بەيبىت اتوم ءداۋىرى باستالدى

يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتى

بىلتىر قازان ايىندا ياد­­رولىق فيزيكا ينستيتۋ­تى الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ور­تا­­­لىق­تاردىڭ ءبىرى – ەۋرو­پا­لىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ور­تا­لى­عىنىڭ (CERN) SHiP كول­لابورا­تسياسىنىڭ مۇشە­سى اتاندى. بۇل وتاندىق ينستي­تۋتتىڭ ەكسپەريمەنتكە ارنالعان 20 000 ستروۋ-تۇتىكتى ءوندىرۋشى رەتىندە جانە نەگىزگى دەتەكتور – ستروۋ-ترەكەردى قۇرۋعا جاۋاپتى كوللابوراتسيا توبىنىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسى بولاتىنىن بىلدىرەدى.

«بىلتىر ماۋسىم ايىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى وندى­رە­تىن «فتوردەوكسيگليۋكوزا-18F» راديوفارماتسەۆتيكا­لىق پرەپاراتى ەل تاريحىندا العاش رەت اۋە كولىگى ارقىلى شىم­كەنتتەگى يادرولىق مەدي­تسينا ورتالىعىنا جەت­كىزىل­دى. اتالعان پرەپارات ونكو­­لوگيالىق اۋرۋ­لاردى انىقتاۋ مەن ەمدەۋگە قولدانىلادى. اتوم ەنەرگياسى حالىقارالىق اگەنت­تى­گىنىڭ (ماگاتە) جوباسى اياسىندا قىرعىزستاننىڭ يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىنا قاتەرلى ىسىك جانە جۇرەك اۋرۋلارىن دياگ­نوس­تيكالايتىن موليبدەن-99/تەحنەتسي-99 گەنەراتورى ەكسپورت­تال­دى. بۇل – ەلىمىزدىڭ راديوفارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى العاشقى حالىق­­ارالىق ەكسپورتى», دەدى ينستيتۋت­تىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ.

بىلتىر قاراشادا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەك­­­تەنوۆتىڭ قاتىسۋىمەن فتور-18 راديويزوتوبىن وندى­رۋگە ارنالعان جاڭا تسيكلوترون ورناتۋ تۋرالى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل قوندىرعى گەرماني-68 جانە اكتيني-225 يزوتوپتارىن ءوندىرۋ ارقى­لى يادرولىق مەديتسينانىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا كومەك­تەسەدى.

قازىرگى اەس قانشالىقتى قاۋىپسىز؟

«اسىرا ايتقاندىق ەمەس, بارلىق حالىقارالىق ساراپ­شى, اتوم فيزيكاسى سالا­سىن­داعى عالىمدار مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماماندارى زاماناۋي اەس-تەر مۇلدەم قاۋىپسىز ەكەنىن العا تارتادى. ولاردىڭ قۇرىلىسىندا چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى اپاتتارعا اكەلگەن بارلىق پروبلەما مەن قاتەلىك ەسكەرىلدى. سوندىقتان 3 جانە 3+ رەاكتورىنىڭ قازىرگى بۋىنىن جوبالاۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك­تىڭ ءپاسسيۆتى جۇيەلەرىنە باس­تى نازار اۋدارىلادى», دەيدى قازاق تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ساپارباي جوباەۆ.

قازىرگى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا بىرنەشە قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى ازىرلەندى. ولار رەاك­توردى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋشى پەرسونالسىز جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋسىز قال­دىرسا دا, توقتاتا الادى. ال تا­بيعي اپات بولعان جاعداي­دا ودان دا كوپ. ياعني اەس-ءتى پاي­دالانۋدىڭ زاماناۋي تەح­نولو­گيالارى بارىنشا اۆتو­مات­تان­دىرىلعان, انىعى ادامي قاتە­لىكتەرگە تاۋەلدى ەمەس.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەر­لەر پالاتاسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى, ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆتىڭ ايتۋىنشا, اەس يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەي­تەدى.

«اەس – ەنەرگيا كوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى درايۆەرى. ونىڭ قۇرىلىسى مەن پايدالا­نۋعا بەرىلۋى 10–15 مىڭعا دەيىن تىكەلەي جانە جاناما جۇمىس ورنىن اشادى. قۇرىلىس, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, لوگيستيكا مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن دامىتادى. وتاندىق وندىرىستەگى قوسالقى بولشەكتەر مەن ماتەريالداردىڭ قولدا­نىلۋ اياسى كەڭەيىپ, بىلىكتىلىگى جوعارى ينجەنەرلەر مەن تەحنيكتەرگە سۇرانىس ارتادى. اەس سالۋ ارزانعا سوقپايدى. ءيا, باستاپقى كاپيتالى جوعارى. بىراق ەسەپ ۇزاق­مەرزىمدى بولۋى كەرەك. اتوم ستانساسى 60–80 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەي الادى. ال ەنەرگيا قۇنى – تۇ­راقتى ءارى بولجامدى, وتىن شى­عىنى وتە از, ينفراقۇرىلىم بول­سا, ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتەدى. ءتا­­ريف­­تىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇ­رام­­­داس بولىگى ارقىلى جوبا ءوزىن 15–20 جىلدا وتەيدى. بۇدان بو­­لەك, ىشكى نارىقتى ساپالى ەنەر­­گيا­مەن قامتاماسىز ەتۋ ارقى­لى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگى جوعارىلايدى», دەيدى مامان.

ونىڭ سوزىنشە, ورتاشا ال­عاندا اەس قۇرىلىسى دايىن­دىعى مەن جوبالاۋعا – 2–4 جىل, قۇرىلىسقا – 5–7 جىل, ال جوبانى تولىق ىسكە قوسۋعا 10 جىلعا دەيىن ۋاقىت كەرەك. «ەگەر بارلىق رۇقسات پەن تەحنولوگيا الدىن الا كەلىسىلسە, بۇل مەرزىمدى 6–7 جىل­عا دەيىن قىس­قارتۋعا بولادى. دەسەك تە, باستىسى – جوبانىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن ساپاسى», دەيدى ساراپشى.