شەتەلدىك اتوم ەنەرگەتيكتەرىمەن بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋدە
كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) 20 جىل ىشىندە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ, كوپتەگەن كوممەرتسيالىق جانە عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. بۇل جونىندە ۇياو باس ديرەكتورى, عالىم ەرلان باتىربەكوۆ ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ءبىرىنشى قولعا الىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلە جاتقان جوبانىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن يادرولىق اتوم قارۋىن تاراتپاۋ جانە مۇلدە قولدانباۋ جوباسى. وسىعان وراي, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندىقتار سەمەي سىناق پوليگونى جەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن تاراتۋ جۇمىستارىن 20 جىل بويى جاپوندىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ اتقاردى.
– 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وسى پوليگون جەرلەرىن زەرتتەۋگە وراي 20 جىلدىق جۇمىسىمىزدى رەتتەپ, قورىتىندىلاۋ ءۇشىن جاپوندىق ارىپتەستەرىمىزبەن كەزدەستىك. كەزدەسۋ بارىسىندا «كورمەد» دەگەن جاڭا جوباعا قول قويدىق, – دەپ ءتۇسىندىردى ەرلان باتىربەكوۆ. – بۇل جوبا بويىنشا, بەتون جابىندىنىڭ رەاكتوردىڭ بەلسەندى تۇسىنا توتەپ بەرە الاتىنداي ءتوزىمدىلىگىن زەرتتەيمىز جانە ىستىققا ەرىپ بالقيتىن تۇسپەن ءوزارا ارەكەتىن قاراستىرامىز. ءبىز مۇنى «فۋكۋسيما» اەس-ىندە بولعان اپاتتان كەيىن, قاۋىپسىزدىكتى الدىن الا قامتاماسىز ەتۋدى ناقتىلاۋ ءۇشىن قولعا الىپ وتىرمىز.
باس ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق اتوم ەنەرگەتيكتەرى «سايگا» جوباسى بويىنشا فرانتسۋزدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا جوعارى جىلدامدىقتاعى نەيتروندى رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى قاراستىرىلۋدا. فرانتسۋزدارمەن بىرلەسىپ قاراستىرىلىپ جاتقان تاعى ءبىر جوبانىڭ ءبىرى – رەاكتورلاردىڭ باسقا دا ءتيىمدى تۇرلەرىن يگەرىپ, قولدانىسقا شىعارۋ, وسى ارقىلى الەمدىك عىلىمدى ءبىر قادام بولسا دا ىلگەرىلەتۋ.
سونداي-اق, ۇياو جاقىندا اقش-تىڭ «اراگون» ۇلتتىق زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, رەاكتورلارداعى وتىننىڭ قۇرامىن ارالاستىرۋ جونىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا باستاپ كەتىپتى. بۇل جوبا اياسىندا ۇياو عالىمدارى رەسەيلىكتەرمەن بىرلەسىپ, ءۇش رەت تاجىريبەلىك جۇمىستار وتكىزگەن. قازاقستاندىق عالىمدار اەس-ءتى دامىتۋدا وزگە دە شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسىپ, تىڭ جۇمىستاردى قولعا الىپ جاتىر ەكەن. دەگەنمەن, كۋرچاتوۆتىق عالىمدار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سەمەي سىناق پوليگونى الاڭىنىڭ راديوەكولوگيالىق تازالىعىن جاقسارتۋدى باستى مىندەتىمىز دەپ تۇسىنەدى. جاقىندا ەڭ كۇشتى اتوم جارىلىستارى جاسالعان تۇستار زەرتتەلگەن. ونىڭ ىشىندە ازىرشە ادامدار بارۋعا بولمايتىن جەرلەر ناقتى انىقتالىپتى.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىز پوليگوننىڭ 6 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماعىن تولىق زەرتتەدىك, – دەيدى ە.باتىربەكوۆ. – قولىمىزدا سولتۇستىك, باتىس, شىعىس ايماقتار بويىنشا جاسالعان زەرتتەۋ قورىتىندىلارى بار. كەيبىر جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا وتكەن, ولارداعى قاۋىپكە وراي, ونداي رادياتسيالىق جەرلەردى كەرى قايتارۋ كەرەك. ال كەيبىر تۇستار تازا, بوس جاتىر, ونى, كەرىسىنشە, شارۋاشىلىققا بەرگەن ءجون. جانە ايتا كەتەر ءبىر ماسەلە, جاقىندا «ەكسپو-2017» ۇك» اق باسشىلىعىمەن جۇزدەستىم. كورمەگە ءبىز توكماكتاعى رەاكتور جۇمىسىنىڭ ۇلگىسىن ۇسىنامىز. مىنە, وسى رەاكتور بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنىڭ ناعىز كوزى بولىپ تابىلاتىندىقتان, الداعى ۋاقىتتا قازاقستانداعى ەنەرگەتيكا سالاسى كەڭىنەن داميتىن بولادى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور.
