تۋرا وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ ابىزى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ قازمۋ-دى بىتىرگەن عىلىمعا بەيىمى بار قابىلەتتى جاستاردى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا جىل سايىن توپ-توبىمەن ەرتىپ بارىپ جۇمىسقا ورنالاستىردى. ۇزىن سانى جيىرماعا جۋىق شاكىرتىنە ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن سىنىنىڭ كەلەشەك تاعدىرىن امانات ەتىپ تاپسىردى. «قازاققا قازاقتان باسقا كىمنىڭ جانى اشيدى» دەپ وتكەن ۇستازدىڭ وسى اماناتىن ارقالاعان سول جاستار ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمى شاڭىراعىنا جەكە-جەكە ۋىق بولىپ قادالىپ قويعان جوق, ماركستىك-لەنيندىك ءادىسنامانىڭ اسەرىنەن تومەندەي باستاعان ەڭسەسىن بيىكتەتىپ اكەتتى. ۇستاز ونەگەسىنەن ۇلگى العان, امانات ارقالاعان ولار عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, رەكتور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان, پرورەكتور بولۋىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ءارى-سارىدە قالعان قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ اۋىر جۇگىن ۇستازدارىمەن قاتار كوتەرىسىپ اكەتتى.
سول تالانتتى جاستاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تانىمال فولكلورتانۋشى, تۇركولوگ, ابايتانۋشى شاكىر يبراەۆ. «مەنىڭ جاستىق شاعىمدا عىلىمنىڭ قادىرىن ۇقتىرعان ءبىر ادام بولسا, ول الدىمەن ۇستازىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ دەر ەدىم. سەبەبى ول كىسى عىلىم تۋرالى عانا ەمەس, الدىمەن سول عىلىمداعى ادامگەرشىلىك پەن ادالدىق تۋرالى ايتاتىن» دەپ ءوزى جازعانداي, عالىم قانداي دا ءبىر جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە دە امانات جۇگىن ارقالاپ, وسى ۇستانىمنان تايعان جوق.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلىكتەن عىلىم ساپارىنا باستالعان العاشقى قادام, قازمۋ-دە وقىتۋشى, دوتسەنت, اكادەميادا قولجازبالار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, دۇنيەجۇزى تۇركولوگتەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى سەكىلدى ابىرويلى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. بۇگىندە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. راسىندا دا ءاليحان بوكەيحان ايتقانداي, «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن». ول ۇلت مۇددەسى جولىنداعى قايراتكەرلىك تۇلعاسىمەن, ۇلتجاندىلىق بولمىسىمەن, عالىمدىق دارىنىمەن ءوز ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن قۇرمەتكە يە, قانداي دا بولسىن قوشەمەتكە لايىق
عالىم.
عىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلگەن, ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرى الەمدىك تۇركولوگيا مەن ۇلتتىق فولكلورتانۋعا قوسىلعان ىرگەلى ەڭبەكتەر قاتارىندا. «قازىر فولكلورتانۋعا قادام باسقان ءار تالاپكەر ونىڭ ەڭبەكتەرىنە مىندەتتى تۇردە جۇگىنەدى. وسى ورايدا شاكىر يبراەۆتىڭ «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» كوركەمدىك كەستەسى, قازاق ەپوسىنىڭ پوەتيكاسى تۋرالى ىرگەلى مونوگرافيالارى شىنايى اكادەميالىق عىلىمنىڭ ەشقاشان قۇنىن جويمايتىن ۇلگىلەرى ەكەنى ءسوزسىز» دەگەن عالىم امانتاي ءشارىپتىڭ پىكىرى – ءاردايىم ەستە ساقتار تۇجىرىم. بۇل تۇجىرىم قازاق فولكلورى مەن ەپوستارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋىندەگى تەوريالىق جانە ادىسنامالىق تۇعىرناماعا عانا قاتىستى ەمەس, تۇركىلەردىڭ ارعى تاريحىن ادامزات تاريحىمەن ساباقتاستىرۋعا, عاسىرلار تۇڭعيىعىنا تەرەڭدەۋگە جەتەلەرى انىق. ش.يبراەۆتىڭ تۇركولوگ, فولكلورتانۋشى رەتىندەگى عالىمدىق بىرەگەي تۇلعاسى تۋرالى عىلىمي ورتادا جوعارى دەڭگەيدە پىكىر قالىپتاستى.
بيوحيميك عالىم سەنت-دۆەردي: «زەرتتەۋ دەگەنىمىز – ءبارى كورگەن نارسەنى سەنىڭ دە كورۋىڭ, بىراق ول تۋرالى ەشكىم ويلاماعانداي ويلاۋ», دەگەن ەكەن. بار عۇمىرىن ارناعان زەرتتەۋ سالاسى مەن عىلىمي باعىتىن كۇرت وزگەرتىپ, باسقا وزەكتى تاقىرىپقا سەسكەنبەستەن قالام تارتۋ – عىلىمي ورتادا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. ابايتانۋداعى جاڭاشىل ىزدەنىستەر جاساۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنە شۇعىل قويىلعان وسى تۇستا شاكىر يبراەۆ تا ىسكە بەل شەشە كىرىستى. ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىن تىڭ باعىتتا بايىپتاۋىمەن جان-جاقتى عالىم بولۋدىڭ ۇلگىسىن تانىتتى.
اباي مۇراسىن الەمدىك تانىم-بىلىك تۇرعىسىنان تانۋ مەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ قول جەتكىزگەن مەجەسى دارەجەسىندە تالداۋ قاجەتتىلىگى ەرەكشە بايقالىپ وتىر. پروفەسسور شاكىر يبراەۆتىڭ «اباي فەنومەنولوگياسى: ەستەتيكاسى مەن پراگماتيكاسى», «اباي فەنومەنى» (2021) جانە «ابايدىڭ اقىندىق بەينەسى» (2023) اتالاتىن عىلىمي زەرتتەۋلەرى ۇلى ويشىلدىڭ تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىعىن ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى مەن كونتسەپتۋالدىق تۇجىرىمدارى تۇرعىسىنان تالداۋعا ارنالعان. بۇل ەڭبەكتەر ستۋراليستىك-فەنومەنولوگيالىق زەتتەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن سالىپ وتىر. ولار قازىرگى الەمدىك ادەبيەتتانۋدا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ادەبي مۇرانى الەۋمەتتىك پاراديگماسىنا دەن قويا زەردەلەۋ تالابىنىڭ ۇدەسىمەن ۇشتاسادى. اۆتور زامانا شىندىعىنىڭ اقىن تانىم-بىلىگى ارقىلى كورىنىس تابۋىن پايىمداۋدى ماقسات تۇتقاندىقتان, ابايتانۋ ىلىمىندە بىرقاتار ماسەلەنى جاڭاشا قاراستىرۋعا بولاتىنىنا نازار اۋدارتادى. اباي پوەزياسىن فەنومەنولوگيالىق اسپەكتىدە زەرتتەپ-زەردەلەۋدە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن بۇل زەرتتەۋلەردە شىن مانىندە جاڭاشىل دا تىڭ تۇجىرىمدار ۇسىنىلعان.
فەنومەنولوگيا – اقىننىڭ تانىم-بىلىگى, كورگەنىن ءتۇيسىنۋى مەن سەزىنۋى ارقىلى بەينەلەنگەن بولمىستىڭ كەسكىنى. سول ارقىلى وسى رۋحاني ۇدەرىستىڭ بەينەلىلىگى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالۋى. ال پاراديگماسى – وسى ۇدەرىستەردىڭ شىندىققا قاتىسى, اقىننىڭ اعىنان جارىلا سىر اقتارۋى, ءومىر اقيقاتىن وزىنشە ساراپقا سالۋى. بۇل تۇرعىدان العاندا, زەرتتەۋشى اباي شىعارماشىلىعىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن كوكەيكەستىلىگى, كوركەمدىك مىنسىزدىگىمەن قاتار, الەۋمەتتىك تەرەڭ ءمانىن سالىستىرمالىق تىڭ تالداۋلار ارقىلى دالەلدەۋگە ۇمتىلادى. اباي پوەزياسىنىڭ كوپقاباتتى سيپاتىن, ءمانىن, قۇرىلىمدىق جۇيەسىن قازىرگى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ادىسنامالىق تۇعىرناماسى اياسىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر بارىسىنداعى تىڭ سيپاتتا باعامداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
اۆتور ابايدىڭ اقىندىق جانە ويشىلدىق تۇلعاسىنا, شىعارماشىلىق ۇدەرىسىنىڭ قىر-سىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ترانستسەندەنتالدى فەنومەنولوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەلمەگەن سەبەپتەرىنە دە تەرەڭدەي وي جىبەرەدى. ونى اۆتوردىڭ: «ابايتانۋ ءپانىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا ماتەرياليستىك, اتەيستىك, يدەولوگيالىق تۇعىرنامالاردىڭ ۇستەمدىك قۇرىپ, تاراتاتىن ماسەلەنىڭ ءتۇپ نەگىزدەرىندە وسىلارمەن بايلانىستى ۇعىمداردىڭ ءالى دە بولسا قالىپ قويعانىن اڭعارساق كەرەك», دەگەن پىكىرى دالەلدەيدى. كوركەم ادەبيەتتىڭ زامان تالابىنا ساي كەلىپ, بيىك يدەيالى, تەرەڭ ماعىنالى بولۋى – ەڭ نەگىزگى قاعيدا دەپ بىلگەن ابايدىڭ «قۋاتتى ويدان باس قۇراپ» شىققان قۇدىرەتتى كوركەم جىرىمەن حالىقتىڭ سانا سەزىمىن سەرگىتىپ, ەل كوڭىلىن زاماننىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىنە اۋدارىپ, بولاشاققا بوي ۇرعان مۇرات-ماقساتىنىڭ جەتەكشىسى بولا بىلگەندىگى عىلىمي جۇيەدە جاڭاشا سارالانادى.
قازاقتىڭ اقىندىق ونەرىن ناعىز حالىقتىق, ۇلتتىق بيىك دارەجەگە كوتەرگەن – اباي. اقىن دەگەن ۇعىم اباي اتىمەن, ونىڭ ادەبي ەڭبەگىمەن كەلىپ ۇشتاسقاننان باستاپ, قازاق ادەبيەتى تاريحىندا جاڭا ماعىناعا يە بولىپ, ەڭ ارداقتى اتاققا اينالدى. اقىننىڭ قوعام ومىرىندەگى ورنى, حالىق الدىنداعى مىندەتى, ابىرويلى مۇرات-ماقساتى بۇرىنعىدان الدەقايدا ايقىندالا ءتۇستى. اباي ادەبيەت مايدانىنا شىققاننان باستاپ, قازاق جازبا ادەبيەتى تاريحىندا اقىن دەگەن ۇعىم ساياسي-الەۋمەتتىك ءمانى زور, قۇرمەتتى ابىرويعا يە بولدى. بۇلار وسى زەرتتەۋلەردە گەرمەنەۆتيكالىق ءادىس اۋقىمىندا جان-جاقتى باعامدالعان.
عالىم ش.يبراەۆ كەشەندى زەردەلەۋدى ماقسات تۇتقاندىقتان, ابايتانۋدا قاعيداعا اينالىپ بارا جاتقان كەيبىر پىكىرلەردى تالقىلاي كەلە, الەمدىك ادەبيەتتانۋدىڭ سونى تالاپتارىمەن ۇشتاساتىن تۇجىرىم جاسايدى. «ابايتانۋدىڭ زاماناۋي ماسەلەلەرى» اتالاتىن تاراۋداعى اقىن مۇراسىن الەمدىك ادەبيەتتانۋدىڭ تىڭ باعىتتاعى ءادىس-تاسىلدەرىمەن زەردەلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويلارى كوڭىل اۋدارارلىق. مىسالى, «قالاي دەسەك تە ابايتانۋدىڭ باعىت-باعدارى – كەڭەس داۋىرىندەگى يدەولوگيالىق تۇعىرنامادان تەپەرىش كورگەن سالا. ول يدەولوگيادان قۇتىلعانىمىزبەن, سول زاماننىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ۇعىمدارىنان, كاتەگوريالارىنان, پايىمداۋ ماشىعىنان, تالداۋ تاسىلدەرىنەن ءالى ارىلا قويعان جوقپىز», دەگەن پىكىرى اركىمدى ويلانتپاي قويمايدى. شىن مانىندە, ابايتانۋ ىلىمىندە الاش ارىستارى نەگىزدەگەن باعالاۋلاردى الدىعا سالىپ قويىپ, كەڭەس داۋىرىندەگى بىرجاقتى كوزقاراستاردى تىلگە تيەك ەتۋدەن اسا الماي جۇرگەنىمىز راس. ال عالىم شاكىر يبراەۆ اقىن مۇراسىنىڭ ەستەتيكالىق جۇيەسى مەن پراگماتيكالىق ەرەكشەلىگىن زاماناۋي ىزدەنىستەر ارقىلى زەردەلەپ بەردى.
قازىرگى ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ۇستانىمدارى مەن ءادىسناماسى عىلىمي پاراديگمانىڭ قاۋىرت اۋىسۋىنا بايلانىستى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىر. عالىم بۇل عىلىمي باعىت-باعدارى ايرىقشا كىتاپتارىندا وسى پاراديگمانىڭ سيپاتى الەمدىك ادەبيەتتانۋدىڭ جەتىستىكتەرىمەن, ونىڭ الەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق, انتروپولوگيالىق, پسيحولوگيالىق, لينگۆيستيكالىق اسپەكتىلەرىمەن بايلانىستى عانا جۇزەگە اساتىنىن ناقتى كورسەتىپ بەرەدى. بۇل تۋراسىندا: «ولارسىز ابايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىن جانە شىعارماشىلىعىن جاڭا قىرىنان, دۇرىسى, شىنايى بولمىسىنان سىر تارتىپ, تالداپ, تانىدىق دەي المايمىز», دەپ ناقتىلايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي – رۋحاني رەفورماتور» اتتى ماقالاسىندا: «اباي ءىلىمى بۇگىنگى بىرقاتار باعىتقا ورايلاس كەلەدى. ەڭ الدىمەن, ءبىلىم يگەرۋ. ءبىز بۇكىل الەمدى اقىل-وي مەن پاراساتتى پايىم ارقىلى عانا مويىنداتا الامىز. زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا جول اشادى» دەسە, ش.يبراەۆتىڭ بۇل زەرتتەۋلەرى سول تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلۋىمەن قاتار, ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ عانا ەمەس, قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە دە ارنالعان. الەمگە حاكىم ابايدى قانداي جوعارى دارەجەدە تانىتۋعا قول جەتكىزسەك, ۇلتىمىزدىڭ دا مارتەبەسىن سونشالىقتى اسقاقتاتا تۇسەتىنىمىز انىق. بۇگىنگى ابايتانۋدا ەندى جازىلار تىڭ ىزدەنىستەرگە تولى سان قىرلى اسپەكتىدەگى عىلىمي ەڭبەكتەر ارقىلى قوعامعا, جاس ۇرپاققا اقىن مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ مەن تانىستىرۋ, جارقىن بولاشاققا جول باستاۋدىڭ باستاماسى ايقىن كورىنىس تاپقان. حاكىم ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا ادىسنامالىق تۇرعىدا جاڭاشىل, عىلىمي سيپاتى تەرەڭ بۇل زەرتتەۋلەردىڭ جارىققا شىعۋى قۇپتارلىق قادام بولدى. ابايدىڭ فەنومەنولوگيالىق, ەكزيستەنتسيونالدىق الەمىن ەستەتيكالىق جانە پاراديگمالىق اسپەكتىدە ايقىنداۋ مەن زەردەلەۋ باعىتىنداعى جاڭاشا عىلىمي باستامالارىمەن قۇندى زەرتتەۋلەر ەكەنى ايقىن.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىمنىڭ فولكلورتانۋ مەن ادەبيەتتانۋداعى دارا جولى ابىرويىن اسىرىپ, شاكىرتتەرىنە ونەگە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
جاندوس سماعۇل,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
