سۋرەت: qaz-media.kz
حالىق سانى از ەلدەرگە ۇتىمدى تاجىريبە
حالىقارالىق پارلامەنتتىك وداقتىڭ ەسەبىنە سايكەس, الەمدەگى پارلامەنتتىك جۇيە ەكى پالاتالى جانە ءبىر پالاتالى بولىپ ەكىگە بولىنەدى. دۇنيە جۇزىندەگى ۇلتتىق پارلامەنتتىڭ 81-ءى – ەكى پالاتالى, 107-ءسى – ءبىر پالاتالى, جالپى سانى 269 پارلامەنتتىك پالاتادان تۇرادى. ولاردا شامامەن 44 مىڭ پارلامەنت مۇشەسى بار.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت نەگىزى ۋنيتارلى مەملەكەتتەردە قۇرىلعان. ويتكەنى ايماقتارعا بولىنبەيدى. اسىرەسە حالىق سانى از مەملەكەتتەرگە ءبىر پالاتالى جۇيە ءتيىمدى.
«شىنىن ايتۋ كەرەك, پرەزيدەنتتىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنت تۋرالى ۇسىنىسى حالىقتىڭ كوپتەن بەرى ويىندا جۇرگەن ماسەلە ەدى. ءبىر پالاتالى ماجىلىستە 98 ادام بولا ما, 198 ادام بولا ما, ول ماڭىزدى ەمەس. ءبىر نارسە عانا ايقىن – بيۋدجەت قاراجاتى ۇنەمدەلەدى. دەموكراتيالىق قوعامداعىداي پارتيا ارالارىندا باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. بۇگىندە ماجىلىستە 6 پارتيا بولسا, كەلەسى سايلاۋدان كەيىن پارتيا سانى كوبەيمەسىنە كىم كەپىل؟ ياعني 2027 جىلدىڭ باسىنا دەيىن سەناتورلار مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قالىپتى كەستەمەن جۇمىس ىستەپ, حالىققا قىزمەت ەتەدى», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات نۇرتازا.
نەگىزى ەلىمىزدەگى قوس پالاتالى پارلامەنت تە كەزىندە وڭاي قۇرىلا سالماعانى بەلگىلى. ونىڭ سەبەبىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«سەنات 1995 جىلى ەلىمىزدە كۇردەلى ءارى تۇراقسىز ساياسي جاعداي بولىپ تۇرعان ساتتە پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسى رەتىندە قۇرىلدى. ول كەزدە مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزى ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان اسا قيىن جولدىڭ باسىندا تۇرعان ەدىك. سەناتقا مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تاريحي مىندەتى جۇكتەلدى. وتكەن 30 جىلدا سەنات ءوزىنىڭ وسى اسا ماڭىزدى تاريحي ميسسياسىن ابىرويمەن, ءتيىمدى اتقارىپ شىقتى. جوعارى پالاتا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ, باسقا دا نەگىزگى رەفورمالاردىڭ ايرىقشا ماڭىزدى تەتىگى ءارى كەپىلى بولىپ كەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت وكىلەتتىگى جاعىنان الدەقايدا كۇشتى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازىر ءماجىلىس پرەمەر-ءمينيستردى بەكىتىپ, ۇكىمەت قۇرامىن ۇيلەستىرەدى. ال ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, باس پروكۋراتۋرا سياقتى پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن ورگانداردىڭ باسشىلارىن سەنات بەكىتەدى. سونىمەن قاتار جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن بەكىتەدى.
– ەكى پالاتا دا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ مۇشەلەرىن تاعايىندايدى. بىرىكتىرۋ جاعدايىندا بۇل شەشىمدەردىڭ بارلىعىن ءبىر پالاتا قابىلدايدى. ياعني پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتاسىنداعى پارتيالىق كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ال سايلاۋ تەك پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا وتەتىنىن ەسكەرسەك, نەگىزگى شەشىمدەر پارتيا دەپۋتاتىنىڭ مانداتىن باقىلايتىن پارتيا باسشىلىعىندا قالادى. ياعني پارلامەنتتە كوپشىلىك ورىنعا قول جەتكىزگەن پارتيا جەتەكشىسىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتادى. ال بۇل كوپشىلىك سالىستىرمالى, ءابسوليۋتتى نەمەسە كونستيتۋتسيالىق جاعىنان نەعۇرلىم ىقپالدى بولسا, پارتيا كوشباسشىسىنىڭ ۇستانىمى سوعۇرلىم كۇشتى بولادى. مانداتتاردى ءبولۋدىڭ ەرىكتى ءتارتىبى ساقتالىپ, كەيبىر پارتيا مانداتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامىنا قول جەتكىزەتىن بولسا, ال پارتيا توراعاسى سپيكەر لاۋازىمىنا پارلامەنتكە بارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان جاعدايدا, ول بۇكىل مەملەكەتتە شەشۋشى رولدەردىڭ ءبىرىن اتقارادى, – دەدى ساياساتتانۋشى.
ەۋرووداقتا ءبىر پالاتالى جۇيە باسىم
قازىر ەۋرووداقتىڭ (27 ەل مۇشە) 15-ەلىندەگى پارلامەنت – ءبىر پالاتالى. ماسەلەن, ەستونيا (ريگيكوگۋ), لاتۆيا (سەيم), ليتۆا (سەيم), دانيا (فولكەتينگ), ماجارستان (مەملەكەتتىك جينالىسى), پورتۋگاليا (رەسپۋبليكا اسسامبلەياسى), شۆەتسيا (ريكسداگ), فينليانديا (ەدۋسكۋنتا), گرەكيا (حالىق جينالىسى) ءبىر عانا زاڭ شىعارۋشى ورگانعا يە. بۇل ەلدەر دە ءبىر كەزدەرى ەكى پالاتالى پارلامەنتتەن ءبىر پالاتاعا كوشكەن. بۇل جۇيە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتەدى دەيدى ساراپشىلار. مىسالى, شۆەتسيا 1866 جىلى ەكى پالاتالى پارلامەنتپەن قىزمەت اتقارىپ, رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە 1971 جىلى ريكسداگ دەپ اتالاتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشكەن. قازىر ريكسداگتا 349 دەپۋتات بار, 4 جىلعا سايلانادى. سايلاۋ ۇدەرىسى – كوپمانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرىندە دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ 12 پايىزدىق شەكتى مانمەن پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى, وكرۋگتەر بويىنشا ءبولۋ ناتيجەسىندە قالعان مانداتتار (سوڭعى سايلاۋدا 39 ماندات) سايلاۋ اكىمشىلىگىنە بەرىلەدى جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە 4 پايىزدى شەكتى مانمەن پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا بولىنەدى. شۆەتسيا – قوس پالاتالى پارلامەنت كەزىندە كوپتەگەن تيىمسىزدىككە تاپ بولىپ, حالىق تاراپىنان سىنعا قالعان ەلدىڭ ءبىرى. ال قازىر وندا زاڭ شىعارۋ ءۇردىسى وڭتايلاندىرىلىپ, بارلىق دەپۋتات تىكەلەي سايلانادى.
ال ەكى پالاتالى جۇيە نەگىزىنەن سولتۇستىك, وڭتۇستىك امەريكا, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دامىعان. سونداي-اق ۇلىبريتانيا ەكى پالاتالى پارلامەنتپەن زاڭنامانى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ويتكەنى ونىڭ قۇرامىنا سولتۇستىك يرلانديا, ۋەلس, شوتلانديا سەكىلدى ەلدەر كىرەدى. ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگىنىڭ پارلامەنتى – جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگان. بريتاندىق «پارلامەنتتەگى ءتاج» كونستيتۋتسيالىق قاعيداتى بويىنشا بريتاندىق مونارح پارلامەنتتىڭ قۇرامداس بولىگى. پارلامەنت ەكى پالاتالى جانە لوردتار پالاتاسى دەپ اتالاتىن جوعارعى پالاتادان جانە قاۋىمدار پالاتاسى دەپ اتالاتىن تومەنگى پالاتادان تۇرادى.
لوردتار پالاتاسى مەن قاۋىمدار پالاتاسى لوندونداعى ۆەستمينستەر سارايىندا بولەك پالاتالاردا كەزدەسەدى. ادەتتەگىدەي بارلىق مينيستر, سونىڭ ىشىندە پرەمەر-مينيستر, تەك قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ ىشىنەن سايلانادى. قازىرگى ۋاقىتتا سايلانباعان لوردتار پالاتاسىنىڭ وكىلەتتىگى شەكتەۋلى, سونداي-اق ەگەر قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ كوپشىلىگى ونى بىرنەشە وقىلىمدا قولداسا, كەز كەلگەن زاڭ جوباسىنا قارسىلىق كورسەتە المايدى. بريتاندىق پارلامەنتتىك زاڭ جوعارعى پالاتانىڭ كولەمىنە ەشقانداي شەكتەۋ قويمايدى. ماسەلەن, قازىر ءبىر عانا لوردتار پالاتاسىندا 832 مۇشە بار.
بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ بىرقاتارى قازىر ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشكەن. قىرعىزستاننىڭ جوگوركۋ كەڭەشى, گرۋزيا پارلامەنتى ءبىر پالاتامەن زاڭ شىعارىپ وتىر. اتالعان ەلدەر قوس پالاتادان ءبىر پالاتالى جۇيەگە ساياسي, ەكونوميكالىق كىرىستەردى ەسەلەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. سونداي-اق تۇركيا ( ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى), سينگاپۋر (پارلامەنت), قىتاي (بۇكىلقىتاي حالىق وكىلدەرى جينالىسى), يزرايل (كنەسسەت) ءبىر پالاتالى زاڭ شىعارۋشى ورگانداردان تۇرادى.
