– ءيا, بۇل كەزەڭ ءبىز ءۇشىن شىنايى سەرپىلىس پەن ناقتى ىسكە بەتبۇرىس ۋاقىتى بولدى. باستى وقيعا – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باستى جاناشىرى رەتىندە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستامالارىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, جەكە قولداۋ تانىتۋى. العاشقى بولىپ «Qazaq Tili Endowment» قورىنا ۇلەس قوستى. وسى سەنىمنىڭ ارقاسىندا بيزنەس قاۋىمداستىق باستامانى جالعاستىرىپ, ءبىر جارىم جىل ىشىندە 700 ملن تەڭگەدەن اسا قاراجات جينالدى. وسىلايشا, قوعامنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ, ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن جۇيە قالىپتاستى. جاڭا كەزەڭدەگى بەلسەندى قىزمەتىمىزگە داڭعىل جول اشىلدى.
العاشقى كۇننەن باستاپ قوعام جۇمىسىنا جاڭا تىنىس بەرۋ ماقساتىندا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاسالدى. قامقورشىلار كەڭەسى مەن ورتالىق كەڭەس قۇرامىنا بەلسەندى, تاجىريبەلى ازاماتتاردى تارتتىق. 2024 جىلى 40-قا جۋىق ايماقتىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ءىس-شارا وتكىزدىك, بيىل سول باستامالار كەڭەيىپ, جالعاسىپ جاتىر.
ەكىنشى جىل قاتارىنان ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيىمەن بىرلەسكەن «جارقىن بولاشاق» شىعارماشىلىق وليمپياداسى ۇيىمداستىرىلدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمدارى تۇراقتى فورماتقا اينالدى. بيىل العاش رەت «انا ءتىلى» وليمپياداسىن وتكىزدىك. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 5 مىڭنان اسا وقۋشى قاتىسىپ, شەشۋشى كەزەڭدە 200-گە جۋىق جاس استانادا باق سىنادى. جەڭىمپازدارعا اباي اتىنداعى قازۇپۋ, Narxoz, Coventry University سياقتى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنىڭ جالپى سانى سەگىز ءبىلىم گرانتى تابىستالدى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر باسشىلارىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
ال مازمۇندى دامىتۋ باعىتىندا حالىقارالىق Disney, Pixar ستۋديالارىمەن ارىپتەستىگىمىز جالعاسىن تاپتى. كوكتەمدە «اقشاقار», ماۋسىمدا «ليلو مەن ستيچ», «ەليو» سىندى ۇزدىك تۋىندىلاردى قازاق تىلىندە تاماشالادىق. جىل سوڭىنا قاراي «اڭدار شاھارى 2», «اۆاتار. وت پەن كۇل» فيلمدەرى شىعادى. كورەرمەن سۇرانىسى ءوسىپ, كاسسالىق تابىس ۇلەسى ارتتى, جاڭا رەكوردتار ورنادى. بۇل قازاقتىلدى كورەرمەننىڭ ۇلكەن جەڭىسى دەر ەدىك.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان وزگەرىس وڭىرلەردەگى فيليالدار جۇمىسىنا قالاي اسەر ەتتى؟ قاتەلەسپەسەم, ءار وبلىس پەن ۇلكەن قالالاردا فيليالدارىڭىز بار عوي.
– دۇرىس ايتاسىز. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە فيليالىمىز بار. ايماقتىق جۇمىس تا جاندانىپ كەلەدى. كوبىنىڭ توراعالارى جاڭاردى. ۇلتتىق جانە وڭىرلىك وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, كاسىپكەرلەر مەن بەلسەندى جاس ماماندار ورتاعا قوسىلدى. كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە قوعامنىڭ قۇرىلىمى كۇشەيدى.
– «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتى قانداي؟ مازمۇن مەن ادىستەمەدەن بولەك, باسقا قانداي باعىتتارعا نازار اۋداراسىزدار؟
– ءبىزدىڭ ماقسات – «قازاق ءتىلى» قوعامىن قاتارداعى ۇيىم دەڭگەيىنەن زامانعا ساي, ىقپالدى, انا ءتىلىمىزدىڭ پارمەنىنە ارقا سۇيەيتىن تەگەۋرىندى قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالدىرۋ. قازاق ءتىلى تۇرمىسپەن شەكتەلمەي, عىلىمنىڭ, بيزنەستىڭ, تەحنولوگيا مەن حالىقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ تولىققاندى ءتىلى بولۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن جۇمىسىمىزدا ءۇش ارناعا سۇيەنەمىز. ءبىرىنشىسى – ءبىلىم مەن ادىستەمە. مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دامۋىن قولداۋ, وڭىرلىك فورۋمدار, ءار جاسقا ارنالعان لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق مينيمۋمداردى بەكىتۋ, وقۋ ساۋاتتىلىعى مەن جازۋ مادەنيەتىن كۇشەيتۋ. ەكىنشىسى – مازمۇن. زاماناۋي وقۋلىقتار, مۋلتيمەديالىق ونىمدەر, سوزدىكتەر سانىن ارتتىرۋ, قازاقشا دۋبلياج سالاسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ. «Oxford Qazaq» اتتى 60 مىڭ ءسوز بەن جارتى ميلليوننان اسا قولدانىس ۇلگىسىن قامتيتىن ەڭبەگىمىز قازاق ءتىلىن حالىقارالىق عىلىمي اينالىمعا شىعارۋدىڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالىپ كەلەدى. ءۇشىنشىسى – تەحنولوگيا. ءتىلدى تسيفرلىق كەڭىستىككە باتىل ەنگىزۋ: جاساندى ينتەللەكت, اۋدارما جۇيەلەرى, STT/TTS باعىتتارى. بۇل – الداعى جىلدارداعى باستى ماقسات.
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقى مەن بولمىس-بىتىمىنە اسەر ەتىپ جاتقانىن ايتتى. ءۇش جىلدا جاپپاي تسيفرلىق ەل بولۋ مىندەتىن العا قويدى. ءبىزدىڭ قوعام دا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتىپ, زاماناۋي ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىنا باسىمدىق بەرەدى. وسى باعىتتا يدەيا الماسۋ, ارىپتەستىك الاڭىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 5 قىركۇيەك – قازاقستان حالقى تىلدەرى كۇنى مەن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىپ, «قازاق ءتىلى – عىلىم مەن تەحنولوگيا ءتىلى» اتتى اۋقىمدى كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. وعان ۇكىمەت مۇشەلەرى, بەلگىلى عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى. بارلىق وڭىردەن ءتىل ساياساتىنا جاۋاپتى ماماندار, باسقارمالارىنىڭ وكىلدەرى, جالپى مىڭنان اسا ادام ونلاين فورماتتا قوسىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاماناۋي عىلىمي-تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى ورنى مەن مۇمكىندىكتەرى تالقىلانعان كونفەرەنتسياعا مەملەكەت باسشىسى دا ءوزىنىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋىن جولدادى.
– جاقىندا «ۇلتتىق ديكتانت» جوباسىن باستادىڭىزدار. ماقساتى قانداي, وعان كىم قاتىسا الادى؟
– ءيا, جوعارىدا اتالعان كونفەرەنتسيا بارىسىندا شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىمەن بىرگە «ۇلتتىق ديكتانت» جوباسىن رەسمي تۇردە تانىستىرعان ەدىك. مۇنى ۇلتىمىزدى بىرىكتىرەتىن, ءار ازاماتتى تىلگە جاقىنداتاتىن مادەني-اعارتۋشىلىق جوبا بولسا دەگەن نيەتپەن باستادىق. بۇل – سىناق ەمەس, جارىس ەمەس, ەڭ الدىمەن, ءار ادامنىڭ ءوزى ءۇشىن جاسايتىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ قادامى. ماقساتىمىز – جازۋ مادەنيەتىن دامىتۋ, بارشانى قازاق تىلىندە ساۋاتتى جازۋعا داعدىلاندىرۋ, ەڭ ماڭىزدىسى ءتىل ارقىلى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ.
ديكتانت ءماتىنى قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىنان تاڭدالدى. وسى ارقىلى ادەبي مۇراعا نازار اۋدارتىپ, ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن كورسەتكىمىز كەلدى. كونفەرەنتسيانىڭ رەسمي ءبولىمى اياقتالا سالىسىمەن مينيسترلەر, دەپۋتاتتار, عالىمدار مەن ءتىل جاناشىرلارى بارلىعى بىرگە ديكتانت جازدى. ءماتىندى بەلگىلى ديكتور قىمبات دوسجان وقىدى.
جوبانىڭ نەگىزگى جاڭالىعى – ديكتانتتى ونلاين فورماتتا دا جازۋعا بولادى. ول ءۇشىن قوعامنىڭ www.til.kz رەسمي سايتىندا ارنايى «ۇلتتىق ديكتانت» پاراقشاسى جاسالدى. جىل سوڭىنا دەيىن ونلاين فورماتتاعى ديكتانتقا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر, جالپى كەز كەلگەن ادام قاتىسا الادى. قاتىسۋ – تەگىن. كەز كەلگەن ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن سىناۋعا مۇمكىندىك بار. قاتىسۋشىلارعا ەلەكتروندى العىسحات پەن Kitap قوسىمشاسىنا جازىلىم بەرىلەدى. بۇل – ماراپات ەمەس, ادامنىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە ىنتاسىن ارتتىراتىن قۇرال. ديكتانت جازۋدى ءبىر رەت وتەتىن اكتسيا ەمەس, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن ۇلتتىق جوبالار قاتارىنا قوسۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– ءيا, ساۋاتتىلىق ماسەلەسىنە نازار اۋدارعاندارىڭىز دۇرىس ەكەن. ال قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگياداعى قولدانىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىس ىستەلىپ جاتىر؟ ناقتى مىسالدار ايتا الاسىز با؟
– قازىر ەڭ ءىرى باعىتتىڭ ءبىرى – قازاق تىلىندەگى اۋديومۇرانى تسيفرلاندىرۋ جانە تتس (Text-to-Speech) مودەلىن ازىرلەۋ. Freedom Holding-پەن بىرگە ون جىلدان اسا Kitap پلاتفورماسىندا جيناقتالعان 1000 ساعاتتان اسا اۋديوقوردى نەيروندىق جەلىلەرگە ۇيرەتىپ, جاساندى ينتەللەكت ەكوجۇيەسىنە ەنگىزىپ جاتىرمىز. بۇل – قازاقشا دىبىستى تانۋ (STT) مەن سينتەزدەۋدى (TTS) ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى. بارلىق جۇمىس اۆتورلىق قۇقىق تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ جۇزەگە اسادى.
كەلەسى قادام – دايىن مودەلدى حالىقارالىق «Hugging Face» پلاتفورماسىنا ورنالاستىرۋ. سوندا كەز كەلگەن قولدانۋشى ءماتىندى قازاقشا دىبىسقا تەگىن اينالدىرا الادى. قازاقشا دىبىستى تانۋدى جەڭىلدەتەتىن, دىبىستى ماتىنگە اينالدىراتىن جانە ءماتىندى دىبىسپەن وقىتاتىن جۇيەلەردى دامىتۋعا جول اشاتىن ۇلكەن دەرەكقور. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ەرتەڭ كەز كەلگەن قازاقشا ايتىلعان ءسوزدى تەلەفون نەمەسە كومپيۋتەر ءدال تانيتىن دەڭگەيگە شىعارامىز دەگەن ءسوز. بۇل عىلىمي كوممۋنيكاتسيادان باستاپ بيزنەس-قىزمەتتەردە, ءبىلىم بەرۋ, كۇندەلىكتى تۇرمىستا – ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتەتىن باستاما. ويتكەنى ءتىلدىڭ تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتەگى ورنى ونىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى.
تاعى ءبىر باعىت – مۇشەلىك ەكوجۇيەسىن كۇشەيتۋ. بۇل ءۇشىن قوعامنىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەپ جاتىرمىز. مۇندا كەز كەلگەن ازامات جازىلىپ, «قازاق ءتىلى» قوعامىنا مۇشەلىككە وتەدى. ءتىل جاناشىرلارىنا ۇلكەن قاۋىمداستىققا قوسىلۋ, سەرىكتەس كومپانيالار قىزمەتىنە جەڭىلدىكتەر, Kitap قوسىمشاسىنا تەگىن جازىلۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنامىز. ەڭ ماڭىزدىسى – جازىلىمنان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى «Qazaq Tili Endowment» قورىنا اۋدارىلىپ, ءتىل جوبالارىن دامىتۋعا جۇمسالادى. ياعني ءاربىر مۇشە ناقتى ناتيجەگە ۇلەس قوسادى. قوعام مۇشەلەرىنە بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر مەن قىزمەت تۇرلەرى تۇراقتى تۇردە جاڭارتىلىپ وتىرادى.
– ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس از ەمەس. دەگەنمەن ودان قانداي ناتيجە شىعىپ جاتىر؟ الداعى جىلدارى قوعام ومىرىندەگى, بيزنەس پەن عىلىمداعى دامۋ بارىسىن قالاي بولجايسىز؟
– قازاق ءتىلىن قولداناتىن ورتانىڭ سانى دا, ساپاسى دا ءوسىپ كەلەدى. بيزنەس تە, كرەاتيۆتى يندۋستريا دا قازاقشا كونتەنت پەن سەرۆيستەرگە ناقتى سۇرانىس ءبىلدىرىپ وتىر. عىلىمي ورتادا دا قوزعالىس بار, قازاق تىلىندە ديسسەرتاتسيالار جازىلىپ, جاڭا ۇعىمدار قورى تولىعىپ, اينالىمعا تەز كىرىپ جاتىر. ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تابيعي تۇردە ەنىپ كەلەدى.
ارينە, بۇل ءۇردىس ءبىز ويلاعانداي تەز ءجۇرىپ جاتقان جوق. بىراق بۇل جاعدايدى وزگەرتۋدە تەحنولوگيا مەن جاڭا بۋىننىڭ ءرولى زور. جاستار ءتىلدىڭ مۇمكىندىگىن ءىت-ستارتاپتاردا, مەديا جوبالاردا, ءونىم ديزاينىندا ەركىن كورسەتىپ ءجۇر. ەڭ ۇلكەن مۇمكىندىك – تەحنولوگيادا. ەگەر قازاق ءتىلىن ءىرى پلاتفورمالارعا, جاساندى ينتەللەكتىگە, حالىقارالىق عىلىمي اينالىمعا ەبى مەن ەسەبىن تاۋىپ, ۋاقتىلى ەنگىزسەك, ونىڭ مارتەبەسى مەن قولدانىس اياسى تابيعي تۇردە كەڭەيەدى. انا ءتىلىمىزدىڭ ءار سالادا, كەز كەلگەن ورتادا كەڭىنەن قولداۋعا يە بولىپ, دەڭگەيى جوعارىلاي بەرۋى ءۇشىن ارقايسىمىز ۇلەس قوسۋىمىز شارت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
