اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جۇگى سالماقتى

«ماسەلە – قاراجاتتىڭ كولەمىندە ەمەس, ەڭ باس­تىسى, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. وزىق اگرو­ەكونوميكاعا كوشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ناقتى جوس­پارى بولۋى كەرەك. قازىر اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەيتىن بىر­قاتار ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر», دەگەن پرەزيدەنت, قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرالى وتە ورىندى ماسەلە كوتەردى. اقمولا وڭىر­ىندە اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا باعى­تتال­عان قاراجات مول. ماسەلەن, وسى جىلى 242,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ 63,3 ميللياردى – قايتارىمسىز سۋبسيديالار. بۇنى تاراتىپ ايتار بولساق, وسىمدىك شارۋاشى­لىعىن سۋبسيديالاۋعا – 26,6 ملرد تەڭگە, مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا – 5,7 ملرد تەڭگە, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار مەن پا­يىز­دىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديا­لاۋعا – 30,4 ملرد تەڭگە, تەرەڭ وڭدەۋدى سۋبسي­ديالاۋعا 0,6 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. 179,4 ملرد تەڭگەدەن استامى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە­لەندىرۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, «كەڭ دالا» باعدارلاماسى – 13,3 ملرد تەڭگە, «كەڭ دالا-2» باعدارلاماسى – 104,7 ملرد تەڭگە, فورۆارد­تىق ساتىپ الۋ – 4,1 ملرد تەڭگە, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بو­يىنشا – 2,5 ملرد تەڭگە, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەلەندىرۋگە – 17 ملرد تەڭگە, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە­لەندىرۋگە 2,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

«مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ اۋقىمى جانە ۋاقتىلى كورسەتىلۋى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرگە كوپ كومەك بولىپ, سالانىڭ قارقىندى دامۋىنا مەيلىنشە وڭ سەرپىن بەرىپ وتىر. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ناقتى مىسالدار كەلتىرە كەتەلىك. وڭىر­دە بيىل مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقا­سىن­دا كوكتەمگى جانە جازعى دالا جۇمىس­تارى ىركىلىسسىز, ساپالى جۇرگىزىلدى. ديقان­داردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بىتىك ەگىن ءوسىرىلدى. اقمولالىق ديقاندار بيىل دا رەكوردتىق ونىمنەن دامەلى. كۇزگى جيىن-تەرىم ۋاقتىلى, ىسىراپسىز جينالسا, 7 ملن توننا ءونىم جينالماق. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مايلى داقىل القاپتارىنان العاش رەت 650 مىڭ توننا­دان اسا ءونىم جينالدى», دەيدى وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆ.

ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىم­دارىندا ناتيجەلى ەڭبەك جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەت ءوندىرىسى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 پايىزعا استى. ءسۇت ءوندىرىسى دە ءتورت پايىزعا كوبەيدى. 166 ملرد تەڭگەنىڭ ازىق-ت ۇلىگى ءوندىرىلدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12,6 پايىزعا كوپ.

ينۆەستيتسيانىڭ تارتىلۋى دا وڭ سيپاتقا يە. اگروونەركاسىپ سالاسىنا 60,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. وسى جىلدىڭ جەتى ايى بويىنشا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كولەم 1,5 ەسەگە كوبەيدى.

دالا جۇمىستارىنىڭ تياناقتى جۇر­گىزىلۋى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­نىڭ مىقتىلىعىنا بايلانىستى ەكەنى بەل­گىلى. ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمدارى جىل باسىنان بەرى 1 430-دان اسا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ­ساتىپ الىپ, قۋاتىن ارتتىردى. بۇل با­عىت­تا 47 ملرد تەڭگە قاراجات جۇمسالدى. بىلتىرعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا كوبەيدى. 2024 جىلدىڭ 8 ايىندا 35,4 ملرد تەڭگەگە 1 053 تەحنيكا الىنعان ەدى. انىقتاما ءۇشىن ايتا كەتەتىن بولساق, جەڭىلدەتىلگەن ليزينگپەن 1 023 تەحنيكا الىندى. ەڭ باستىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جالاقىسى 26,4 پايىزعا ءوسىپ, 310 مىڭ تەڭگەگە جەتتى.

«باستى مىندەت – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ. ول ءۇشىن, ارينە, سالانى قارقىندى دامىتۋ قاجەت. مىندەت بيىگىنە جەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە اگروتەحنيكا دەڭگەيىن ارتتىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە مايلى داقىلداردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى باتىل ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بار. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ باعىتىندا الدىمەن استىقتى وڭدەۋ ماسەلەسىن دۇرىس شەشەتىن اۋقىمدى, ءىرى جوبالاردى ىسكە قوسۋ كەرەك. سالاعا سەرپىن بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان ءلازىم. وبلىستاعى ءىرى اگروفيرمالاردىڭ تولىق وندىرىستىك تسيكلىن قۇرىپ, تاجىريبەسىن كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل ارادا عىلىمنىڭ جەتىستىگى دە كوپ كومەك بولار ەدى. الدىمىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋ كولەمىن كوبەيتۋ جانە جاڭا نارىقتارعا شىعۋ مىندەتى تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جانە ءبىر كەزدە زاڭسىز الىنعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارۋ, ونى كادەگە اسىرۋ ماسەلەسى دە بار», دەيدى ن.بادىراقوۆ.

ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ اياسىندا ءبىر داقىلدى جۇيەنى – بيداي القاپتارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقار­تىپ, جوعارى رەنتابەلدى مايلى داقىل­دار كولەمىن كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2028 جىلعا دەيىن مايلى داقىلدار كولەمى 603 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلمەك. 2025 جىلى بۇل كولەم 495,4 مىڭ گەكتاردى قۇراپ ەدى. اگروتەحنيكا دەڭگەيىن ءوسىرۋ ءۇشىن مينەرالدى تىڭايتقىش­تار­دى ەنگىزۋ كولەمىن عىلىمي نەگىزدەل­گ­ەن نورماعا دەيىن جەتكىزگەنىمىز ءجون. ول 627 مىڭ توننانى قۇرايدى. گەكتار بەرەكەسى ەليتالىق تۇقىمعا دا بايلانىستى. 2025 جىلى ەليتالىق تۇقىم كولەمى 13,5 پا­يىزدى قۇراسا, كەلەسى جىلى 15 پايىزعا جەتكىزىلەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءىV ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ەلىمىزدى ون جىل ىشىندە استىقتى تەرەڭ وڭدەيتىن الەمدىك وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەردىڭ ۇزدىك وندىعىنا ەنگىزۋ ءۇشىن وڭىردە ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – قىتايدىڭ «داليان» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قولعا العان استىقتى تەرەڭ وڭدەيتىن ءىرى زاۋىت سالۋ جوباسى. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى ينۆەستيتسيا كولەمى 650 ملن دوللاردى قۇرايدى. جالپى قۇنى – شامامەن 1,8 ملرد دوللار. زاۋىت «Aqmola» ينۆەستيتسيالىق ايماعىندا ءۇش كەزەڭمەن سالىنادى. كاسىپورىن تولىق قۋاتىنا ەنگەندە جىلىنا 3 ملن تونناعا دەيىن استىق وڭدەي الادى. زاۋىتتا سۇرانىسقا يە گليۋتەن, كراحمال جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرىلەدى.

سالادا الداعى ءۇش جىلدا يمپورتتىق الماستىرۋ جانە ەكسپورتتى كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, جالپى كولە­مى 963 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 86 ينۆەس­تيتسيالىق جوبادان تۇراتىن پۋل قالىپ­تاستىرىلادى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءوڭىردىڭ ەكونوميكا­لىق ءوسىمىن جاقسارتارى ءسوزسىز. شيكى ءسۇت ءوندىرىسى 1,5 ەسەگە, بارلىق تۇردەگى ەت ءوندىرىسى 1,2 ەسەگە, تاۋىق جۇمىرتقاسى ءوندىرىسى 13 پايىزعا وسەدى.

سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 2,7 ەسەگە ۇلعايتىلماق. وسى شارۋالاردىڭ بارلىعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نى­عايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلوردانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ كولەمى كوبەيەدى. ءسۇت 30 پايىزدان 50 پايىزعا, ەت 30 پايىزدان 40 پايىزعا, جۇمىرتقا 80 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن وسەر ەدى.

وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وسىرۋدەن باستاپ ونى تەرەڭ وڭدەۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تسيكلدى قام­تاماسىز ەتىپ, تابىستى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇ­رى­لىمدارى بار. ولاردىڭ قاتارىندا تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «رودينا»  مەن جاقسى اۋدانىنداعى «تنك» اگروفيرمالارىن اتاي كەتۋگە بولادى. ولاردىڭ جۇمىس ناتيجەسىن ءبىر گەكتار ەگىستىك جەرگە تۇسەتىن سالىقتىق جۇكتەمەدەن كورۋگە بولادى. مىسالى, «رودينا» اگروفيرماسىندا بۇل كورسەت­كىش 19,7 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, وبلىس بويىن­شا ورتاشا دەڭگەي – 3 193 تەڭگە.

2024–2025 جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 49 ملن تەڭگە ەسەبىنەن يننوۆاتسيالىق تاجىريبەنى تاراتۋ جانە ەنگىزۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلامانىڭ ماقساتى – ونىمدىلىكتى 10–15 پايىزعا ارتتىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي-يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى سىناقتان وتكىزۋ جانە قولدانۋ.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جانە جاڭا نارىقتار­عا شىعۋ ماقساتىندا وڭىردە حالىقارا­لىق ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى جول­عا قويۋ جۇمىسى جۇزەگە اسىرىلىپ جا­تىر. ەستونيانىڭ «Muga Grain Terminal» استىق تەرمينالىمەن جاسالعان ەكى­جاق­تى مەموراندۋم اياسىندا ەستونيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنە شىعارىلاتىن بيداي ەكسپورتىنىڭ كولەمى ەداۋىر ارتتى. وسى جىلدىڭ سەگىز ايىندا 155,6 مىڭ توننا بيداي ەكسپورتتالدى. استىق ونىمدەرىن ىشكى نارىققا جەتكىزۋدىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى اۋەجاي بازاسىندا اۆيااگروحاب قۇرۋ قاجەتتىگى بار. قاتار ەلىنە اۋە ارقىلى قوي ەتىن ەكسپورتتاۋدىڭ وڭ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ وتىر. بۇل شەشىم تاسىمالداۋ قاتىناستارىن ەداۋىر قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

2024 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى جاعداي بويىنشا قورداعى جەردىڭ جال­پى كولەمى 1 ملن 027,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى ماقساتىنداعى جەرلەر كولەمى – 849,6 مىڭ گەكتار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2022 جىلدان باس­تاپ پايدالانىلماي جاتقان جانە جەر زاڭناماسىن بۇزا وتىرىپ بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. قايتارىلعان جەر كولەمى 759 مىڭ گەكتارعا تەڭ. بۇل جەرلەر قورداعى جەر قۇرامىنا ەنگىزىلدى, بولاشاقتا اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا تارتۋعا الەۋەتتى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. قايتارىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرىنىڭ ىشىنەن قازىر 393,1 مىڭ گەكتار قايتا ءبولىندى, قالعان 155,1 مىڭ گەكتار قايتارىلعان جەر بو­يىنشا قايتا ءبولۋ جالعاسىپ جاتىر.

مەملەكەت باسشىسى قويىپ وتىرعان تالاپ دەڭگەيىنەن شىعۋ ءۇشىن ەل يگىلىگىن ەسەلەۋ باعىتىندا وسىنداي اۋقىمدى شارالاردى مۇلتىكسىز اتقارۋى­مىز قاجەت.

اقمولا وبلىسى