قازاق ەلىنىڭ ويشىل حاكىم ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن تانىپ بىلگەنىنە 125 جىل تولىپ وتىر (1889-2014). از ۋاقىت ەمەس, عاسىردان استام مەرزىم. وسى ارالىقتا ابايتانۋ تاريحىنىڭ ءۇش كەزەڭىن باستان وتكىزىپپىز. اۋەلى ابايتانۋ تاريحىنىڭ «مۇحتار اۋەزوۆكە دەيىنگى زەرتتەلۋ تاريحى (1889-1934)». ابايدى تانىتۋداعى الاش ارىستارى حالىقتىق تانىم تۇرعىسىنان زەرتتەۋى, ناسيحاتتالۋى دۇرىس جولدا بولىپ ەدى. بىراق كەڭەستىك بيلىك 1923 جىلدان 1934 جىل ارالىعىندا ۇلى اقىن مۇراسىن تەرىستەپ, ادەبي مۇرا رەتىندە مانسۇقتاۋعا دەيىن باردى. مىسالى, «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنىڭ 1934 جىلعى تۇتاس ءبىر سانى تۇگەلدەي اباي تۋرالى زەرتتەۋلەرگە ارنالدى. ماقالاسى جاريالانعان اۆتورلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اباي مۇراسىن تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, فورماليستىك تۇرعىدان تەرىس تانىتىپ, ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن تاپتىق, ساياسي-الەۋمەتتىك تەگىنە قاراي باعالاپ جاتتى. ال م.اۋەزوۆتىڭ «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى», پروفەسسور ق.جۇبانوۆتىڭ «اباي – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى» دەگەن زەرتتەۋ ماقالالارى ابايتانۋدىڭ بولاشاعىنا عىلىمي جاڭا باعىت-باعدارىنا تىڭنان جول سالعان كوسەم ويلى تانىمدار بولاتىن.
1933-1934 جىلدان 1961 جىل ارالىعىندا «ابايتانۋ تاريحىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ كەزەڭى» دۇنيەگە كەلدى. م. اۋەزوۆتىڭ اباي مۇراسى تۋرالى ىزدەنۋ, زەرتتەۋ, اقىن مۇراسىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋ جولىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ قول جەتپەس ەكى شىڭى بولدى. ءبىرىنشى شىڭى, كوركەمسوز ونەرى ارقىلى, اسىرەسە, «اباي جولى» ەپوپەياسىن الەم حالقى جارىسا وقىپ, حح عاسىردىڭ ۇلى تۋىندىسى دەپ باعالانىپ جاتتى. ەكىنشى شىڭى, ابايتانۋ جولىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگى – «اباي قۇنانباەۆ» دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافياسى ەدى. وسى كەزدە ابايتانۋ سالاسىندا تۇڭعىش رەت كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر باسىلىم كورىپ جاتتى. م.اۋەزوۆ ابايتانۋدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ كەتتى. ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىندا اقىن مۇراسى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, باسپاسوزدە كەڭ تۇرعىدان ناسيحاتتالىپ جاتتى.
1949 جىلعى سوكپ-نىڭ سىڭارجاق قاۋلىسىندا 1934 جىلى نەگىزى قالانعان م. اۋەزوۆتىڭ اقىن مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان ءۇش سالاسى تۋرالى تانىمىنىڭ ەكىنشى سالاسى بولىپ تانىلاتىن ابايدىڭ شىعىسقا قارىم-قاتىناسى جايلى ابايدىڭ «باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن تانىمى قاتتى سىنالىپ, اياۋسىز تەرىستەلدى. بۇل كۇردەلى ماسەلە, اسىرەسە, فيلوسوف عالىمدار تاراپىنان دا سىنعا الىندى. اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى پىكىر بىلدىرگەن عالىمدار سىنالىپ, ءبىر جاعىنان قۋعىندالىپ ءارى جازالانىپ جاتتى. 1961 جىلى اتاقتى جازۋشى ومىردەن وتكەن سوڭ, «ابايتانۋدىڭ م. اۋەزوۆتەن كەيىنگى ءداۋىرى» باستالىپ تا كەتتى. ءبىرشاما ۇزىلىستەن سوڭ جاڭا بۋىن, جاس تالاپكەرلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى باسىلىم كورە باستادى. وسى بۋىن تىڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلىپ, اباي مۇراسىنىڭ شىعىستىق رۋحاني قازىنا كوزدەرىنە قارىم-قاتىناسى جايلى كۇردەلى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. ابايدىڭ شىعىسىنا قاتىستى توم-توم كىتاپتار جازىلىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەر اباي رۋحاني ءنار العان مۇسىلماندىق شىعىس جايلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ تىرناق-الدى باستاماسى عانا دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى قازاق جاستارىنىڭ اراب, پارسى, شاعاتاي, تۇرىك تىلدەرى مەن يسلاميات تاريحىن جەتە مەڭگەرۋى ارقىلى اباي مۇراسىنىڭ مۇسىلماندىق شىعىسقا قارىم-قاتىناسى جايلى كەلەلى دە ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەيلىنشە مولىعىپ, سالالانىپ, ساپالى عىلىمي مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جاڭا باعىت العاندا, عاجاپ قۇبىلىستى سوندا كورەمىز. بۇل كەزدە ابايدىڭ جانتانۋ ءىلىمى مەن تولىق ادام ءىلىمى, پالساپالىق ليريكاسى باسقاشا سويلەگەندە, بۇل سالا وي-ساناداعى الەمدىك رۋحاني قۇبىلىسقا اينالىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ بولاشاق مورالدىق كودەكسىنىڭ ىرگەتاسىنا رۋحاني تىرەك بولىپ قالانارى تالاسسىز شىندىققا اينالماق. ابايدى تانىپ-بىلۋدەگى باستى كەدەرگى ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ بارلىق سالالارىن, ياعني فيلوسوفيالىق, ەتيكالىق, ەستەتيكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك سالالارىن انىقتاۋعا كەلىپ تىرەلەدى. وسى سالالاردىڭ ءبارىن دە قازىرگى فيلوسوفتار ماتەرياليستىك مودەل تۇرعىسىنان قاراستىرىپ كەلەدى. بۇل ارەكەت, اسىرەسە, ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسىندە قازاقستان فيلوسوفتارىنىڭ ۇجىمدىق ەڭبەگى «اباي دۇنيەتانىمى مەن فيلوسوفياسى» دەپ اتالاتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋلەرىندە ءوز كورىنىسىن تاپتى. بىراق فيلوسوفتاردىڭ ءبارى دە ابايدىڭ جەتىنشى قاراسوزىندەگى «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەندەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى. ازەلدە قۇداي تاعالا حايۋاننىڭ جانىنان ادامنىڭ جانىن ءىرى جاراتقان, سول اسەرىن كورسەتىپ جاراتقان», دەگەن دانالىق سوزىنە نازار سالماي كەلەدى. اباي دۇنيەتانىمىن تانىپ-بىلۋدە اباي ايتقان بۇل وي-پىكىردىڭ ءمان-ماعىناسى, بولمىسى, ءتىپتى, بولەكشە وركەشتەنىپ دارالانىپ تۇر. اباي بۇل پىكىرىن حح عاسىردىڭ سوڭىندا ايتۋىمەن دە ەرەكشەلەنىپ تۇر ەمەس پە؟ اباي «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى» دەپ ءبىزدى قورشاعان ماتەريالدىق الەمدى ايتسا, «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى» دەپ ءبىزدىڭ قۇپيا سىرعا تولى رۋحاني الەمىمىزدى مەڭزەپ وتىر. بۇل ىسپەتتەس تەرەڭ پىكىردى ءياساۋيدىڭ «دەۆوني حيكمەتىنەن» دە ۇشىراتامىز: «ءىلىم ەكەۋدۇر: ءتان مەن جانعا باسشى تۋرار. جان عالىمى حازرەتىنە جاقىن تۋرار. ءتان عالىمى زالىمدارعا ۇقسار ەرمىش (ياساۋي «دەۆوني حيكمەت», تۇركستان, 1993, 74-بەت) دەپ وي تولعاۋىندا «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى» مەن جان عالىمى اينالىسادى دەپ كەسىپ ايتاتىنى بار. جان عالىمى كورىنبەيتىن رۋحاني الەم سىرىمەن اينالىسسا, ءتان عالىمى «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىمەن» بىرجاقتى اينالىسىپ, ناپسىلىك جولعا ۇرىنىپ, دۇنيەقور, دۇنيەقوڭىز بولىپ قالاتىنىنا نازار اۋداراتىنىن اشىق اڭعارتادى. اباي ايتقان دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشۋمەن اينالىساتىندار ءتان عالىمى (تەحنوكرات عالىمدار) بولىپ شىعا كەلەدى دە, دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن سىرىن اشۋعا ۇمتىلعاندار جان عالىمى بولىپ شىعادى. سونىڭ ءبىرى حاكىم ابايدىڭ ءوزى بولعاندىقتان, اباي جان عالىمىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ ويتكەنى, اباي 1898 جىلى جازىلعان 38-قاراسوزىندە جانتانۋ ءىلىمى وي-تانىمدارى ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى كۆانتتى فيزيكتەردەن ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا» ايرىقشا ءمان بەرۋى ارقىلى جانتانۋ ىلىمىمەن اينالىسىپ, پالساپالىق ليريكالارىن جازۋى ويشىل اقىننىڭ كەمەڭگەرلىك تۇلعاسىن كورسەتەدى. 1501-1510 جىلدار اراسىندا ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناما» داستانىن قىپشاق تىلىنە تولىق اۋدارعان مامليۋك قىپشاق اقىنى ءشارىپ امەدي: «حاقتى تانۋ جولىن ىزدەگەندەر, بۇل الەمدە بارشا اڭ-تاڭ قالعاندار», – دەپ اسا جوعارى باعالاۋى كەزدەيسوق بولماسا كەرەك-ءتى. اباي «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى» مەن «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن» بىرلىكتە قاتار الىپ, تانىپ-ءبىلۋدى مەڭزەيدى. اباي ايتقان بۇل دانالىق ويلاردىڭ دۇنيەنى تانىپ-بىلۋدە ءمان-ماعىناسى اسا تەرەڭ پالساپالىق وي-تانىمدار «ءدۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن» ەۋروپالىقتار ورتا عاسىردا-اق تانىپ-بىلگەن. بىراق ولار دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشىپ تانۋعا, زاتتىق يگىلىكتى مولايتۋعا, بايۋعا شەشۋشى ءمان بەرۋى سەبەپتى, ماتەرياليستىك, اتەيستىك دۇنيەتانىمعا ءبىرجولاتا باعىت الدى. عالىم رەنا دەكارت بولمىس پەن سانانى ءبولىپ قاراۋعا ەرەكشە ءمان بەرە قاراعاندىقتان: «ارنايى قۇرىلعىلارمەن ولشەۋگە بولاتىن نارسەلەردى عانا زەرتتەيىك, عىلىم دەپ وسىنى عانا ايتايىق. ال, سانا دەگەن كوزگە كورىنبەيدى, پريبورمەن ولشەنبەيدى. بار ەكەنىن بىلەمىز. بىراق كوزگە كورىنبەيتىن نارسەنى زەرتتەپ قايتەمىز», – دەپ ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىن تانىپ-بىلۋدەن تەرىس اينالدى. مۇنىڭ سالدارى بۇگىنگى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ مىنەز-قۇلقى جاعىنان بۇزىلىپ, مورالدىق قاسىرەتكە الىپ كەلدى ءارى ولار عىلىمدى يمانسىزدىق جولعا ءتۇسىردى. ياعني, ولار عىلىم جەتىستىگىن ادامزاتتى قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراق جاساۋعا جان سالا كىرىستى. الەم حالقىن وتارلاپ, كەيبىر حالىقتاردى جويىپ, قالعاندارىن ءوز دىنىنە زورلاپ كىرگىزىپ, ءتىلىن قابىلداتىپ, ۇلتتىق ءداستۇرىن جويىپ جاپپاي ءماڭگۇرتتەنۋگە الىپ كەلدى. اباي دۇنيەنىڭ كورىنگەن جانە كورىنبەگەن سىرىن ۇيلەستىرە تانىپ-ءبىلۋدى ماقسات تۇتقاندىقتان «...دۇنيەدەگى اللانىڭ پەندەلەرى ءۇشىن جاراتقان قازىنالارىن كىم ىزدەيدى» دەپ دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءام كورىنبەگەن سىرىن كىم ىزدەيدى دەپ ەكى قۇبىلىستىڭ سىرىن قاتار اشىپ, تانىپ-ءبىلۋ ماسەلەسىن ءبولىپ جارماي قاتار الىپ, زەرتتەي ءبىلۋ جۇيەسىن العا قويىپ وتىر. ابايدان باستاپ ءتۇپ يەنى تانىپ-ءبىلۋ جولىندا پالساپالىق ليريكا جانرىندا جانتانۋ ءىلىمىن مەڭگەرۋگە, ياعني, دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن اشىپ, تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلدى. اباي باستاعان بۇل ءداستۇردى ويشىل اقىننىڭ شاكىرتتەرى شاكارىم, ماعجان ۇدەرە دامىتىپ تەرەڭدەتە ءتۇستى. وسى ارقىلى قازاق پوەزياسىندا پالساپالىق ليريكانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, كوش باستادى. بىراق بۇل تانىمدى كەڭەستىك بيلىك تۇنشىقتىرىپ تاستادى. ەندى ءححى عاسىر باسىندا كۆانتتى فيزيكتەر تانىمىنان كەيىن دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن مۇلدە جاڭا تانىمعا كەلدىك. بۇرىنعى ماتەرياليستىك, اتەيستىك دۇنيەتانىمىمىز تۇبىرىنەن قوپارىلا وزگەردى. بۇل جاڭا تانىمدى كۆانتتىق فيزيكتەردىڭ اتاسى, نەمىس عالىمى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماكس پلانكتىڭ «عالامدى جوعارى سانا بيلەيدى. كۇللى الەم ونىڭ كوزگە ىلىكپەس قۋاتىمەن ءوزارا بايلانىسىپ تۇر», دەگەن شەشۋشى بايلامعا كەلدى. ءبىزدىڭ «ماتەريا ماڭگىلىك, ول وزگەرمەيدى» دەگەن تانىمىمىز جالعان تانىم بولىپ شىقتى. ماتەريا – سانانىڭ تۋىندىسى دەگەن جاڭا تانىمعا ءبىرجولا بەت بۇردىق. بىزدەر, كسرو-عا قاراعان تۇرىك ءتىلدى حالىقتار, بۇگىنگە دەيىن دارۆين ىلىمىنەن كەيىن دۇنيە باستاۋىندا ماتەريا تۇر دەپ ماركستىك-ماتەرياليستىك دۇنيەتانىمعا شىرمالدىق. ال, ەندى كۆانتتى فيزيكتەر اشقان عىلىمداعى مۇلدە جاڭا تانىمنان كەيىن دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن مۇلدە جاڭا دۇنيەتانىمعا كەلدىك. بۇل قۇبىلىس الەم حالقىنىڭ وي-ساناسىنداعى شەشۋشى توڭكەرىس بولىپ, يدەيالىق باعىت-باعدارىمىز بىرتىندەپ وزگەرە باستادى. بىزدەر, كۇدىكتەنگىش عالىمدار, بۇل جاڭا تانىمنىڭ تەز ءورىس الماي, تىم باياۋ قوزعالىسىن شىدامسىزدانا ءارى سەكەمدەنە قاراۋدامىز؟!
وسى سالا وڭالماي شابانداپ تۇرۋى كوپشىلىك كوڭىلىن الاڭداتۋدا.
اباي ادەبي مۇراسى مەن دۇنيەتانىمىن وسى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان سالىستىرىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا استانا قالاسىنان بۇكىلالەمدىك عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دەڭگەيىندە تۇرا الاتىن ابايتانۋ, جامبىلتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءوزىنىڭ بولاشاق زەرتتەۋ باعىت-باعدارىن ەندى دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان جۇرگىزۋدى ءوزىنىڭ عىلىمي جوسپارىنا نەگىز ەتىپ الۋى – ۋاقىت تالابى. جالپى ادامزات بالاسىنىڭ, اسىرەسە, ەۋروپالىق جانە بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى ءتۇبىرلى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, بۇرىنعى ۇستانىپ كەلگەن ماركستىك-ماتەرياليستىك, اتەيستىك كوزقاراس تەرىستەلۋدە. ماتەرياليستىك تانىم بويىنشا, ماتەريا ماڭگىلىك, ول وزگەرىسكە تۇسپەيتىن الەم دەپ كەلسە, ەندى دۇنيە باستاۋىندا سانا تۇر دەگەن جاڭا تانىمعا جول بەرىپ, تاريح قويناۋىنا كەتۋدە.
وسى جاڭا دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, قازاق ادەبيەتىنىڭ باستى سالاسى ابايتانۋ دا ءوزى ءجۇرىپ كەلگەن عاسىردان استام دامۋ جولىندا ورىن العان ارقيلى دۇنيەتانىمدىق قۇبىلىستارى دا جاڭا تانىم نەگىزىندە قايتا قارالىپ عىلىمي قورىتىندىلار جاسالىنباق. سوندىقتان ابايتانۋ سالاسىندا وسى جاڭا تانىمدىق وزگەرىستەرگە تىكەلەي بايلانىستى سونى مىندەتتەر العا قويىلىپ, ەسكىرگەن ۇعىم-تانىمدار وزگەرىپ, جاڭا تانىم سونى كوزقاراستار ۇستەمدىك ەتە باستايتىن زامان كەلدى. بۇل ۇلى ءتۇبىرلى وزگەرىس مەكتەپ پەن ارناۋلى وقۋ ورىندارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن تۇتاس قامتىپ, ولارعا ارنالعان وقۋلىق اتاۋلىنىڭ ءبارى دە قوزعالىسقا ءتۇسىپ, وسى جولدا ۇستانعان دۇنيەتانىمدار جاڭا دۇنيەتانىمعا جول بەرىپ, تەزىرەك جاڭا تانىم ۇستاناتىن دۇنيەتانىم نەگىزىندە كەلەشەكتە جازىپ ناسيحاتتالماق.
اباي دۇنيەتانىمى ەندىگى تۋىندايتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا وبەكتيۆتى شىندىق تۇرعىسىنان اشىلۋى – باستى شارتقا اينالماق. ويشىل اقىن دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋ ارقىلى جول سالعان جانتانۋ ءىلىمى مەن تولىق ادام ءىلىمىنىڭ قۇپياسىن اشىپ, نە سەبەپتى ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىندەگى تىلسىم سىردى تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋ سەبەبىن بىلە المايمىز. ابايدىڭ پالساپالىق ليريكاسىندا ورىن العان باستى ماسەلە – ءتۇپ يەنى تانىپ-ءبىلۋ. اباي وي-تانىمىنداعى ءسوز بولاتىن پالساپالىق وي پىكىرلەردىڭ ءبارى دە وسى ماسەلە توڭىرەگىنە جيناقتالعان. سونىڭ ءبىر تارماعى جان مەن ءتان تۋرالى: «اقىل مەن جان – مەن ءوزىم, ءتان – مەنىكى, «مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ» ماعىناسى – ەكى. مەن ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان, «مەنىكى» ولسە ءولسىن, وعان بەكى», دەپ ولەڭ ءسوزدىڭ ورنەگىمەن سىرتقا شىعارعان وي-قازىناسىن ءبىر شۋماققا سىيدىرعان اقىننىڭ پالساپالىق وي-تولعانىستارىنىڭ سىرى مەن ءمان ماعىناسى بۇگىنگە دەيىن تولىق جان-جاقتى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
ابايدىڭ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل», اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن, بىلمەيدۇر جۇرەك سەزەدۇر» دەيدى. ونىڭ وسى قولدانىسىنداعى حاۋاس ءسوزىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ماعىناسى بار: ءبىرىنشىسى, حاۋاس ارابشا تۇيسىك, سەزىم. ەكىنشىسى, سىرتقى بەس سەزىم ماعىناسىندا. ءۇشىنشىسى, حاۋاس ءساليم, ياعني ىشكى, سىرتقى ون سەزىم ماعىناسىندا. ءتۇپ يەنى اقىلمەن تاني المايسىڭ, جۇرەكپەن سەزەسىڭ دەگەنى سوپىلىق تانىمنىڭ وزەكتى ءپالساپاسىنا سوعادى ەكەن. وتكەن جىلدارى استاناداعى اقىن, جازۋشى, عالىمدار اراسىندا ابايدىڭ ولەڭ جولىنداعى «ماحابباتسىز دۇنيە دوس» دەگەندى «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» بولۋى كەرەك دەپ پىكىر تالاسىنا ءتۇسىپتى. شىنىندا, ابايدىڭ «دۇنيە دوس» دەپ جازعانى دۇرىس. ويتكەنى «دۇنيەگە دوس» ادامنان ماحابباتقا دەگەن قاستەرلى اسقاق سەزىم شىقپايدى. ودان ماعجان ايتاتىنداي «قارىن دەگەن ءسوزدى عانا جاتتاعان» دۇنيەقوڭىز, ءناپسى قۇلدارى شىعادى.
ەڭ كۇردەلى ءارى كەلەشەكتە جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەلەتىن زور ماسەلەنىڭ ەلەۋلىسى قازاق ادەبيەتىنىڭ سوپىلىق تانىمعا قارىم-قاتىسى تۋرالى تانىم بولماق. بۇل ماسەلەنى تۇبىرىنەن قازىپ شەشپەي ادەبيەت تاريحىنداعى پالساپالىق ليريكانىڭ پايدا بولۋ, وزىندىك دامۋ جولىن تولىق تانىپ-بىلە المايمىز.
بۇل اسا كۇردەلى ءارى شەتىن ماسەلەگە تۇڭعىش رەت قالام تارتقان – اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆ. م. اۋەزوۆتىڭ ابايتانۋ تۋرالى ىزدەنىس جىلدارىندا قاعازعا تۇسكەن, بىراق ءباسپاسوز بەتىنە جاريالانباعان ۇزىك پىكىرلەرى مەن تەرەڭ وي-تولعانىستارىنىڭ 97 دەرەك-ماعلۇماتتارىن ىزدەپ تاۋىپ «ابايتانۋدان جاريالانباعان ماتەريالدار» دەگەن كىتاپتى جاريالاپ تا ۇلگەردىك. وسى كىتاپتا ابايدىڭ ءياساۋيدىڭ «دەۆوني حيكمەتىنە» قارىم-قاتىناسى كورىنىس بەرگەن. مۇنىڭ ۇستىنە «اباي جولى» ەپوپەياسىندا قۇنانبايىڭ «دەۆوني حيكمەتىن» بالاسىن وقىتىپ, ويعا باتىپ تولعانىسىن شەبەر سۋرەتتەپ جەتكىزۋى دە جاي كورىنىس بولماسا كەرەك-ءتى. بىراق 1949 جىلى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوسموپوليتيزم تۋرالى ءزارىن بويىنا جيناعان سۇر جىلانداي سۋىق ءتۇستى قاۋلىسى شىعىپ, م.اۋەزوۆتى شىعىسشىل دەپ جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ادەبيەت «پوليتسايلارى» جابىلا سىناپ, قۋعىنعا تۇسىرسە, ابايدىڭ شىعىسى جايلى ماقالالار جازعان دوتسەنت, بىلگىر زەردەلى عالىم ءا.قوڭىراتباەۆتى قىزىلوردا وبلىسىنا قۋالاپ, جەر اۋدارىپ, قاڭعىرتىپ جىبەرگەنىن كوردىك. «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى» دەگەندەي م.اۋەزوۆ تارتىنا سويلەپ, قامىققان كۇندەرىنىڭ بىرىندە ياساۋي مۇراسى تۋرالى قالدىرعان جازبا پىكىرىندە «...ابايدىڭ ناۋاي, نيزامي, فيزۋليلەرگە كوزقاراسىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتى» ءتارىزدى ميستيكالىق سۋفيستىك ادەبيەتىنە دەگەن قاتىناسىنان قاپىسىز, دالمە ءدال اجىراتىپ الۋ قاجەت. الدىڭعى اتالعاندار ابايدىڭ زەردەسىنىڭ جوعارى دارەجەلى شەبەرلىگىمەن, ومىرگە دەگەن گۋمانيستىك كوزقاراسىمەن جانە وزدەرىنىڭ ەستەتيكالىق پىكىرىمەن باۋراسا, ابايدىڭ ءوز تۇستاستارى – شورتانباي, مۇرات, اۋباكىردەن ايىرماشىلىعى سۋفيزمگە ءتان جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتى ميستيكالىقپەن جوققا شىعارۋدى, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق ءومىردى مىسە تۇتپاي جانە ونى قايتا قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستى مانسۇق ەتۋىن قابىلدامايدى» دەپ ساياسي ورتالىق تۋدىرعان يدەولوگيالىق قىسىمعا بەيىمدەلە سويلەۋگە ەرىكسىز بارعان زاماندار بولعان. بولماسا ناۋاي, نيزامي, فيزۋليلەردىڭ سۋفيزممەن قويان-قولتىق بايلانىسىن بىلە وتىرىپ, ونىڭ تەرەڭىنە بويلاي وتىرىپ, ولارداعى سوپىلىق وي-تانىمدىق ءياساۋيدىڭ «حيكمەتىندە» باياندالعان باستى سوپىلىق تانىمداردان بولەكتەي اجىراتا قاراۋدى العا تارتادى. بۇل قۇبىلىستاردى تەرەڭدەي زەرتتەپ, تانىپ ءبىلۋ مىندەتىن العا قويادى. ال سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەر ءياساۋيدىڭ پەندەلىكتىڭ كامالاتتىعى باعىتىن ۇستانعانىن, ال ابايدىڭ ينساياتتىڭ كامالاتتىعى جولىن ۇستانعانىن انىقتاپ بەرۋى ارقىلى م. اۋەزوۆ تالابىنىڭ جۇزەگە اسقانىن اڭعارتادى.
ابايداعى تولىق ادام ءىلىمىنىڭ باستاۋ كوزدەرىن تاۋىپ, ونىڭ تاريحي جولدارىن انىقتاۋ اسا قاجەت بولىپ تۇر. كوپكە دەيىن زەرتتەۋشىلەر ابايداعى تولىق ادام ءىلىمىنىڭ توركىنىن مۇسىلماندىق شىعىستان ىزدەپ, «كابۋسناماداعى» جاۋانمارتلىك تۋرالى پىكىرمەن ۇشتاستىرىپ كەلدىك. سويتسەك جاۋانمارتلىك ءىلىمىنىڭ ءتورت نەگىزى ياعني ونىڭ ىرگەتاسى ءحى عاسىردا قازاق جەرىندە, قازىرگى جامبىل وبلىسىنداعى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىنان شىققان عۇلاما اقىن جازعانى انىقتالىپ وتىر. ال, «كابۋسناما» كىتابى «قۇتادعۋ بىلىكتەن» كەيىن ءحىى عاسىردا جازىلعان. وسىدان سوڭ جاۋانمارتلىك ءىلىمى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەر قاراسى مولىعىپ وتىرادى. مۇسىلمان الەمىندە ءحىى عاسىرعا دەيىن كەمەل ادام ۇعىمى بولعان ەمەس دەپ يراننىڭ اتاقتى عالىمى مۇرتازا مۇتتاكاري ماسكەۋدە باسىلىم كورگەن «ۋسوۆەرشەننىي چەلوۆەك ۆ يسلامە» (ماسكەۋ, 2008) دەگەن عىلىمي مونوگرافياسىندا پىكىرىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ ايتاتىنى بار.
جاۋانمارتلىك ءسوزىن بىزدەر بۋداگوۆتىڭ سوزدىگىنە سۇيەنىپ «يۋننىي شەدرىي» دەگەن پارسى ءسوزى دەپ كەلدىك. جاۋانمارتلىك ءسوزى پارسى تىلىندەگى ءسوز ەمەس, كونە تۇرىك تىلىندەگى «زومارت» ياعني جومارت دەگەن ءسوز دەپ ءوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق زەرتتەۋىندە ازەربايجان عالىمى پروفەسسور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م. شەراليەۆ عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ وتىر. ءتىپتى, 1501-1510 جىلدارعى مامليۋكتەر بيلەگەن مىسىر جەرىندە قىپشاق اقىنى ءشارىپ امەدي ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناما» داستانىن قىپشاق تىلىنە تۇڭعىش رەت تولىق اۋدارعان بولاتىن. تۇپنۇسقاسىندا ءبىر ءجۇز ون مىڭ ولەڭ جولى بولسا, ءشارىپ امەدي اۋدارماسى ءجۇز جيىرما ەكى مىڭ جول بولىپ شىققان. بۇل تۋىندى «قازىنالى وڭتۇستىك» كىتاپحاناسىندا 37 توم كولەمىندە باسىلىم كورىپ جاتىر. وسى باسىلىمدا
«جومارتتىق ەلىنىڭ كەنىشى عوي ول,
بارشا ادامزات ۇلىنىڭ جانى عوي ول», –
دەگەن ولەڭ جولىنداعى «جومارت» ءسوزى كونە تۇرىك تىلىندە ايتىلاتىن «زومارت» ءسوزى بولىپ تۇر.
تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭا (شىن اتى ماداي ب.ز.د. VII عاسىر) تۋرالى حالىق اۋزىندا جىرلانعان تاريحي جىردا جاۋانمارتلىك ءسوزى «اقي» (جومارت) دەگەن سوزبەن بەرىلەتىنىن
«قويعىن ماعان اقيلىق
بولسىن مەنىڭ لاقابىم», –
دەگەن ءسوز جاۋ قولىنان ۋلانىپ ولەر الدىنداعى وسيەتى رەتىندە الىپ ەر توڭا اۋزىمەن ايتىلادى.وسى «اقي» ءسوزى «قۇتادعۋ بىلىك» داستانىندا دا وسى ماعىنادا قولدانىلادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جاۋانمارتلىك ءىلىمىنىڭ باستاۋ كوزى شۋ وزەنى بويىنداعى قازاق جەرىندە جاتىر دەگەن بايلامعا كەلەمىز.
اباي تولىق ادام ىلىمىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, نەگە وي-تولعانىسىنا تۇسكەن دەگەن سۇراق الدىمىزعا كولدەنەڭ قويىلادى. قازاق قاۋىمىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى 1867-1917 جىلدار ارالىعىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق ەلىنە ارنايى ساياسي ماقساتپەن جۇرگىزگەن مەيلىنشە كەرتارتپالىق ەل بيلەۋ جۇيەسىنىڭ ناتيجەسىندە تۋىنداعان تەرريتوريالىق پرينتسيپكە نەگىزدەلگەن بولىستىق سايلاۋعا وراي تۋىنداعان قاسىرەتتى قۇبىلىس. ويتكەنى, «قازاق زامانى قالىپ, ورىسقا قاراعان سوڭ, ءبىر تاعىلىمدى ەل, ءبىلىمدى جۇرتقا ەرىپ, ىرگەلى باسپاق تۇگىل, بۇرىنعىدان جامان كەيىن كەتتىك...
قازاقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن وتارشىلدار سانالى تۇردە ساياسي ماقسات قويا وتىرىپ بۇلدىرگەنىن ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان م.سپەرانسكيدىڭ پاتشاعا جازعان حاتىندا «قازاق جەرىندە سەكسەۋىل دەگەن اعاش وسەدى. سونى ءبىر بىرىنە ۇرىپ جارادى ەكەن. سول سياقتى قازاقتار ءۇش جۇزگە, رۋعا بولىنەدى. ءبىز سولاردى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ جارۋىمىز كەرەك», دەپ بار شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ بەرىپ وتىر. قازاقتاردى وپ-وڭاي توبىقتان ءبىر- اق ۇرىپ جىعاتىن بۇل ساياسي ءتاسىلدى كەڭەستىك بيلىك تە پايدالانعانىن سانالى قازاقتار بىلگەن. وتارشىل رەسەي پاتشالىعى ەندىرگەن ەل بيلەۋ جۇيەسىندەگى وسى قاسىرەتتى تەرەڭ سەزىنگەن اقىن س.تورايعىروۆ:
«اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى,
قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى...
اق پەيىل, باۋىرمالدىق قالىپ كەتىپ,
جەلبۋاز, «سۇرقيا» بوپ قىزىنعانى.
ماس بولىپ پارتياعا قىزىپ العان,
دالانىڭ تابيعاتىن بۇزىپ العان.
ەلدىگىنە, جەرىنە ءھام دىنىنە,
قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان,» –
دەپ وي-تولعانىسىندا حالقىمىزدىڭ وتارشىلدىق جۇتقا ۇشىراتقان ورنى تولماس قاسىرەتى جاتىر. قازاق ەلىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ بۇزىلۋى – تىكەلەي وتارشىلدىق ساياساتتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اباي ءبىلدى. ءبىلدى دە وسى قاسىرەتتىڭ وتىنا كۇيەر ەلىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تولىق ادام ىلىمىمەن ەمدەپ, مىنەز-قۇلقىن بۇزىلۋدان امان الىپ قالاتىن جولىن ىزدەدى. بۇل جول ابايدى تولىق ادام ىلىمىنە الىپ كەلدى.
«قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,
ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ.
جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ
ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەكى ۇرتىڭ.
بەت بەرگەندە شىرايىڭ سونداي جاقسى,
نەگە عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ...
وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن
ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ.
باستا مي, قولدا مالعا تالاس قىلعان
كۇش سىناسقان كۇندەستىك بۇزدى-اۋ
شىرقىن,» –
دەپ حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىن بۇزۋدىڭ ءتۇپ توركىنى قايدا جاتقانىن ءدال مەڭزەپ وتىر ەمەس پە؟
اباي رۋحاني ءنار العان ءۇش قازىنا كوزدەرىنىڭ ىشىندە شىعىسى قاتتى قىسىمدا ۇستالىپ كەلدى.
م. اۋەزوۆتىڭ «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن وي-تانىمى قاتتى سىنعا الىنىپ, قۋدالاۋعا ۇشىرادى. بۇل ماسەلە, شىندىعىن ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ اباي مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان قازىنا كوزدەرى ابايدىڭ «ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە» دەگەن ولەڭىنەن ءورىلىپ بارىپ ايتىلعان پىكىر ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. ابايتانۋ تاريحىنىڭ م. اۋەزوۆتەن كەيىنگى ءۇشىنشى كەزەڭدەگى ابايتانۋشىلار تاراپىنان قايتا كوتەرىلىپ, قيىندىقپەن قولعا الىنسا دا, ولارعا ەركىن جول بەرىلمەي قىسىمدا ۇستادى. ءبارىبىر «ولەرمەندىكپەن» زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە بەردى. ەندى عانا فيلوسوفتار تاراپىنان اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىناسىنا وڭ كوزبەن قاراعان وي-پىكىرلەرى العاش رەت بەلگى بەرە باستادى. «اباي – شىعىس اقىنى, شىعىس مادەنيەتىنىڭ قايراتكەرى, ناقتىراق ايتساق مۇسىلمان شىعىسىنىڭ اسا كورنەكتى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى...ونىڭ كوزقاراسىن ءدىني فيلوسوفيا جاعىنان ىزدەۋ كەرەك», دەگەن ساليقالى عىلىمي وي-تانىمدار العاش رەت كورىنىس بەردى. عالىم اباي شىعىسىنا تارس جابىلعان ەسىكتىڭ ايقارا اشىلۋىنا سەنىممەن كەلىپ وتىر. ابايدىڭ دۇنيەتانىمى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭدەپ دەندەي ەنبەي ماقساتقا جەتۋ قيىن. ول ءۇشىن ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى اقىندىق كىتاپحاناسىنىڭ كولەمى مەن جاعدايىن انىقتاپ الماي ىسكە كىرىسۋ – دالاعا لاعۋمەن بىردەي بولىپ شىعادى. اباي وي-تانىمىنىڭ بۇل بولمىسىن تانىپ-بىلمەك ءۇشىن ەكى ءتۇرلى ءتاسىلدى ۇستانۋ قاجەت. ءبىرىنشى, اباي ءوز شىعارمالارىندا از دا بولسا ناقتىلى تۇردە اتاپ وتىراتىن دەرەك ماعلۇماتتار سىلتەمەسى. مىسالى, عۇلاماھي داۋاني, بابىرناما, قۇتايبا, ت.ب. ەكىنشى, اباي وي-تانىمىنىڭ كەيبىر ءيىنى كەلەتىن شىعىستىڭ اقىندارى مەن عۇلامالارىنىڭ شىعارمالارىنداعى ساباقتاسىپ كەلەتىن تۋىندىلاردى قانشالىقتى قيىن بولسا دا سارىلا ىزدەنۋ ارقىلى تاپسا بولادى. مىسالى مەن ابايعا تىكەلەي قاتىسى بار ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك», ءنارشاھيدىڭ «بۇحارا تاريحى» مەن ءال-فارابي, قاراباعي, يبن سينا, جۋرجاني, ت.ب. وسىنداي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ تاپقانىم بار.
ع.ەسىم: «...يسلام فيلوسوفياسىنا ۇڭىلمەي ابايدىڭ كوزقاراستارىن تالداۋ وتە قيىن شارۋا», دەپ وتە دۇرىس پىكىر قوزعاپ وتىر. بۇل ءۇشىن ابايدىڭ اقىندىق كىتاپحاناسىن ەكىنشى تاسىلمەن ىزدەپ تابۋعا مۇمكىندىك تۋادى. كوپتەگەن ابايتانۋشىلار وسى ماسەلەنى جەتە تۇسىنە الماي ابايدى الەم الىپتارىمەن ورىنسىز سالىستىرىپ اۋرەگە ۇرىنىپ, سابىلىپ ءجۇر.
ءسۋفيزمنىڭ بىلگىرى اتانعان عالىم ە.بەرتەلس: «سۋفيستىك ادەبيەتتى زەرتتەمەيىنشە شىعىستىڭ ورتا عاسىرداعى ءومىرىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ كلاسسيكتەرى شىعىس ادەبيەتتەرىنە حIح عاسىر باسىنا دەيىن ىقپال جاساپ كەلەدى», دەپ جازۋىندا ەلەۋلى شىندىق جاتىر. مۇنى, ءتىپتى, اباي مەن شاكارىم تۋىندىلارىنان انىق اڭعارامىز. سوندىقتان ءسۋفيزمدى تانىپ-ءبىلۋدى ياساۋيدەن باستاماعى كەرەك. بۇل ارەكەت باستالىپ تا كەتتى. مەن قازاق-تۇرىك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بارلىق فاكۋلتەتتەرگە رەكتوردىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ءياساۋيدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنان تۇڭعىش رەت تانىستىرۋ ماقساتىندا شولۋ دارىستەرىن وتكىزە ءجۇرىپ, «قازاق ادەبيەتىندەگى سوپىلىق تانىم» دەگەن كىتابىمدى جاريالادىم.
ابايتانۋ تاريحىندا اقىن دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى دە قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى, ماقالانىڭ ءون بويىندا ايتقان قازاق پوەزياسىندا اباي نەگىزىن قالاعان جانتانۋ ءىلىمى ماسەلەسى. جانتانۋ ءىلىمىنىڭ دۇنيەتانۋ تۇرعىسىنان ەكى سالاعا بولىنەتىنى بار: ءبىرى, ەۋروپالىق تانىمداعى جاندى ادامنىڭ پسيحيكالىق ارەكەتىنەن تۋىندايتىن ماتەرياليستىك تانىمنان تۋىندايتىن جانتانۋ ءىلىمى. بۇل ءىلىم بويىنشا جان ەشقايدان كەلمەيدى. ول ادامنىڭ ىشكى پسيحيكالىق سان ءتۇرلى ارەكەت ارقىلى كورىنىس بەرەتىن زاتتىق قۇبىلىس. ول ادام قايتىس بولعاندا بىرگە جوعالاتىن, قايتىپ كەلمەيتىن نارسە. وسى ۇعىمدى ماعجان: «جان دەگەن جەكە زات جوق, جان دەگەن دەنەنىڭ ءبىر بولىگى دەگەن ءسوز», دەپ ماتەرياليستىك تانىمدى مەڭزەي كورسەتىپ وتىر.
ەكىنشىسى, ابايدىڭ جيىرما جەتىنشى قارا سوزىندە: «ءجا, سەن بۇل اقىلعا قايدان يە بولدىڭ؟ ارينە, قايدان كەلسە دە, جان دەگەن نارسە كەلدى دە, سونان سوڭ يە بولدىڭ» دەگەن وي-تولعانىسىندا جان سىرتتان, تۇپيە تاراپىنان كەلگەنىن مەڭزەپ وتىر.
ابايدىڭ تۇپيەنى تانىپ-بىلۋگە ايرىقشا ىزدەنىسكە تۇسكەن ارەكەتى «لاي سۋعا ماي بىتپەي قوي وتكەنگە» (1895 جىل) دەگەن ولەڭىندە:
«وزگەنى اقىل, ويعا قوندىرادى,
بىلە الماي ءبىر ءتاڭىرىنى بولدىرادى.
اقىلدىڭ جەتپەگەنى ارمان ەمەس,
قۇمارسىز قۇر مۇلگۋگە تويا المايمىن», – دەپ تۇپيەنى تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلادى. بىراق تۇپيەنى تانىپ-بىلۋگە ادام اقىلى جەتپەسىن بىلسە دە, «سوندا دا ونى ويلاماي تۇرا المايمىن» دەپ الدا دا ىزدەنە بەرەتىنىن مەڭزەيدى.
اباي تۇپيەدەن كەلگەن جاننىڭ بولمىسىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋ ارەكەتى ونى جانتانۋ ىلىمىنە الىپ كەلەدى. بۇلار – ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان ۇلى ماسەلەلەر. مۇنى تەك قانا كۆانتتىق فيزيكتەردىڭ «عالامدى سانا بيلەيدى» دەگەن جاڭا دۇنيەتانىمىمەن ساباقتاسىپ جاتقان مۇلدە سونى تىڭ تانىمعا قادام باستىق.
اباي, شاكارىم, ماعجان سىندى دارابوز اقىندار دۇنيەتانىمىنىڭ ەندى دۇنيەباستاۋىندا تۇرعان سانا بيلىگى ارقىلى تانىپ بىلۋگە كۇش سالۋ – ابايتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ, ىزدەنىستەرىمىزدىڭ وزەگىنە اينالار ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىز.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
شىمكەنت.
