«داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, ادامدار اراسىندا تۋىندايتىن داۋلاردىڭ داۋاسى ەشۋاقىتتا تابىلمايتىن سەكىلدى. الايدا, ول كەسەلدى ەمدەيتىن ەم بولماسا دا ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن كىشىپەيىلدىلىگىن, قۇن تولەۋ مەن «قاناعات قارىن تويعىزادى» دەگەن كەڭپەيىلدىلىگىن ارااعايىندىقتا قولدانۋ كوپ جاعدايدا نەبىر داۋدىڭ بەتىن قايتاراتىنى الىمساقتان بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە داۋ ءبىزدىڭ قوعامدا بۇگىن عانا تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە ەمەس.
ول اتام زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت. بۇرىنعى داۋ – سول داۋ. تەك ونى شەشۋدىڭ بۇرىنعى داۋاسىن جوعالتىپ العان سەكىلدىمىز. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى كەزىندە قارا قىلدى قاق جارعان اتالى بيلەرىمىزدىڭ دۋالى كەسىمدەرى عوي. قانداي داۋ بولسا دا, ول قانداي تاراپتىڭ اراسىندا تۋىنداسا دا, ونىڭ ءمان-ماڭىزى قانداي بولسا دا ەش جالتاقتاماي تەك ادالدىقپەن, ادىلدىكپەن شەشىمىن تۋرا ايتىپ, شىنايى كەسىم شىعارىپ بەرگەن سوڭ جانە ونى بۇكىل حالىق قولداعان سوڭ كىم بولسا دا ول ۇكىمگە نارازىلىق كەلتىرە الماعان. و باستا سولاي بولعان جانە ۇنەمى سولاي جالعاسىپ وتىرعاندىقتان حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولعان. ال قازىر شە؟ قازىر دە سول, ەگەر مۇمكىندىگى بولسا داۋلاردى دابىرايتپاي شەشۋدىڭ امالدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق سوتتاسقانمەن سوتتىڭ ايتقانىنا كونىپ جاتقاندار از. تەك بۇل جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان لاج بولسا تاراپتاردى تالاستىرماي تاتۋلاستىرعاننىڭ امالى ارتىپ تۇر. وسى تۇرعىدا سوناۋ 2011 جىلعى 12 قاڭتاردا قازاقستان پارلامەنتى «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. وندا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق پروتسەستەردە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما ءتاسىلى رەتىندە مەدياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلدى.
بۇل دۇرىس قادام بولدى. ويتكەنى, وركەنيەتتى دەيتىن شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسى داۋلاردى مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن رەتتەۋ كوپ جاعدايدا ەكى تاراپتىڭ كەلىسىمگە كەلۋىمەن اياقتالاتىنىن كورسەتەدى. بۇل داۋلاۋشى تاراپتاردىڭ سانىن ازايتادى. بىزگە كەرەگى دە وسى. ونىڭ ۇستىنە ساراپشىلار مەدياتسيانى ەنگىزۋ ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا جانە قۇقىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا دا, قۇقىقتان تىس شيەلەنىستەردە دە داۋلاردى شەشۋدىڭ قازىرگى قالىپتاسقان تاجىريبەسىنە بەلسەندى تۇردە وڭ ىقپال ەتەتىنىن جاسىرمايدى. ەندەشە بۇرىنعى بيلەردىڭ دۋالى ىستەرى ەندى قايتىپ ورالۋى قيىن دەسەك تە, تاتۋلاستىرۋدىڭ, ياعني قوس تاراپتى بىتىمگە كەلتىرۋ ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا جانە قۇقىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا دا, قۇقىقتان تىس شيەلەنىستەردە دە داۋلاردى شەشۋدىڭ قازىر قالىپتاسقان تاجىريبەسىنە وڭ ىقپال ەتەتىنى زور ءۇمىت دەيمىز. تەك وسى پايدالى ءىستىڭ ءالى وركەن جايماي تۇرعانى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. ال بۇعان قانداي ماسەلەلەر كەدەرگى كەلتىرىپ جانە ونى شەشۋدىڭ قانداي جولدارى بار ەكەندىگى تالقىلانعان وتىرىس ەلوردادا ءوتتى. ونى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, پرەزيدەنت جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى جانە «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى بىرلەسە ۇيىمداستىرىپ, مەدياتسيا ورتالىعىندا داۋدىڭ الدىن الۋ جانە ونى شەشۋ ماسەلەلەرىن تالقىعا سالدى. اتالعان سەمينار-ترەنينگتى اشقان پرەزيدەنت جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى ن. كالاشنيكوۆا, «قوعامدىق كەلىسىم» زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.راقىشەۆا جينالعاندار الدىندا تۇرعان مىندەتتەر جايىندا ايتىپ, ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. بۇل وتىرىستىڭ ماقساتى شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرىن شەشۋدە مەدياتسيا راسىمدەرىن پايدالاناتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان ناقتى تەتىك – مەدياتسيا ينستيتۋتىن, مەدياتورلار مەكتەبىن قۇرۋ, ونى دامىتۋ جانە نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, دەيدى سويلەۋشىلەر. ال بۇل وتىرىسقا سەبەپ بولعان جوعارىدا ايتىلعان مەدياتسيا سالاسى, ەگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا وزگەشە بەلگiلەنبەسە, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار قاتىساتىن ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق جانە وزگە دە قۇقىق قاتىناستارىنان تۋىندايتىن, سونداي-اق ونشا اۋىر ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار تۋرالى iستەر بويىنشا قىلمىستىق سوت iسiن جۇرگiزۋ بارىسىندا قارالاتىن داۋلار وسى مەدياتسيانىڭ قولدانىلۋ سالاسى بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن ەسكەرۋ كەرەك, ەگەر تاراپتاردىڭ بiرi مەملەكەتتiك ورگان بولىپ تابىلاتىن كەزدە, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالار قاتىساتىن ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق جانە وزگە دە قۇقىق قاتىناستارىنان تۋىندايتىن داۋلارعا مەدياتسيا ءراسiمi قولدانىلمايدى. سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار جانە مەملەكەتتiك قىزمەت پەن مەملەكەتتiك باسقارۋ مۇددەلەرiنە قارسى وزگە دە قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق iستەر بويىنشا مەدياتسيا ءراسiمi قولدانىلمايدى. ويتكەنى, مەدياتسيا – تاراپتاردىڭ ەرiكتi كەلiسiمi بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن, ولاردىڭ ءوزارا قولايلى شەشiمگە قول جەتكiزۋi ماقساتىندا مەدياتوردىڭ جاردەمدەسۋiمەن تاراپتار اراسىنداعى داۋدى رەتتەۋ ءراسiمi. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەدياتسيانىڭ ماقساتى داۋدى شەشۋدە مەدياتسيانىڭ ەكi تاراپىن دا قاناعاتتاندىراتىن نۇسقاسىنا قول جەتكiزۋ, تاراپتاردىڭ داۋلاسۋشىلىق دەڭگەيiن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, سۋديالاردىڭ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ورگاندار لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ تاراپتاردى قانداي دا بولماسىن نىساندا مەدياتسياعا ماجبۇرلەۋگە قۇقىعى جوق. وسىلايشا اتالعان ءىس-شارا شەڭبەرىندە جالپى وتىرىس, باعدارلامالار مەن مەدياتسيا ورتالىقتارىنىڭ تانىستىرىلىمدارىن, مەدياتسيا تەحنيكاسىن جانە مەدياتسيانى پايدالانۋ تەتىكتەرىن ۇيرەتۋدى ماقسات ەتەتىن سەمينار-ترەنينگ وتكىزۋ, الدىن الۋ ساياساتىن دامىتۋعا جاردەمدەسەتىن داعدىلاردى ۇيرەتۋ, وسى ماسەلەدەگى قازاقستاننىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى, تولەرانتتىلىق پەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋمەن بايلانىستى تاجىريبەسىن تالقىلاۋ جوسپارعا ەندى. سەمينار-ترەنينگتىڭ بارىسىندا ءارتۇرلى باعىت بويىنشا مەدياتسيا باعدارلامالارىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. وقىتىپ-ۇيرەتۋ ارقىلى سەمينار-ترەنينگتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلارعا حالىقارالىق ۇلگىدەگى سەرتيفيكاتتار تابىس ەتۋ ەسكەرىلگەن ەكەن. اتالعان وتىرىسقا قاتىسۋشىلار قازىرگى تاڭداعى مەدياتسيا تۇسىنىگى حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, الدىمەن, اعىلشىن-ساكسون قۇقىعى قولدانىلاتىن ەلدەردە – اقش, اۆستراليادا دامي باستادى, سودان كەيىن ەۋروپاعا تارالا باستاعاندىعىن ايتادى. مەدياتسيانى پايدالانۋدىڭ العاشقى تالپىنىسى وتباسىلىق قاتىناستار سالاسىنداعى داۋلاردى شەشۋ بارىسىندا جاسالدى. كەيىننەن مەدياتسيا وتباسىلىق داۋلاردان باستاپ كوممەرتسيالىق جانە جاريا سالاداعى كوپ تاراپتى كۇردەلى داۋلاردى شەشۋدە دە تابىسپەن قولدانىلىپ, مويىندالدى. بارىمىزگە بەلگىلى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇكىمەتكە مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭعا باعىنىستى قۇقىقتىق بازا قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى, سونداي-اق, ول مەدياتسيا قۇرىلىمدارىن ۇلتتىق جانە جەكە كومپانيالاردا قۇرۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. ويتكەنى, الەمدىك تاجىريبەدە مەدياتسيانى زاڭنامالىق بەكىتۋدىڭ كوپتەگەن مىسالدارى بەلگىلى. ءتيىستى اكتىلەر اقش, اۆستريا, گەرمانيادا قابىلدانعان. ەۋروپا كوميسسياسى مەدياتوردىڭ كودەكسىن بەكىتتى, ال ەۋرووداق مەدياتورلار قىزمەتىن رەتتەيتىن بىرقاتار ديرەكتيۆالار شىعاردى. 2002 جىلى بۇۇ حالىقارالىق ساۋدا قۇقىعى جونىندەگى كوميسسياسى (UNCITRAL) «حالىقارالىق كوممەرتسيالىق كەلىسۋى ءراسىمى تۋرالى» تيپتىك زاڭدى ازىرلەدى, وعان تۇسىندىرمە جازبادا مەدياتسيا ينستيتۋتى قولدانىلاتىن ەلدەردە مەدياتسيا بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن زاڭدىق تيىمدىلىك پەن كەلىسىمنىڭ مىندەتتىلىگى تۋرالى شولۋ بەرىلگەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز مەدياتسيا ءۇشىن جاساقتالعان قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ قۇقىقتىق جۇيەدە ينستيتۋتتاندىرا ءبىلدى. «مەدياتسيا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ديسپوزيتيۆتىك سيپاتتا, بۇل مەدياتسيانى كەڭ اۋقىمدا پايدالانۋ تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا جەكە قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ كەزەڭىندە رەتتەۋ راسىمدەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. تۇجىرىمداماعا سايكەس ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ازاماتتىق ىستەردى تەز قاراۋدى جانە شەشۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ كەزەڭىن وڭتايلاندىرۋعا باعدارلانۋى كەرەكتىگى ەسكەرىلگەن. بۇل ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق كەلىسىم ينستيتۋتتارى, انالار, اقساقالدار كەڭەستەرى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ جانە تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدا ولشەۋسىز ءرول اتقارادى. سونىمەن وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گرانادا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (يسپانيا) بەيبىتشىلىك جانە داۋلى ىستەر ينستيتۋتى مەن پرەزيدەنت جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم اراسىندا ىنتىماقتاستىق حاتتاماسىنا قول قويىلاتىندىعىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك ەكەنى ەسكەرىلدى. حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, مەدياتسيا راسىمدەرىن قوعامدىق كەلىسىمدى دامىتۋ جانە نىعايتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جانىنان مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ مودەلى ازىرلەنەتىن بولادى. سونداي-اق, «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىمدار دايىنداۋ كوزدەلگەن. بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم جانە «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەگىزىندە قحا مەدياتسيا ورتالىعىن, قحا مەدياتورلار مەكتەبىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. ءىس-شاراعا حالىقارالىق ساراپشى-مەدياتورلار, بولگاريادان, يسپانيادان, رەسەيدەن كەلگەن عالىمدار, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى, پرەزيدەنت جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم ساراپشىلارى, قازاقستان مەدياتسيا ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس جانە قحا عىلىمي-ساراپتامالىق توپتارىنىڭ مۇشەلەرى, قحا جانىنداعى وڭىرلىك قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ, قحا انالار كەڭەستەرىنىڭ, قحا كافەدرالارىنىڭ, باق وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق, باس پروكۋراتۋرا, جوعارعى سوت, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە ادىلەت مينيسترلىگى وسى وتىرىستى وتكىزۋگە ىنتىماقتاستىق تانىتقان كورىنەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».
