆتور بۇل «ەتتەن جەرىگەن ايەل» رومانىنا دەيىن «وسىمدىك ايەل» اتتى اڭگىمە جازىپتى. ەت جەمەيتىن ايەل تۋرالى جازۋ تۋرالى وي وسى شاعىن اڭگىمەدەن بارىپ تۋىنداعانى ايتىلادى. مۇندا «شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى يون حە جىرتقىشتىق بولمىسىنان باس تارتۋدىڭ جولىن اعاشقا اينالۋدان كورەدى. ومىردە ەشكىمگە قيانات جاساماعان ايەلدىڭ بەيساناسىندا بالا كۇنىندە ءوزىن قاۋىپ العان ءيتتى اكەسى موتوتسيكلدىڭ ارتىنا بايلاپ, قانسىراپ ولگەنشە سۇيرەتكەنىن, سول ءيتتىڭ ەتىن ءوزى جەگەنى ساقتالىپ قالعان. بەيسانا ەشتەڭەنى ۇمىتپايدى. ادامنىڭ حايۋاني ارەكەتى, قينالىپ, اۋزىنان قانى اعىپ ولگەن ءيتتىڭ ەتىن جەگەن وقيعا – ادامنىڭ پەرىشتەلىك بولمىسى الدىندا جانتۇرشىگەرلىك ارەكەت. راتسيونالدى پايىم, جادى ارتقا شەگىنگەن كەزدە بۇل ەستەلىكتەر ادامدى وزىنەن بەزدىرىپ جىبەرەدى. حايۋانعا ءتان بۇل ارەكەتتىڭ ەلەسىنەن ارىلۋ ءۇشىن ەتتەن مۇلدەم باس تارتىپ جانۋارلىق بولمىسىن اشتان قاتىرماق» دەپتى شىعارما تۋرالى جازعان ادەبيەتشى گۇلنار ىزتاەۆا.
كوپتەگەن ادەبيەتشىلەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ بايىپتاعانىنان ۇققانىمىز – حان گان رومانىنا كەيىپكەرىنىڭ وسكىن اعاشقا اينالۋى تۋرالى ويىن تىرەك ەتىپ العان. ەتتەن باس تارتقاندا ول سونداي جازىقسىز ءارى ىزگىلىك تاراتۋشى وسكىن رەتىندە بوي تۇزەۋدى كوكسەيدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىك سوڭىنان اسىققان ءبىز قالاعان كەزدە جايلى جاققا ۇشىپ كەتە الاتىن قۇس سياقتى ەركىن بولۋدى ارمانداعانىمىزبەن, نە سۇمدىقتىڭ ءبارىن ەلمەن كورەتىن جانە سوعان قاراماستان بويىنان نۇر شاشىپ تۇراتىن اعاش بولىپ تۇرۋدى ارمانداي الدىق پا؟ نەسى بار, جۇرە الاتىن اعاش دەلىك. ولاي ويلاعان كۇندە سوعان جەتۋ جولىندا ماقسات قويىپ, ەتتەن باس تارتقان يون حە سىندى تاۋەكەلگە بارا الامىز با؟ ال, مۇقاعالي قايىڭ بوپ ءومىر ءسۇرۋدى 70-جىلداردىڭ ىشىندە ارمانداپتى. ءبىر قىزىعى, 1970 جىلى كورەي تۇبەكتەرىندە حان گان دۇنيەگە ەندى كەلىپ جاتتى. جەردىڭ ءبىر شەتىندە كوبەلەك قانات قاقسا, كەلەسى بەتىندەگى باسقا قۇرلىقتا تسۋنامي ورىن الىپ جاتاتىنى تۋرالى ءتامسىل دەيمىز بە, ايتەۋىر وسى جىلدارى قازاق ادەبيەتىندە ۇلى توڭكەرىسشىل ويدىڭ توبەسى كورىنىپ قويعانىن ايتقىمىز كەلەدى. «قۋاتتى ويدان باس قۇراعان» بۇل كوركەم سۋرەت ءححى عاسىردىڭ باسىندا عانا ۇلى تۋىندى رەتىندە الەمدى مويىنداتتى. مۇمكىن سونىڭ ءتۇپباستاۋىندا تۇرعان شىعار, مۇمكىن مۇلدە قاتىسى جوق شىعار, حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا-اق وسىنشاما بيىككە كوتەرىلگەن مۇقاڭ, ۇلى مۇقاعالي ماقاتاەۆ نە دەپ ەدى, بىزگە ماڭىزدىسى سول ەمەس پە؟
«قايىڭ بوپ مەن دە باعايىن,
ورماننان ورنىم تابايىن.
بەيمالىم ماعان ومىرگە,
قايىڭ كوزىمەن قارايىن.
جاپىراق-جۇرەك جاس قايىڭ!
جانىمىزدى ايىرباستايىق؟
ادام بوپ جۇرسەڭ قاسقايىپ,
قايىڭ بوپ تۇرام قاسقايىپ,
تاۋەكەل, ايىرباستايىق» دەدى اقىن.
ول زاماننىڭ اقىلىنا مۇلدە سىيمايتىن, ناعىز جۇرەكتىڭ ءسوزى ەدى بۇل. قازىرگى قالىپقا تىپتەن قيعاش ەمەس پە؟ اقىلى ساۋ سانالاتىن كەيبىر ادامدار ءۇشىن وسىلايشا ويلاۋ كۇلكىلى, ءتىپتى اۋىتقۋشىلىق رەتىندە تانىلۋى بەك مۇمكىن. مۇقاڭ «بەيمالىم ماعان ومىرگە, قايىڭ كوزىمەن قارايىن» دەگەنى حان گاننىڭ الگى شىعارماسىنداعى يون حە باسىنان كەشىرگەندەردى ەلەستەتكەندە اشىلا تۇسەتىندەي. اينالاسىنىڭ قارسىلىعىنا ۇشىراعان ول بىردە ءتىپتى باسقا سانا اعىسىنا ءتۇسىپ, دۇنيەدە نە بولىپ جاتقانى قىزىقتىرماي قالادى. بۇل اش ادامنىڭ بويىنداعى وزگەرىس دەپ قابىلداي الامىز با؟ ءىشىپ-جەۋدەن سانالى تۇردە باس تارتىپ, باسقا دەڭگەيگە وتكەن نەمەسە كوتەرىلگەن جاننىڭ ءحالى شىعار مۇمكىن. ويتكەنى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «اشتىق جانە سوعىس» اتتى ماقالاسىندا اش ادام باستان كەشىرەتىن سەزىمدەر مەن ارەكەتتەر باسقاشا تۇسىندىرىلەدى. ءىشىپ-جەمنەن ماقساتتى باس تارتىپ, ءوزىن تۇلپارداي جاراتقان جاننىڭ احۋالى بولەك بولسا كەرەك-ءتى. ءوزىڭدى تانىپ-بىلۋگە جول سوندا اشىلا باستاماي ما؟ قيىندىقتان قۇس بوپ ۇشىپ قاشقاننان گورى, قايىڭداي قاسقايا قارسى العان ءجون بە, تاڭداۋ وزىڭىزدە.
