قىزمەت, شارۋا, جالپى «قۋ تىرلىك» بارلىق حالىقتا بار ەكەنى بەلگىلى. ءبىر عانا ۆەتنامدى الساق, بۇل مەملەكەت ۇلت ساۋلىعىن باستى ورىنعا قويادى. ەلدىڭ بۇعان بەت بۇرۋىن ۆەتنامدىقتاردىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان. اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق.
1961 جىلى اقش ۆەتنام حالقىنا قارسى حيميالىق قارۋ قولدانادى, ولار بارلىق تۇششى سۋ مەن توپىراقتى دەفوليانت پەن گەربيتسيدتەر قوسپاسىمەن ۋلاعان. بۇل وپەراتسيا «Agent Orange» دەپ اتالدى. سونىڭ سالدارىنان, ۆەتنام حالقىنىڭ 50 پايىزى قايتىس بولدى. 10 جىل بويى قاقتىعىس كەزىندە امەريكالىقتار ۇشاقتارمەن 80 ملن ليترگە جۋىق «Agent Orange» شاشىپ, توپىراق پەن وزەندەردى ۋلادى. كەيىن امەريكالىق, وڭتۇستىككورەيالىق ساربازداردىڭ, سونداي-اق جەرگىلىكتى ۆەتنام تۇرعىندارىنىڭ اۋىر دەرتكە شالدىققانى بەلگىلى بولدى. ديوكسين ادام اعزاسىنداعى زات الماسۋدى تەجەپ, قاتەرلى ىسىك تۋدىرعان. وسىدان باستاپ ۆەتنامدىقتاردىڭ الدىندا جەر سۋىن تازارتۋ, حالىق پەن ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى.
ۇلت دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە ولار تەك شوپتەردى پايدالاندى. وعان ەل قازىناسىنان اقشا, ءدارى-دارمەك, ەمحانالار سۇرامادى. سۋدى مورينگا سەكىلدى دالا وسىمدىگىمەن تازارتىپ, اعزاداعى ۋلى زاتتاردى شىعارۋعا كومەكتەسەتىن ساڭىراۋقۇلاقتاردى اس رەتىندە قولداندى.
بۇعان قوسا حالىق بيولوگيالىق ىرعاق بويىنشا ءومىر ءسۇرۋدى باستادى, ياعني ساعات 5:00-دە ويانادى, جاعاجايعا بارادى, سپورتپەن اينالىسادى, سۋعا تۇسەدى. 7:00-دە تاڭعى اس, كوكونىس پەن شوپتەر قوسىلعان فوبو سورپاسىن ىشەدى. 13:00-دە تۇسكى اس, سودان كەيىن مىندەتتى تۇردە مىزعىپ الادى. كەشكى اس 18:00–19:00 ارالىعىندا بالىق نەمەسە تەڭىز ونىمدەرىن, كۇرىش, ءشوپ جەيدى.
ەڭ ماڭىزدىسى – ولار اسىقپايدى, قوبالجىمايدى, ەسەسىنە ك ۇلىمسىرەپ جۇرەدى, كەرەمەت مەيىرىمدى. جولداعى كولىك ساعاتىنا 40–50 كم-دەن اسپايدى. ولار وتە سابىرلى, وزدەرىمەن جانە تابيعاتپەن ىرعاقتا ءومىر سۇرەدى.
قازىرگى ءوزىمىزدى ءوزىمىز بايقاماي جۇگىرەتىن دۇنيەدە بىزگە جەتىسپەيتىنى دە – وسى. كولىكتى زۋلاتىپ ايداپ, قارسى باعىتقا شىعىپ كەتەمىز. جول-كولىك وقيعاسى كۇنىگە تىركەلىپ, ادام شىعىنىنىڭ ستاتيستيكاسىنان شوشىپ وياناتىن دەڭگەيگە جەتتىك. ماسەلەن, ءىىم مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى 13,1 مىڭ ادام جول-كولىك وقيعاسىنان زارداپ شەككەن, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 62,1 پايىزعا كوپ. ونىڭ ىشىندە قايتىس بولعاندار – 558, جارالانعاندار 12,6 مىڭ ادام. اپات سەبەپتەرى كوپ: جاياۋ جۇرگىنشىگە جول بەرمەۋ, مانەۆر جاساۋ ەرەجەسىن بۇزۋ, جىلدامدىقتى ارتتىرۋ, جول قيىلىستارىنان ءوتۋ ەرەجەسىن بۇزۋ, جول بەلگىلەرىن, تاڭبالارىن ەلەمەۋ, جالپى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بۇزۋ.
بۇگىندە ۆەتنام ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى 1 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى, سوعىستان كەيىن اشىلعان ونكولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ بارلىعى جابىلعان. ال بىزدە كەرىسىنشە, ستاتيستيكاعا زەر سالساق, ەلىمىزدە جىل سايىن ونكولوگيالىق دەرتكە 20 مىڭعا جۋىق ادام شالدىعادى. كەيىنگى 10 جىلدا تەرى قاتەرلى ىسىگىمەن اۋىراتىندار سانى 20 پايىزعا ارتقان. تەرى وبىرى ونكولوگيالىق اۋرۋلار ىشىندە ءسۇت بەزى مەن وكپە ىسىگىنەن كەيىن 3-ورىندا تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, دۇرىس تاماقتانباۋ مەن كۇيزەلىس دەرتتىڭ سەبەبى بولىپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 900 مىڭعا جۋىق ادام كۇيزەلىسكە ۇشىراعان. سونداي-اق «Countrycassette» حالىقارالىق تاۋەلسىز ينتەرنەت جۋرنالىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, كۇيزەلىسكە شالدىققان وتانداستارىمىزدىڭ ۇلەسى – 4,4 پايىز. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىنعا تۇراقتاعان.
بۇل – بىزگە ۇلكەن ساباق. شىن مانىندە, كەز كەلگەن اۋرۋدى ەمدەۋگە بولادى. ۆەتنام حالقى سياقتى سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە كۇندەلىكتى ادەتتەرىمىز اسەر ەتەدى. بىزگە وسى وقيعانى ۆەتنام قىزى ايتىپ بەردى. قازىر بۇل ەلگە تابان تىرەيتىندەر تەك تابيعاتىنا ەمەس, حالقىنا دا ءتانتى بولادى. ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك العان ۆەتنام حالقىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ.
ال ءبىز قايدا اسىعامىز؟..
