سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
زەينەت جاسى اۋىل مەن قالادا بىردەي بولعانىمەن, قارتايۋ جاسى ەكى ءتۇرلى دەگەن پىكىر بار. مىسالى, زەرتتەۋشىلەر قالادا قارتتىق كەزەڭدى 70 جاستان اسقاننان كەيىن كەلەدى دەپ ساناسا, اۋىلدىق جەرلەردە 50 جاستان باستاپ كىرەدى دەپ ەسەپتەيدى. ءيا, اۋىل ادامىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دارەجەسى قالامەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم اۋىر, بەينەتى كوپ. اۋىلدىق جەرلەردەگى قاريالار مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە, ينفراقۇرىلىمعا قولجەتىمدىلىكتى تومەن باعالايدى. كوبىرەك وقشاۋلانۋ, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك مۇمكىندىكتەرىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنەدى. وسىعان وراي اۋىل مەن قالادا قارتتىق جاسى ەكى ءتۇرلى بولۋى ابدەن مۇمكىن, وعان سول اۋىلداعى جاعداي اسەر ەتەدى.
«قارتتىق كەزەڭنىڭ باقىتى نەدە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ونى دەنساۋلىقپەن, وتباسىنىڭ تاتۋلىعىمەن, قارياعا دەگەن سىي-قۇرمەتپەن, بالالارىنىڭ مەيىرىمىنە بولەنىپ, قامقورلىقتارىن سەزىنۋمەن بايلانىستىرادى. سونداي-اق ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىنىڭ جاقىن تۇرۋى, وتباسىندا ولارعا دەگەن مەيىرىم مەن سىيدىڭ ساقتالۋى, جاقسى دەمالىستىڭ بولۋى, شيپاجايلارعا بارۋ, ادامدارمەن ارالاسۋ, سويلەسۋ دە ماڭىزدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ادام ءۇش ءتۇرلى قارتايادى. ەرتە ءتاني قارتايۋ – كارىلىك بەلگىلەرىنىڭ مەزگىلىنەن بۇرىن ايان بولۋى. رۋحاني قارتايۋ – ءتان مۇقالۋىنان بۇرىن جان جۇتالۋى, جۇيكە جۇيەسى ءتۇتىلىپ, جادتىڭ كومەسكىلەنۋى.
سانىمەن قارتايۋ – ابىروي. ۇل-قىزدارىنىڭ, نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ, قۇدا-جەكجاتتارىنىڭ شارشى تورىندە وتىرۋ, كىرشىكسىز ىقىلاستارى مەن اق نيەتتى قامقورلىقتارىن سەزىنۋ, ەشنارسەگە مۇقتاج بولماۋ, اۋىل-ايماقتىڭ ۇلكەندەرى مەن جاستارىنىڭ يناباتتى سالەمى مەن ارنايى سىباعاسىن قابىلداۋ, اق باتاسىن بەرىپ, بارشاسىن ريزالاۋ ۇلكەن عانيبەت. ءوز تورىنەن تومەندەمەي, سىنى مەن سىيىن قاشىرماي, ادەمى قارتايۋ – ونەگە.
جالپى, بيولوگيالىق, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك تۇرعىدان العاندا, قازىردە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ايتقان ءجون. بۇعان مەديتسينا سالاسىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە ادامنىڭ ورگانيزمىنىڭ قارتايۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن گەرونتولوگيا مەن گەرياتريا عىلىمدارىنىڭ ايتارلىقتاي دامىپ كەلە جاتقاندىعى قۋانتادى.
بۇگىندە كوپتەگەن ەلدە ادامداردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزارۋىنا بايلانىستى قارت ادامداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە جاس جاعىنان ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋشىلەر جاپوندىقتار دەپ سانالادى. قازىردە 50 مىڭنان استام جاپوندىق 100 جىلدىق عۇمىر جاس مەجەسىنەن ەمىن-ەركىن, ەمەن-جارقىن اتتاپ ءوتىپ وتىر ەكەن. ەندى 15 جىلدان كەيىن بۇل ەلدەگى ۇزاق جاساۋشىلار سانى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى.
قازىردە ۋاقىتتا ادامنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى قايتا قارالىپ جاتىر. كانادالىق عالىمدار ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بۇرىنعى ولشەممەن قاراعاندا ۇزاق ەكەنىن مالىمدەدى. ماماندار مۇنداي تۇجىرىمعا ۇزاق ءومىر سۇرۋگە بارىنشا جاعداي جاسالعان اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, جاپونيا سەكىلدى دامىعان ەلدەردە جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ كەلىپ وتىر.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەگدە ادامداردىڭ, اسىرەسە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىنداردىڭ مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك كومەككە ءزارۋ ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن ولارعا كومەك كورسەتۋ, سىرقاتىن ەمدەۋ, ەڭبەك ەتۋىن جالعاستىرا بەرۋىنە ىقپال ەتۋ سياقتى مەملەكەت قاراستىرعان ءىس-شارالار بار. قوعامنىڭ قارتايا باستاۋى سالدارىنان بولاتىن پروبلەمالار ءبىزدىڭ ەلدى دە اينالىپ وتكەن جوق. سول تۇرعىدا گەرونتولوگ دارىگەرلەر مەن مەيىربيكەلەردىڭ اتقارار قىزمەتىنە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. اسىرەسە كەيىنگى 20 جىل ىشىندە قوعامىمىزداعى وزگەرىستەرگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە بايلانىستى مەيىربيكەلەردىڭ ءرولى ەداۋىر ءوستى, سونىمەن قاتار ولارعا قويىلاتىن كاسىبي تالاپ تا ارتتى.
قازىردە ەگدە تارتقان ادامداردا جۇرەك-قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋى, قانت ديابەتى, تىنىس الۋ جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ اۋرۋلارى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل اۋرۋلاردىڭ قارت ادامدارداعى ەرەكشەلىگى – وسى كەسەلدەردىڭ بىرنەشەۋىنىڭ ءبىر عانا ادامنان تابىلۋى, اسقىنعان تۇردە بولۋى گەرونتولوگ مامانداردى ويلانتادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە جۇگىنسەك, قارتايۋعا تەك رەگرەسسيۆتى قۇبىلىس دەپ قاراماۋ كەرەك.
ماماندار قارتايۋ دامۋدىڭ ءبىر كەزەڭى ەكەنىن دالەلدەدى. بۇل كەزەڭدە ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋ دەڭگەيى جوعارى, ىشكى جان دۇنيەسى وتە تەرەڭ بولادى, سونىمەن قاتار سەزىمتالدىعى ارتادى. سوندىقتان سىرقات ادامدى تۇرعىلىقتى ەمحانالاردا, اۋرۋحانالاردا, پانسيوناتتاردا, قارتتارعا ارنالعان ينتەرناتتاردا, حوسپيستەردە, كۇندىزگى اۋرۋحانالارعا جاتقىزىپ, مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ولارعا قاجەتتى ەم-دوم جۇرگىزۋ – وزەكتى ماسەلە. بۇل ءىس جەرگىلىكتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاپەرىندە بولىپ, ۋاقتىلى جۇرگىزىلگەن پروفيلاكتيكالىق-ەمدىك ءىس-شارالار قارتتاردىڭ ءومىرىن ۇزارتۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى.
جالپى, ادامدى قارتايتاتىن ونىڭ فيزيولوگيالىق جاسى ەمەس, ومىرىندەگى قيىندىقتار, ۋايىم-قايعى, كۇيزەلىسكە ۇشىراۋ, كوڭىل كۇيدىڭ جوقتىعى, وتباسىنداعى بەرەكەسىز احۋال, ەگدە تارتقان جاسىندا قوعامعا, وتباسىنا ءوزىن كەرەكسىز سەزىنۋ, ۇل-قىزدارى مەن جاقىندارى جاعىنان سىيلاۋدىڭ, قۇرمەتتەۋدىڭ, قامقورلىقتىڭ جوقتىعى. تاعدىردىڭ تالقىسىمەن كارىلىكتى قارتتار ۇيىندە وتكىزىپ جاتقان جاندار دا جەتەرلىك.
البەتتە, قارتايۋ – جان-جاقتى تابيعي ۇدەرىس. ودان ەشكىم 100 پايىز قورعانا المايدى. ۋاقىت ءوز دەگەنىنە بىرتە-بىرتە, ەرتەلى-كەش ايتەۋىر كوندىرەدى. ۇكىمەت قارت كىسىلەرگە قامقورلىق جاساپ, ولاردى مىڭ قۇبىلعان, دۇربەلەڭگە تولى ءومىر اعىسىنان سىرت قالدىرماي, كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس اتقارىپ جاتىر. ءوز كەزەگىندە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاريالارىمىز بەلسەندىلىك تانىتىپ, قوعامدىق ىستەرگە ارالاسىپ, جاستار تاربيەسىنە, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ ساقتالۋىنا, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن تولىقتىرۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن بۇقارا ورتاسىندا قالىپتاستىرۋعا بارىنشا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولار ءوز ورتالارىندا جاقسى قارتايۋدىڭ, ادەمى قارتايۋدىڭ ونەگەسى بولىپ ءجۇر.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
