ماسىلدىقتان ارىلۋدىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگى

بۇگىندە الەۋمەتتىك ماسىلدىق پيعىلىنان ارىلۋ اۋقىمدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى قارجىلاندىرۋ ىسىندە وڭىرلەردىڭ احۋالىن قايتا تارازىلاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.

مىناعان باسا ءمان بەرگەن ءجون. بۇدان بىلاي دا مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, قامقورلىق تانىتۋ جالعاسىن تابا بەرەدى. ايتالىق, بيىلعى سەگىز ايدىڭ ىشىندە كوپبالالى وتباسىلارعا, ماراپاتتالعان انالارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى اۋدارۋعا 354,5 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. ياعني 856,2 مىڭ وتباسى, ونىڭ ىشىندە: كوپبالالى 613,4 مىڭ وتباسىنا 308,9 ملرد تەڭگە, ناگرادتالعان انالارعا (242,8 مىڭ ادام) 45,6 ملرد تەڭگە بەرىلدى.

ەلىمىزدە كوپبالالى وت­با­سىعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جار­دەماقىعا ءتورت, ودان دا كوپ بىرگە تۇراتىن كامەلەتكە تولماعان نەمەسە 23 جاسقا دەيىنگى كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنت بالالارى بار وتباسىلار تابىسىنا قاراماستان ۇمىتكەر بولا الادى. بيىلعى قاڭتار ايىنان بەرى ءتورت بالاسى بار وتباسىنا 16,03 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (اەك) 63 030 تەڭگەدەن تولەنىپ كەلەدى. بەس بالالى وتباسىنا – 20,04 اەك (78 798 تەڭگە), التى بالاعا 24,05 اەك (94 565 تەڭگە), جەتى بالاعا 28,06 اەك (110 332 تەڭگە) بەرىلەدى. بۇعان قوسا «كۇمىس القا» يەگەرى رەتىندە 25 165 تەڭگە كولەمىندە اي سايىن جاردەماقى تولەنەدى. سونداي-اق «التىن القا», «باتىر انا» اتاعىن العان, ءى, ءىى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان انالارعا 29 097 تەڭگە (7,40 اەك) بەرىلەدى. سەگىز, ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلارعا ءار بالاعا 4 اەك مولشەرىندە مەملەكەتتىك جاردەماقى اۋدارىلادى. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ كوپبالالى وتباسىلارعا تاعايىن­دالاتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى 6,5 %-عا ارتتى.

بيىلعى جولداۋدا حالىقتىڭ وسال توبىنا الەۋمەتتىك كومەك, قولداۋ ءاردايىم كورسەتىلەتىنى اتاپ ءوتىلدى. دەگەنمەن شىن مۇقتاجداردىڭ اراسىندا «جولىن تاپقانداردىڭ» دا ەنىپ كەتۋىنە بەيجاي قاراماۋ كەرەك. پرەزيدەنت الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىگىن قايتا پىسىقتاۋ قاجەتتىگىن تاپسىرا كەلىپ: «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەن قاعيداتتى ەنگى­زىپ, وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك مىن­دەت­تەمەلەرىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قايتا قاراعان ءجون. سونىمەن قاتار ايماقتارداعى الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتاعى ازامات­تارعا بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى بىرىزدەندىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ كوز الدىنداعىدان باسقانى كورمەي, بارىنە كونە بەرەتىن الەۋمەتتىك ساياساتى جۇزدەن استام ءتۇرلى جەڭىلدىكتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىردى. وسى جەڭىلدىكتەردى اپەرەمىن دەپ «كومەك قولىن» سوزاتىن جىلپوستار دا كوبەيدى», دەدى.

مەملەكەت ءوز حالقىنا الەۋ­مەتتىك سالاداعى مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتپايدى. تەك ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, جۇيەلى جوس­پارمەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. كەزىندە  الەۋمەتتىك سالاعا جاۋاپتىلار تولىق ەمەس وتباسى مۇشەلەرىن دە جەڭىلدىككە مۇقتاجدار ساناتىنا قوستى. مۇنىڭ سالدارى ەلدە اجىراسۋدىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوقتى. بۇگىندە ەلىمىز – ءدام-تۇزى جاراس­پاي ايىرىلىسقانداردىڭ ستاتيستيكاسى جونىنەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر احات ورگاندارىندا 123,6 مىڭ نەكە تىركەلگەن. 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا نەكەلەسۋ كورسەتكىشى 2,2%-عا ارتقان. بىراق اجىراسۋ كوپ. وتكەن جىلى 40,5 مىڭ وتباسى اجىراسقان. بۇل دەگەنىمىز شاڭىراق قۇرعان ءاربىر ءۇشىنشى وتباسىنىڭ شاڭىراعىنا سىزات تۇسكەنىن اڭعارتادى. اسىرەسە قالالىق جەردە نەكە بۇزۋ دەرەگى ءجيى تىركەلگەن. وكىنىشتىسى, جاس­تار اراسىندا اجىراسۋ ارتپاسا, كەمىمەي تۇر. مەملەكەتتەن بەرىلەتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەك, تومەندەتىلگەن پايىزبەن تۇرعىن ءۇي يپوتەكالىق باعدارلاماسىنا قاتىسۋ ءۇشىن دە «اجىراساتىندار» بار.

مەملەكەت باسشىسى جول­داۋىندا جالقاۋلىق ءتۇبى جارعا جى­عاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ء«بىز ءوزى­مىز جالقاۋلىق پەن ماسىلدىققا جول بەرىپ وتىرمىز. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك نى­سانالى الەۋمەتتىك كومەك پەن جاردەماقى الاتىن بولسا, جۇمىس ىستەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ تۋراسىن ايتساق, الەۋمەتتىك سالادا وڭتايلى شەشىم قابىلداۋدىڭ ورنىنا, ۇكىمەت كەمىندە 15 جىل بويى الەۋمەتتىك ماسىلدىق پەن الەۋمەتتىك الاياقتىققا جول بەرىپ كەلدى», دەپ  قىنجىلىس ءبىلدىردى.

وتباسىنىڭ تابىسىن كولە­گەيلەپ, مال-مۇلكىن جاسىرىپ, قارجىلىق كىرىس كوزىن ازايتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك تولەم الۋ­­­شى­لاردىڭ قاتارىنا ەنۋدى كوز­­­دەيتىندەر كوبەيىپ بارادى. الەۋمەتتانۋشى ماماندار «جات جارىلقاماسا دا, ءوز ەلىم ولتىر­مەيدى» دەگەن پسيحولوگياعا ارقا سۇيەۋ باقۋاتتى عۇمىر كەشۋدىڭ كورىنىسى ەمەستىگىن ايتادى. كوپبا­لالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن, ياعني ءاربىر پەرزەنتىنە ەسەپتەلىپ اۋدارىلاتىن جاردەماقى مەن الەۋمەتتىك تولەمنەن ارتىق تابىس تابۋعا ۇمتىلمايتىن جاندار بار. مۇنىڭ اقىرى الەۋمەتتىك ماسىلدىققا اكەلىپ ۇرىندىرادى.

الەۋمەتتانۋشىلار كەڭەستىك ءداۋىردىڭ پسيحولوگياسىن بويىنا ءسىڭىرىپ العان جاندار «مەملەكەت ءبىزدى اسىراۋعا مىندەتتى, ءاردايىم قامقورلىق كورسەتۋگە ءتيىس» دەگەن تۇسىنىككە ارقا سۇيەيتىنىن العا تارتادى. بۇگىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن عانا ارەكەت ەتىپ, قارجىلىق ماسەلەسىن شەشۋدە وزدىگىنەن جول تابۋعا ۇمتىلمايتىن كەيبىر كاسىپكەرلەر دە بار. ولار تەك قازىنادان قولداۋ قارجىسىن السام بولدى دەگەن پيعىلمەن شارۋاسىن دوڭگەلەتەدى. مەملەكەتكە يگىلىگىن كورسەتۋگە كەلگەندە ساراڭدىق تانىتادى. 

الەۋمەتتىك ماسىلدىقتىڭ ورشۋىنە بوس جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسۋعا «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تاپپاي جۇرگەن جانداردىڭ ق ۇلىقسىزدىعى اسەر ەتەدى. اي سايىنعى ەڭبەكاقى مولشەرى از دەگەن جەلەۋمەن جۇمىستان باس تارتىپ, تەك الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن كوپبالالى وتباسىنا بەرىلە­تىن جاردەماقىمەن كۇنەلتۋدى قوش كورەدى. ايلىق ەڭبەكاقى مولشەرىنىڭ ازدىعىن سىلتاۋ ەتىپ, ەڭبەكتەنۋگە ق ۇلىق­سىزدىق تانىتۋعا قاتىستى ءبىر مىسال. بيىل جازدا ءبىزدىڭ اۋىلدا ىرگەلى شارۋاشىلىق يەسى مايا-مايا ءشوپتى كولىكتەن ءتۇسىرىپ, جيناپ بەرۋگە اۋىل تۇرعىندارىن شاقىردى. بىراق جۇمىس يەسىنىڭ ۇسىنعان قارجى مولشەرىن قومسىنعان تۇرعىندار باس تارتتى. ال كورشى اۋىلدان كەلگەن ءتورت-بەس جىگىت جارتى كۇننىڭ ىشىندە بۋىلعان ءشوپتى كولىكتەن ءتۇسىرىپ, جيناپ بەرىپ, ەڭبەكاقىسىن الىپ كەتتى. تولەيتىن سومانى ازىرقانعان اۋىلداعى جۇمىسسىز جاستار وسىلاي نەسىبەدەن قاعىلدى. مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى.

مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىنىڭ باستاۋىندا وتباسىنا قورعان بولۋ, انا مەن بالاعا قامقورلىق تانىتۋ تۇرعان­دىقتان دا ماسىلدىق پسيحولوگياسى ارتتى. جاستاردىڭ اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ كۇرت ارتۋىنا الەۋمەتتىك جەڭىلدىك­پەن, مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا پاتەر الۋ دا «سەپتىگىن تيگىزگەنى» انىق. مىسالى, جاس وتباسىلارعا مەملەكەتتىك باعدارلامامەن, يپوتەكاعا راسىمدەپ پاتەر بەرۋ باعدارلامالارى بار. بۇرىن جاس وتباسىلاردىڭ شەكتىك جاس مولشەرى 29 جاسقا دەيىن بولسا, بەرتىندە 35 جاسقا ۇزارتىلدى. مۇنىڭ ءوزى كەيبىر ازاماتتارعا ازدىق ەتەتىن كورىنەدى. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا ءوتىنىش جازعاندا وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىنىڭ دا جاس مولشەرى 35-تەن اسپاۋعا ءتيىس. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر «ايلاسى» – اجىراسۋ. ماسەلەن, جاس وتباسى مارتەبەسى ارقىلى مەملەكەتتەن پاتەر الۋعا ۇمتىلعان وتباسىندا كۇيەۋىنىڭ جاسى 36-دا بولۋى مۇمكىن. ال ايەلى – 31-دە. سودان زاڭدىق نەگىزدە اجىراسۋعا ارىز جازىپ, ايەل تولىق ەمەس وتباسى ەسەبىندە تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرادى. سايىپ كەلگەندە, بۇل سحەما دا الەۋمەتتىك ماسىلدىق بەلگىسىن اڭعارتادى.

پرەزيدەنت جانىنداعى قا­زاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى ايگۇل كوشەرباەۆا قوعامدىق سانا «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەيتىن جالقاۋلىق ۇعىمىنان تازارعاندا عانا كوزقاراس وزگەرەتىنىن العا تارتادى.

«الەۋمەتتىك ماسىلدىق – ەڭ­بەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەككە تاۋەلدى بولىپ, ەڭبەك ەتۋگە ۇمتىلماۋ جاعدايى. مۇنداي ءۇردىس ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە ەل ەكونوميكاسىنا دا, الەۋمەتتىك جۇيەگە دە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جەڭىلدىكتەردى تسيفرلاندىرۋ, ورتالىقتاندىرۋ, وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل كومەكتى ناقتى مۇقتاج جاندارعا باعىتتاپ, ارتىق, قايتالاناتىن تولەمدەردى بولدىرماۋعا جول اشادى. حالىق­ارالىق تاجىريبە مۇنداي ءتاسىل­دىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. مى­سالى, گەرمانيادا الەۋمەتتىك كومەك تەك ەڭبەكپەن قامتۋ باعدار­لامالارىنا قاتىسقان, قايتا دايارلاۋدان وتكەن نەمەسە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتارعا عانا بەرىلەدى. شۆەتسيادا دا وسىعان ۇقساس ءتاسىل بار: الەۋمەتتىك كومەك ەڭبەككە بەلسەندى قاتىسۋمەن قاتار جۇرەدى. بىزدە دە مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارالارى مەن ەڭبەككە بەلسەندىلىك قاتار ءوربۋى قاجەت. ەلىمىزدە وسى باعىتتا ناقتى قادامدار جا­سا­لىپ جاتىر», دەدى ساراپشى.

ون ەكى مۇشەسى ساۋ ازاماتتىڭ ەڭبەك ەتۋگە ىقىلاس تانىتپاي, مەملەكەتكە مىندەت ارتۋى توق­تاماي, ماسىلدىق پسيحولوگيا­دان ارىلمايتىنىمىز انىق. سون­دىق­تان بۇل كەسەلدى جاپپاي ايىپتاپ, ەل بولىپ كۇرەسكەندە عانا جەڭە الامىز.