ۇلى اقىندى زەردەلەگەن اكادەميك

ۇلى ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق كوزقاراستارىن اكادەميك تولەگەن تاجىباەۆ جان-جاقتى زەرتتەپ, تەرەڭ تالداۋ جاسادى. ول ابايدى: «پسيحولوگيالىق بىلىمدەردى تۋعان حالقىنىڭ اراسىنا ناسيحاتتاۋشى كەمەڭگەر ويشىل», – دەپ باعالادى. ت.تاجىباەۆ «جۇرە­گىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ شىعار­ماسىندا بىلاي دەپ جازدى: «اباي ارنايى پسيحولوگيالىق ەڭبەك­تەر جازعان جوق, ءبىز ونىڭ شىعارمالارىنان پسيحولوگيا ماسەلەلەرى جونىندە اسا قىزىق جانە اسا باعالى پىكىرلەر تابامىز». ءيا, دالا دانىشپانى ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق پىكىرلەرى مەن ۇعىمدارىن كوبىنەسە پوەتيكالىق شىعارمالارىندا, سول سياقتى وسيەت-ونەگە, ۇلگى ءسوز­دەرىندە («عاقليالارىندا») ايقىن كورسەتىپ وتىرادى. ءسويتىپ, اباي كوپتەگەن شىعارمالارىندا ءوزىنىڭ پسيحولوگيا ماسەلەلەرىنە كوزقاراسىن بەلگىلى شامادا ايتىپ بەرگەن ەڭ ءبىرىنشى قازاق بولىپ تابىلادى. اكادەميك اباي شىعارما­لا­­رىن زەرتتەي كەلە, اقىن ءتۇسى­نىگىندە ولەڭ مەن ءان ادامداردىڭ جان دۇنيەسىنە كىرىپ كەتۋى كەرەك ەكەنىن, ولار حالىقتى ادام­گەرشىلىككە تاربيەلەۋدە, ادامدار اراسىنداعى ەسكى فەودالدىق-پاتريارحالدىق قالدىقتارعا قارسى كۇرەستە ماڭىزدى ءرول اتقارۋلارى تيىستىلىگىن, ول ءۇشىن ولەڭ مەن ءان حالىقتىڭ اڭساعان ارمانى مەن ءۇمىت-تىلەگىن جىرلاپ قانا قويماي, ادامداردى باقىتتى ومىرگە جەتەلەۋى قاجەتتىگىن پايىمداعان. كوركەم­­سوزدىڭ كۇشىن اباي مىناداي باعىتتا تۇسىندىرەدى: وتكىردىڭ ءجۇزى, كەستەنىڭ ءبىزى ورنەگىن سەندەي سالا الماس. بىلگەنگە مارجان, بىلمەسكە ارزان, ناداندار باھار الا الماس. قينالما بەكەر, ءتىل مەن جاق, كوڭىلسىز قۇلاق – ويعا ولاق. ابايدىڭ بۇل سوزدەرىنەن مىناداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى: پوەزيا ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋدىڭ مىقتى قۇرالى بولىپ تابىلادى, بىراق ونىڭ اسەر ەتەرلىكتەي مىقتى كۇشى بولۋى ءۇشىن, اقىن ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. عالىم تولەگەن تاجىباەۆ اباي شىعارمالارىنىڭ بالا­­لار­دى وقىتۋداعى پسيحولوگيا­­سى­­نا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن. «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وقۋ-ءتاجىري­بە جۇ­مىستارىنا اباي شىعار­مالارىن كەڭ پايدالانۋ, ونى وقى­تۋشىنىڭ ءوزى تولىق ءتۇسىنىپ جانە وقۋشىلارعا شەبەر جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك», – دەپ ەسكەرتەدى. تولەگەن تاجىباەۆ 1957 جىلى «اباي قۇنانباەۆتىڭ فيلو­سو­فيالىق, پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكالىق كوزقاراستارى» اتتى كىتابىن جارىققا شىعاردى. مۇندا زەرتتەۋشى, قازاق ۇلتىنىڭ اعارتۋشىسى ابايدىڭ قازاق جانە ورىس حالىقتارى اراسىندا­عى دوستىق پەن ىنتىماقتى بەكىتە ءتۇسۋ, پروگرەسشىل ورىس ءما­دە­نيەتىن مەڭگەرتۋ, قازاق جاستارىن ورىس تىلىنە ۇيرەتۋ جانە جاسوسپىرىمدەردى ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ جونىندەگى پەدا­گو­گيكالىق پىكىرلەرىن انىقتاپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاعان. 1965 جىلى جارىق كورگەن مونوگرافياسىندا اكادەميك, ۇلى اعارتۋشى اباي ءوز شىعار­مالارىندا پسيحولوگيالىق اتاۋ­لاردى مەيلىنشە مول پاي­دالانعاندىعىن دالەلدەپ بەردى. ماسەلەن, عۇلاما اعارتۋشى شى­عار­ماشىلىعىندا «قۇمار» ۇعى­مى 41 رەت, «ويلاۋ» 129, «ۇيات» 39, «قايعى» 16, «قايرات» 30, «ارمان» 15, «كوڭىل» 28, «اقىل» 202, «جان» 220, «ەس» 30, «ۇمىتۋ» 20 رەت كورسەتىلگەندىگى ايقىن ءدا­لەل­دەنىپ وتىر. بۇل ت.تاجىباەۆ­تىڭ ابايدىڭ پسيحولوگيالىق مۇرالارى جونىندەگى بولجام­دارى مەن پىكىرلەرىنىڭ تياناقتى دا دايەكتى ەكەندىگىن بايقاتادى. سوندىقتان شىعار, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كورنەكتى پسي­حولوگتارىنىڭ ءبىرى م.ۆ.سوكولوۆ: «قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن قالاعان اباي قۇنانباەۆتىڭ پسيحولوگيالىق كوزقاراستارىن زەرتتەۋ باستالدى, مۇنى العاش قولعا الۋشىلاردىڭ ءبىرى – تاجىباەۆ بولدى», – دەپ كورسەتتى. اكادەميكتىڭ جاس عالىمدارعا جاساعان اكەلىك قامقورلىعى دا ءوز الدىنا ءبىر توبە. كورنەكتى عالىم حانعالي سۇيىنشاليەۆ عىلىم جولىنداعى العاشقى قادامىنا تولەگەن تاجىباەۆتىڭ جاساعان قامقورلىعىن بىلايشا ەسكە الادى: «مەنىڭ 1950 جىلداردىڭ باسىندا اسپيرانت ەسەبىندە جۇرگەن كەزىم. عىلىمي جەتەكشىم ب.كەنجەباەۆ. ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى: «ابايدىڭ قارا سوزدەرى». بىراق, اتالمىش تاقىرىپقا قارسىلار دا كوپ بولدى. ولار: قارا سوزدەر ابايدىڭ ءوز شىعارماسى ما؟ سونى اۋەلى انىقتاپ الۋ كەرەك. بىزدەگى مالىمەت بويىنشا قارا سوزدەردى اباي جازباعان. ول – اقىن. ال ابايدىڭ قارا سوزدەرى دەگەندى كەيىننەن ۇلت­شىلدار قوسقان, بۇل – ابايعا جات دۇنيەلەر...», – دەپ وتىرىپ الدى. مەن اركىمنىڭ مۇنداي سوزىنەن قورىقپاي, جۇمىسىمدى تەز اياقتاپ, قورعاۋعا ۇسىندىم. بۇل 1952 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى بولاتىن. ءبىر تاڭعالعانىم, مەن قورعايتىن عىلىمي كەڭەستى پروفەسسور تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ءوزى باسقاردى. ءبىرىنشى وپپونەنت مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. بۇل تۇستا ول موسكۆا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولىپ جان ساقتاپ جۇرگەن. ءۇش ۇلى ابايتانۋشى جان-جاقتان شىعىپ (ب.كەنجەباەۆ, م.اۋەزوۆ, ت.تاجىباەۆ) سويلەگەن كەزدە زال تۇگەل باس يگەنىن مەن بىردەن سەزدىم. وسى ءبىر كەزدە تولەگەن اعامىزدىڭ اعىلا سويلەگەن سوزىنە قاتتى ىقىلاس قويدىم. مەن بۇل ءسوزىن عالىمدىق دايەكتىگى جاعىنان دا, جان-جاقتى تەرەڭ بىلگىرلىك, شەبەر شەشەندىگى جاعىنان دا ەرەكشە ءسوز دەر ەدىم. تىڭداۋشى قاۋىم ىشىندە سۇيسىنگەندەرى: «وي, سىرباز اعىلدى عوي, جارايسىڭ, توكە», – دەسە, قارسى توپتىڭ بىرەن-ساران ادامى: «تولەگەن ولەردەگى سوڭعى ءسوزىن ايتىپ تۇر, قايتسىن-اۋ, شىركىن», – دەپ تاراستى. بۇل جاعداياتتا دا عىلىمداعى تازا­لىققا اراشا تۇسەر عالىم تۇلعا­سىنىڭ اسقاق ەكەندىگى بايقالادى. مىنە, تولەگەن تاجىباەۆ وسىنداي جوعارى مادەنيەتتى, جان-جاقتى ءبىلىمدى ادام ەدى». وسى ءبىر دەرەكتە تولەگەن تاجىباەۆتىڭ قايراتكەرلىك قارىمدىلىعى قالىپتاسقان بىرەگەي تۇلعا ەكەندىگىن كورسەتەدى. جالپى, ايتار ويىمىزدى تۇيىندەيتىن بولساق, ۇلى ابايدىڭ كەمەڭگەرلىك قاسيەتىن وزگە جۇرتقا تانىتۋدا ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن ۇلاعاتتى ۇستاز, قاجىماس قايراتكەر, اكادەميك تولەگەن ءتاجىباي ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جادىندا جاڭعىرا تۇسۋگە ءتيىستى. ايدار سابىروۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى. اتىراۋ.