سۋرەت: Sputnik / ايگيۋزەل كادير
كونستيتۋتسيا – تەك نورماتيۆتىك ءماتىن, زاڭ ەمەس, قوعامدا تاريحي قالىپتاسقان پرينتسيپتەر جۇيەسىن, تامىرى تەرەڭ قۇندىلىقتاردى بەكىتەتىن, يدەولوگيالىق سيپاتتاعى ۇستانىمدار قاراستىرىلعان ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجات. اتا زاڭنىڭ ەرەجەلەرىندە ادامگەرشىلىك جانە قۇقىق تالاپتارى توعىسقان. ونىڭ نورمالارىندا ءتۇرلى سۋبەكتىلەردىڭ ورتاق مۇددەلەرىنىڭ وڭتايلى تەپە-تەڭدىگى بەكىتىلىپ, قوعامدىق كەلىسىم, حالىق پىكىرى كورىنىس تاپقان, ياعني قوعامدىق شارت جاسالعان. سول مامىلەنى ساقتاۋ, ودان اۋىتقىماۋ – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتى جانە قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى.
وتكەن ءۇش ونجىلدىقتا ەلىمىزدە تولىعىمەن جاڭا زاڭناما قابىلداندى جانە ونى قولدانۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى. بۇل تۇراقتى ۇردىستە كونستيتۋتسيانىڭ تالاپتارى ءتيىستى سۋبەكتىلەر ءۇشىن باستى شامشىراق بولىپ كەلەدى. ارنايى ادەبيەتتەردە ء«تىرى كونستيتۋتسيا» دەگەن ۇعىم كەزدەسەدى, ونىڭ ءمانى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر قاعاز جۇزىندە قالىپ قالماي, كۇندەلىكتى ومىردە بارىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت.
كونستيتۋتسيانىڭ تالاپتارىن ومىرگە ەنگىزۋ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇيىمدار مەن ازاماتتاردىڭ ورتاق مىندەتى. پرەزيدەنت – كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى. قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن نەگىزگى زاڭدا كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە ساي دامىتۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جىل سايىنعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى, تۇجىرىمدامالار جانە ۇلتتىق جوبالار بۇل باعىتتاعى جۇمىسقا تىڭ سەرپىن بەرىپ, قارقىنىن ارتتىرىپ وتىرادى.
ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىستار ەسكەرىلە وتىرىپ, ەلىمىزدە ءتورت رەت كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلدى. 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورما رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وتىز جىلدىق تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, وزىق حالىقارالىق پراكتيكاعا سۇيەنگەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدى, پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى, ۇكىمەتتىڭ قۇزىرى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋدى, پارتيالىق, سايلاۋ جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۇسىنىلىپ, قولداۋ تاپتى.
ورىن العان جاڭاشىلدىقتار قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. قازىرگى زاماندا قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ ساپاسىنا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جاسايتىن ارنايى ورگاندار الەم ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىندە بار. ولاردىڭ اتاۋىنا جانە مودەلىنە قاراماستان, جۇكتەلگەن ميسسياسى ورتاق – كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر زامان اعىمىنا بايلانىستى ءارتۇرلى قىرىنان كورىنىپ, جاڭا ءبىر ماعىنالار بەرۋى مۇمكىن. مىسالى, كەيىنگى جىلدارى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى «تسيفرلىق» قۇقىقتار دەگەن تەرمين پايدا بولدى. كەيبىر ەلدەردە ادامداردىڭ ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋ قۇقىعى كونستيتۋتسيادا قاراستىرىلدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كەيبىر شەشىمدەرىندە تسيفرلىق قۇرالداردىڭ ادام قۇقىقتارىنا اسەرى, ودان تۋىندايتىن سىن-قاتەرلەر جانە مەملەكەتتىڭ مىندەتتەمەلەرى سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپتار كوزدەلدى. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندەگى №11 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ءاربىر تۇلعانىڭ جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋ, ءوزىنىڭ جانە وتباسىنىڭ قۇپياسى بولۋ, ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىنىڭ قورعالۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قازىرگى زامانعى كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى (الەۋمەتتىك جەلىلەردى, مەسسەندجەرلەردى جانە باسقا دا ينتەرنەت-رەسۋرستاردى) پايدالاناتىنداردى قوسا العاندا, اقپاراتتى سان الۋان ءتۇرلى كوزدەردە زاڭسىز تاراتۋدان قورعايدى دەپ ءتۇسىندىردى. جالپى قاۋلىلاردا باياندالعان قۇقىقتىق ۇستانىمداردى كونستيتۋتسيانىڭ جالعاسى دەپ ايتۋعا بولادى جانە ولار ەڭ جوعارى زاڭ كۇشىنە يە.
كونستيتۋتسيالىق سوت زاڭداردىڭ جانە وزگە دە اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن, ياعني اتا زاڭعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. كەي جاعدايلاردا ازاماتتار «كونستيتۋتسيالىلىق» دەگەن نە دەپ سۇراپ جاتادى. ماماندار اراسىندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءارتۇرلى پىكىر بار. ولارعا جۇگىنسەك, كونستيتۋتسيالىلىق – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ باستى ءپرينتسيپى; نورماتيۆتىك قۇقىقتىق جانە وزگە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى; قۇقىق ۇستەمدىگىن, ادام قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعىن, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋىن, حالىقتىڭ باسقارۋىن جانە ت.ب. قۇندىلىقتاردى قامتيتىن كەڭ ماعىنالى ۇعىم.
كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بۇل ورگاننىڭ قۇقىقتىق اكتىلەردى كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋدىڭ مىناداي ولشەمشارتتارى كوزدەلگەن: نورمانىڭ مازمۇنى, اكتىنىڭ نىسانى, ونى قابىلداۋ, قول قويۋ, جاريالاۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزۋ ءتارتىبى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەكە تارماقتارعا ءبولىنۋى, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى قۇزىرەتتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جاعدايى, اكتىگە ۋاكىلەتتى ورگاندار بەرگەن رەسمي تۇسىندىرمەسى, سونداي-اق قالىپتاسقان قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى.
وسى ولشەمشارتتاردىڭ اراسىندا داۋلانىپ وتىرعان نورمانى مازمۇنى بويىنشا تەكسەرۋ ونى جان-جاقتى تالداپ, قابىلداۋ كەزىندەگى زاڭ شىعارۋشىنىڭ ماقساتى مەن ويىن زەردەلەپ, انىقتالعان زاڭنامالىق مودەلگە كونستيتۋتسيالىق باعا بەرۋدى بىلدىرەدى. بۇل شىعارماشىلىق ۇدەرىستىڭ شارتتى تۇردە بىرنەشە ساتىسىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى.
باستاپقى ساتىدا پروبلەما تۋدىرعان قۇقىقتىق نورمانىڭ مازمۇنى انىقتالادى. بەلگىلى ءبىر قوعامدىق قاتىناستارعا قاتىسا وتىرىپ, ءتيىستى سۋبەكتىلەر وزدەرى نورمانىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, سونىڭ اياسىندا ارەكەتتەر جاسايدى. مەملەكەتتىك ورگاندار ۇستانىمدارىن وزگەلەرگە تۇسىندىرەدى, سول تۇسىنىككە سۇيەنىپ, شەشىمدەر قابىلدايدى. قۇقىق تەورياسىندا بۇل قىزمەتتى زاڭعا تۇسىندىرمە بەرۋ دەپ اتايدى. وسى باعىتتا تۇسىندىرمە بەرۋدىڭ كوپتەگەن ءادىس-ءتاسىلى قالىپتاسقان. زاڭگەرلەردىڭ اراسىندا «ەكى زاڭگەر, ءۇش پىكىر» دەگەن سوزدەر ءجيى ايتىلادى. ارينە, كەز كەلگەن زاڭگەر, ول سۋديا, پروكۋرور, تەرگەۋشى, ادۆوكات نەمەسە عالىم بولسىن, ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, قانداي دا ءبىر زاڭدى وزىنشە تۇسىنەدى جانە قولدانادى.
كوپ جاعدايدا ازاماتتار باسقا قۇقىق قورعاۋ قۇرالدارىن پايدالانعاننان سوڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا سوڭعى شارا رەتىندە شاعىمدانادى. كونستيتۋتسيالىق سوت, جوعارىدا ايتىلعانداي, ءوتىنىشتى قاراۋ كەزىندە نورماعا بەرىلگەن رەسمي تۇسىندىرمەنى جانە ەل اۋماعىندا قالىپتاسقان قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن ەسكەرەدى. بۇل ماقساتتا وتىنىشكە قوسىمشا رەتىندە جولدانعان ناقتى ىستەر بويىنشا سوت جانە باسقا دا ورگانداردىڭ شەشىمدەرى, جوعارعى سوتتىڭ ءتيىستى تاقىرىپتاعى نورماتيۆتىك قاۋلىلارى, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قورىتىندىلارى – قۇندى ماتەريال.
ماماندار اراسىندا «كونستيتۋتسيا زاڭداردا ءومىر سۇرەدى» دەگەن ءسوز بار. كونستيتۋتسيانىڭ كوپتەگەن ەرەجەسى ولاردىڭ ومىرگە ەنۋ تەتىكتەرىن رەتتەيتىن زاڭدار ارقىلى جۇزەگە اسادى. سوندىقتان ەكىنشى ساتىدا كۇمان تۋدىرعان زاڭ نورماسىنا ۇيىتقى, ونىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپشى بولعان كونستيتۋتسيالىق نورما مەن ونىڭ مازمۇنى انىقتالادى. نەگىزگى زاڭنىڭ ەرەجەلەرىنە رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تەك كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ وكىلەتتىگىنە جاتقىزىلعان. سوندىقتان كونستيتۋتسيا نورمالارىنا باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار بەرگەن تۇسىندىرمەلەرمەن كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ پىكىرى سايكەس كەلمەگەن جاعدايلاردا, سوڭعىسىنا باسىمدىق بەرىلەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز قىزمەتىندە مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەگەن پرينتسيپكە ەرەكشە نازار اۋدارادى. مەملەكەت قوعامدىق ءتارتىپتى جانە باسقا قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ماقساتىندا ەنگىزگەن شەكتەۋلەر شامادان تىس ەمەس پە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن كەزدە بۇل شارالاردىڭ مىندەتى, ءرولى, بەرەتىن پايداسى, اۋقىمى, ولاردى قولدانعان كەزدە تۇلعا قۇقىعىنىڭ جۇزەگە اسۋ دەڭگەيى, ادامعا تيگىزەتىن زيانى, قاتاڭدىعى تومەن شەكتەۋلەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگى تەرەڭ زەردەلەنەدى.
ءۇشىنشى ساتىدا تەكسەرىلىپ وتىرعان قۇقىقتىق نورمانىڭ مازمۇنى ونىمەن تىعىز بايلانىستى جوعارى تۇرعان كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ تالاپتارىمەن سالىستىرمالى تۇردە تالدانىپ, ءتيىستى باعا بەرىلەدى. وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق سوت قارالىپ جاتقان زاڭدى كومپلەكستى جۇيەلى تۇردە زەردەلەپ, وعان كونستيتۋتسياعا سايكەس, سايكەس ەمەس نەمەسە ءوزى بەرگەن تۇسىندىرمەدە ساي دەگەن شەشىمدەر شىعارادى.
وتكەن ەكى جارىم جىلدا كونستيتۋتسيالىق سوت تەكسەرىلگەن قۇقىق نورماسىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەستىگى تۋرالى 18 نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاندارعا العاشقى ون جىل بويى جاقىندارىمەن ۇزاقمەرزىمدى كەزدەسۋلەر بەرمەۋ شامادان تىس دەپ تانىلدى. قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ بۇلتارتپاۋ شاراسىنىڭ قولدانۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتسە دە سەزىكتىنى كۇزەتپەن ۇستاۋدان بوساتۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, ونى ۇزارتۋدى مىندەتتەگەن ەرەجەسىنىڭ اركىمنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعىن بۇزاتىنى انىقتالدى. وسىنداي مىسالداردى ءتۇرلى سالاداعى زاڭدارعا قاتىستى كەلتىرۋگە بولادى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تەكسەرۋ نىساناسى بولعان قۇقىق نورماسىن ءوزى بەرگەن تۇسىندىرمەدە كونستيتۋتسياعا ساي دەگەن شەشىمدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى. نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ بۇل ءتۇرى – ماڭىزدى جاڭالىق. وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا قولدانىستاعى زاڭدارعا كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىمەن تىعىز بايلانىستا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ وكىلەتتىلىگى جۇكتەلدى. قۇقىق ماماندارى «زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مازمۇنى» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرعان. ونىڭ پايدا بولۋى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق كونستيتۋتسيالىق سوتى زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا ساي بولۋى پرەزۋمپتسياسى ولارعا كونستيتۋتسيالىق تۇسىندىرمە بەرۋ ءادىسىن قولدانۋدى تالاپ ەتەدى دەپ اتاپ ءوتتى. وعان سايكەس, ەگەر دە تۇسىندىرمە بەرۋدىڭ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى زاڭنىڭ بىرنەشە ماعىناسى انىقتالاتىن بولسا, ونىڭ كونستيتۋتسياعا بارىنشا ساي نۇسقاسىن تاڭداۋ كەرەك. سوندىقتان بۇنداي شەشىمدەردى قابىلداۋ ارقىلى ءتۇرلى تۇسىنۋگە جول بەرگەن زاڭنىڭ كۇشىن جويماي, ونى ساقتاپ قالىپ, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن دۇرىس جولعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. زاڭدى كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا قايشى دەپ تاۋىپ, كۇشىنەن ايىرۋ زاڭنامادا بوس ورىندار پايدا بولۋىنا جانە ءتيىستى ماسەلەلەردىڭ رەتتەۋسىز قالۋىنا اكەلەدى, ياعني قۇقىقتىق بەلگىسىزدىك تۋىندايدى. وسىنداي جاعدايلاردا زاڭعا كونستيتۋتسيالىق تۇسىندىرمە بەرۋ – ەڭ وڭتايلى شەشىم. قۇقىقتىق سالدارى بويىنشا ول نورما كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەگەن شەشىمگە تەڭ, ياعني كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ زاڭعا بەرگەن تۇسىندىرمەسى ازاماتقا قاتىستى قابىلدانعان قۇقىقتىق اكتىلەردە كورىنىس تاپقان باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇسىندىرمەسىنەن باسقا بولعان جاعدايلاردا بۇنداي اكتىلەر پروتسەستىك زاڭناماعا ساي قايتا قاراۋعا جاتادى.
قۇرىلعان كەزدەن باستاپ كونستيتۋتسيالىق سوت بىرنەشە رەت مۇنداي نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلدادى. مىسالى, بيىلعى 7 اقپانداعى №66-نق نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا الەۋمەتتىك كودەكستىڭ ازاماتتارعا جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن ەرەجەلەرىنە كونستيتۋتسيالىق تۇسىندىرمە بەرىلدى. كودەكستە ەڭبەك وتىلىنە جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ عانا جاس بالالارعا كۇتىم جاساعان ۋاقىتى ەسەپتەلەتىنى ايتىلعان (208-بابى 1-تارماعىنىڭ 8) تارماقشاسى). كونستيتۋتسيالىق سوت بۇل ماسەلەگە كەڭىنەن قاراپ, جۇيەلى تالداۋ جاسادى. ونىڭ بەرگەن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق تۇسىندىرمەسىنە سايكەس, نەگىزگى زاڭنىڭ 27-بابىندا: «نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا – مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا», دەلىنگەن. نەكە-وتباسى زاڭناماسىندا وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىلار قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى, وتباسى ىشىندەگى ماسەلەلەردى ءوزارا كەلىسىم ارقىلى شەشۋ قاعيداتتارى بەكىتىلگەن. ەڭبەك زاڭناماسىندا اتا-انانىڭ ءوز تاڭداۋى بويىنشا – جۇمىس بەرۋشىنىڭ بالانىڭ اناسىنا نە اكەسىنە بالا ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس بەرۋ مىندەتى قاراستىرىلعان. سوندىقتان وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەمەگەن اتا-اناعا (تەك اناسىنا ەمەس, اكەسىنە دە) بالاعا تىكەلەي كۇتىمدى جۇزەگە اسىرعان ۋاقىتى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك وتىلىنە ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. قازىرگى تاڭدا وسى ساناتتاعى اتا-انالارعا قاتىستى قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى وزگەردى.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاساق, قازاقستان كونستيتۋتسياسى وتكەن مەرەيلى كەزەڭدە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتى جانە قارقىندى دامۋىنا نەگىز بولىپ كەلەدى. ەلىمىزدە 2022 جىلى وتكىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما بۇل ۇردىسكە جاڭا سەرپىن بەرىپ, تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالاردى قولعا الۋعا مۇمكىندىك بەردى. اتا زاڭنىڭ جاسامپاز الەۋەتى حالىق يگىلىگى جولىندا باستى باعدار بولىپ قالا بەرمەك جانە كەشەندى جۇمىستى جالعاستىرۋدى تالاپ ەتەدى.
باقىت نۇرمۇحانوۆ,
كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
