ارينە, مىسال كەلتىرسەك, الەۋمەتتىك جەلىدە جاسوسپىرىمدەردىڭ بۇزاقىلىعىنا قاتىستى كونتەنتتەر, بەينەماتەريالدار جەتىپ-ارتىلادى. ونىڭ قايسىبىرىن ايتامىز. وزەكتى ورتەيتىنى بۇل الەۋمەتتىك ۇدەرىسكە قوعامنىڭ ەتى دە ۇيرەنىپ كەتتى. ال وعان اتا-انانى ەمەس, الدىمەن مۇعالىمدى كىنالاپ, ءىستى جىلى جاۋىپ تاستاۋ دا ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالىپ بارادى. ادىلەتتى ەلگە بەتبۇرىس جاساپ, زاڭ مەن تارتىپكە سۇيەنگەن قوعامعا اينالعىمىز كەلسە, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتى جۇيەلەمەي, ماقساتقا جەتە الماسىمىز انىق.
الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بەيجاي قاراماي, قوعامدىق كەرى كەتۋشىلىك ارەكەتتەرگە ءۇن قاتىپ جۇرەتىن قوعام بەلسەندىسى, كاسىپكەر مەيرامبەك پازىلبەكوۆ جۋىردا «Facebook»-تەگى پاراقشاسىندا ءبىلىم سالاسىنداعى كەلەڭسىز جايتتارعا كەزەكتى مارتە پىكىرىن بىلدىرگەن. ول جازىقسىز ءجاسوسپىرىمنىڭ اجال قۇشقانى ءۇشىن وقۋ ورنى باسشىلىعىنىڭ جازاعا تارتىلعانىنا قارسى.
«قاسكەلەڭدە ءبىر وقۋشى ەكىنشىسىنىڭ جۇرەگىنە شامپۋر سۇعىپ, ءولتىرىپ قويعان. ءبارى – اراقتىڭ كەسىرى. سالدارىنان سول مەكتەپتىڭ ديرەكتورى جۇمىستان قۋىلىپ, ورىنباسارى مەن سىنىپ جەتەكشىسى قاتاڭ سوگىس الدى. وقيعا قالا سىرتىنداعى كوتتەدجدە ساباقتان تىس ۋاقىتتا بولعان. نزم-گە قاتىستى نەشە كۇننەن بەرى مىڭداعان ادام «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى العا تارتىپ جاتىر. جاقسى, دۇرىس دەيىك. ال مىنا جاعدايدا قىزعا اراشا تۇسكەن, ىشىمدىك ىشپەگەن بالا اجال قۇشىپ, قايعىلى وقيعا بولدى. وعان مەكتەپ باسشىسى مەن ۇستازداردىڭ قانداي كىناسى بار؟ ولار ءوز مىندەتىن ادال اتقارىپ, اتا-انالاردىڭ چاتتارىنا الدىن الا ەسكەرتۋلەر تاراتقان. سوندا اتالعان مۇعالىمدەرگە «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جۇرمەي مە؟ ولاردىڭ قۇقىعى قورعالماي ما؟ الدە زاڭ تەك نزم ءۇشىن جازىلعان با؟ نەگە مينيستر, ۆيتسە-مينيستر بۇل جاعدايعا قاتىستى ءادىل شەشىم شىعارمايدى؟ ءبىر ۋاقىتتا بولعان ەكى جاعدايدا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى شەشىم قابىلداندى», دەپ جازعان قوعام بەلسەندىسى مۇنى «قوس ستاندارت» دەپ باعالادى.
ال «Qazbilim Group» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى اياتجان احمەتجانمەن بايلانىسقانىمىزدا بۇل ماسەلەنى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانار الدىندا كوتەرگەندەرىن ايتتى. ياعني مۇعالىمنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالسا دەگەن ۇسىنىستارى بولعان ەكەن.
– اتالعان زاڭدا وسى تۇس تولىق ايقىندالماي قالدى. جالپى, مۇعالىمدەر قۇقىعى ماسەلەسىندە بالا قۇقىعى تۋرالى نورماعا, اتا-انانىڭ مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە قاتىستى نورماعا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ياعني مۇعالىمنىڭ, مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى كەزەڭى مەن اتا-انانىڭ جاۋاپتى كەزەڭى اشىق, ايقىن كورسەتىلۋى ءتيىس. ساباقتان تىسقارى ۋاقىتتىڭ ءبارىن اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى دۇنيە دەپ قاراۋىمىز كەرەك, – دەيدى ا.احمەتجان.
بۇل جاعدايعا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەربولات ساۋرىقوۆ تا بەيجاي قاراماي, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. ەربولات بايۇزاق ۇلى كەيىنگى كەزدەرى ساباقتان تىس ۋاقىتتاعى وقۋشىلار توبەلەسىنىڭ جيىلەپ كەتكەنىنە, وعان تەك ءبىلىم بەرۋشى تاراپتىڭ عانا كىنالى بولا بەرەتىنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
ء«بىز بۇل ءۇردىستى وتە الاڭداتارلىق دەپ سانايمىز. ويتكەنى مەكتەپ باسشىلىعى تەك وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋعا جاۋاپتى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ال ساباقتان تىس ۋاقىتتا نەمەسە دەمالىس كەزەڭىندە بولعان وقيعالار ءۇشىن ولاردى جازالاۋ – ادىلەتسىزدىك. بۇل ماسەلە اسىرەسە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ۋشىعىپ تۇر. بۇگىندە اۋىل مەكتەپتەرىندە ديرەكتور جانە وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋازىمدارىنا ۇمىتكەرلەر تابۋ قيىن», دەيدى دەپۋتات ە.ساۋرىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايلار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ءورشىپ تۇر.
«ەرتەڭ مەن دە جۇمىستان شىعىپ قالامىن با؟ نەگىزسىز جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلام با؟» دەگەن قورقىنىش مۇعالىمدەر مەن باسشىلاردىڭ اراسىندا كۇندەلىكتى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. اتالعان ماسەلەلەر, اسىرەسە جامبىل, تۇركىستان, الماتى جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا ۋشىعىپ تۇر. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە مەكتەپ باسشىلىعىنا بوس ورىندارعا كادر تابىلماي وتىر. ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمىز تەك كادرعا قاتىستى ەمەس, بۇل – اۋىل مەكتەبىنىڭ تاعدىرى تۋرالى تۇيتكىل. ەگەر اۋىل مەكتەبىندە بىلىكتى باسشى بولماسا, وندا التىن بەسىكتەگى بالالاردىڭ دا بولاشاعىنا قاۋىپ تونەدى دەگەن ءسوز», دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى قولدانىستاعى زاڭناماعا سۇيەنسەك, ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ بويىنشا مەكتەپ باسشىلىعى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنە جاۋاپ بەرەتىنىن العا تارتىپ وتىر.
ونىڭ ايتۋىنشا, نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە اتا-انالاردىڭ بالانى تاربيەلەۋ جانە وعان ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى مىندەتتەرى كوزدەلگەن, ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قاراستىرىلعان. الايدا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭدا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ الدىن الۋعا قاتىستى بىردە-ءبىر ناقتى جانە تولىققاندى نورما جوق ەكەنى انىقتالىپتى.
سوندىقتان ە.ساۋرىقوۆ باستاعان ساۋالعا مۇددەلى دەپۋتاتتار توبى بۇل جاعدايدى قۇقىقتىق ولقىلىق دەپ ەسەپتەيدى, ونى زاڭنامالىق تۇرعىدان تولىقتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
«جالپى, مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن مەڭگەرۋشىلەردى مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا, دەمالىس نەمەسە كانيكۋل كەزىندەگى وقيعالار ءۇشىن جازالاۋ, تارتىپتىك شارا قولدانۋ نەمەسە جۇمىستان بوساتۋ زاڭعا دا, لوگيكاعا دا قايشى كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەنى شەشۋدە حالىقارالىق تاجىريبەگە دە نازار اۋدارۋ قاجەت. بارلىق دامىعان ەلدە مەكتەپ باسشىلارى وقۋ ۇدەرىسى مەن رەسمي مەكتەپ ءىس-شارالارى اياسىندا عانا جاۋاپ بەرەدى. باسقا جاعدايلاردا اتا-انالار تولىق جاۋاپتى. بۇل – ادىلەتتى جانە ءتيىمدى ءتاسىل», دەيدى ە.ساۋرىقوۆ.
مىنە, وسىنداي ارگۋمەنتتەردى ءتىزىپ شىققان «اۋىل» پارتياسىنىڭ فراكتسياسى ۇكىمەتكە ناقتى ۇسىنىستارىن دا بەردى.
الدىمەن, مەكتەپ باسشىلارىن مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا جانە كانيكۋل كەزەڭىندە بولعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولمايتىنىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتسە, ەكىنشىدەن, ء«بىلىم تۋرالى» جانە «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭدارعا ناقتى تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, وسى ماسەلەنى رەتتەۋ قاجەت دەپ سانايدى.
ۇشىنشىدەن, «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭعا ارنايى نورما ەنگىزىپ, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاپ كورسەتۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. سونداي-اق بۇل نورمالاردا اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكەنىن زاڭ دەڭگەيىندە ناقتىلاپ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
تورتىنشىدەن, اۋىل مەكتەپتەرىندە كادر تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتۋ جونىندە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدى ۇسىنامىز.
بەسىنشىدەن, دەپۋتاتتار حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, وقۋشىلاردىڭ ساباقتان تىس جانە دەمالىس كەزەڭىندەگى مىنەز-قۇلقى ءۇشىن اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلايتىن قوسىمشا نورمالار ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكەن.
بۇل دەپۋتاتتىق ساۋالعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ جاۋاپ قاتىپتى.
ول «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ نورماسىنا سايكەس, پەداگوگتەر, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ باسشىلىعى (ديرەكتور, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلارى) وزدەرىنىڭ كاسىبي قىزمەتىنە جاتپايتىن, ياعني ساباقتان تىس ۋاقىتتا بولعان وقۋشىلاردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن جاۋاپتى ەمەستىگىن جەتكىزگەن.
«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستە «پەداگوگ ماربەسى تۋرالى» زاڭىن بۇزۋ تۇرىندە جاسالعان بۇزۋشىلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. بۇل رەتتە پەداگوگتەر قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى زاڭناما دەڭگەيىندە رەتتەلگەن. اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى (ونىڭ ىشىندە بالالاردىڭ وقۋدان تىس كەزىندە) تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» تۇجىرىمدامالىق جاڭا بىرىڭعاي زاڭ جوباسى ازىرلەندى. زاڭ جوباسىندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ارنايى شارالار كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن كامەلەتكە تولماعانداردى پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ ءتارتىبى رەگلامەنتتەلگەن, پروفيلاكتيكالىق ەسەپتە تۇرعان كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جەكە پروفيلاكتيكالىق شارالاردى قولدانۋ ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالعان. سونداي-اق پروفيلاكتيكا سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ۇلعايتىلىپ, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعى ناقتىلاندى», دەيدى ە.كوشەرباەۆ.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكسىنىڭ 70-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, اتا-انالار ءوز بالاسىن تاربيەلەۋگە, ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان, رۋحاني دامىتۋعا مىندەتتى ءارى جاۋاپتى ەكەنىن جەتكىزگەن. ال كامەلەتكە تولماعان بالاسىنا دۇرىس كۇتىم جاساماي, قاۋىپسىزدىگىنە سەلقوس قاراعان اتا-انا نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە سايكەس اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعانىن دا قوسا كەتىپتى.
ۆيتسە-پرەمەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى 3 مىڭنان اسا قاراۋسىز قالعان جاسوسپىرىمدەر بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا جەتكىزىلگەن. ال تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق ورىندارىندا زاڭدى وكىلدەرىنسىز جۇرگەنى ءۇشىن 63 مىڭنان اسا ءجاسوسپىرىم, 1,3 مىڭعا جۋىق كاسىپكەر, 12 مىڭنان اسا اتا-انا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى.
قالاي دەسەك تە, ە.كوشەرباەۆتىڭ دەپۋتات ە.ساۋرىقوۆتىڭ ساۋالىنا جولداعان جاۋابىنان اتا-انالاردىڭ بالاسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى زاڭنامادا قاراستىرىلعانىن, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى بويىنشا جۇمىس جاڭا زاڭ اياسىندا كۇشەيتىلەتىنىن ۇقتىق. ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر. وعان قوسا ۆيتسە-پرەمەر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى پەداگوگتەردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتىپ جاتقانىن دا جەتكىزىپتى.
