كىرىسپە ورنىنا. 1990 جىلى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ II سەزىندە اۋعانستاندا ونشاقتى جىل (دالىرەك ايتقاندا, 9 جىل 1 اي 15 كۇن نەمەسە 3380 كۇن) ءساۋىر رەۆوليۋتسياسىن «قورعاۋ» ءۇشىن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شەكتەۋلى كونتينگەنتىنىڭ كىرگىزىلۋىنە (1979 جىل 27 جەلتوقسان) ساياسي باعا بەرىلىپ, اۋعان جەرىنەن سوڭعى كەڭەس ساربازىنىڭ, 1988 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىنگى دەرەك بويىنشا, 13310 بوزداقتان ولىدەي, 311 بەيباقتان تىرىدەي ايىرىلىپ, تانىمەن قوسا جانى دا جارالانعان 35 478 قارۋلاسىمەن تۋعان جەردە ءتوس قاعىستىرا قاۋىشقان كۇن 15 اقپان جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليستەردى ەسكە ءتۇسىرۋ كۇنى دەپ جاريالانعانى بارشاعا بەلگىلى.
اسىرەسە, 18-20 جاسىندا ەكى-اق جىلعا شىعارىپ سالعان ۇلانىنان ماڭگىلىككە ايىرىلىپ, قاناتتارى قايىرىلعان اتا-انا, باۋىرلار, كوڭىلدەرىن قايعى العان جورا-جولداس, جۇرەكتەرىن ماڭگىلىككە مۇز شالعان سۇيگەن جارلار مەن سۇيىكتى ارۋلار كانشاما! كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس مەملەكەتىنىڭ تاريحي-ساياسي قاتەرلى دە قايعىلى قاتەلىگى ايىپتالعانمەن, مۇندا جاۋىنگەرلىك بۇيرىقتى ورىنداۋدى قاسيەتتى پارىز دەپ قۇلاعىنا قۇيعان, ساناسىنا سىڭىرگەن جاۋىنگەرلەردە ينەنىڭ جاسۋىنداي جازىق جوق. بار پالە قوعامىمىزدا قالىپتاسقان اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ «بۇيرىق تالقىلانبايدى, ورىندالادى» نەمەسە اسكەري ءتارتىپ جارعىسىنداعى «بۇيرىق الدىمەن ورىندالادى, ەگەر دۇرىس بەرىلمەسە, ورىنداپ بولعان سوڭ عانا ارىزدانۋعا قۇقىڭ بار» («ءجۇرىپ بارا جاتقان پويىزدىڭ استىنان ءوت, ءتىرى قالساڭ, ءتىپتى, جاقسى» دەگەننىڭ كەبى) دەگەن تاقىس تارماقتارىندا جاتىر.
ەندىگى مىندەتتى بورىش – قاسكوي قاتەلىكتى جانىمەن, قانىمەن, ارىمەن وتەگەن جاۋىنگەرلەر رۋحىن سوندىرمەۋ. ولىلەردىڭ ارۋاعى – تىرىلەردىڭ رۋحى. ولاردى ەسكە ءتۇسىرۋ, جادىمىزدا ۇستاۋدى كەزەكتى ناۋقان, داڭعازا دابىراعا اينالدىرماعان ابزال. ودان دا ساليقالى دا سالماقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان ءجون. جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, جاۋىنگەرلىك رۋحقا تاربيەلەۋدىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە اۋعانستان سوعىسىنا جانە باسقا دا ايماقتىق قاقتىعىستارعا قاتىسقان ازاماتتار تۋرالى تاقىرىپتىق اندەرگە, ولەڭدەرگە, دەرەكتى جانە كوركەم شىعارمالارعا كونكۋرستار جاريالانىپ, قايتپاي قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ ساقتالعان حاتتارى, كۇندەلىكتەرى, ەرلىگى تۋرالى ەستەلىكتەر جيناقتالسا, قاتارداعى جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليستەردىڭ حاتتارى, كۇندەلىكتەرى, دەرەكتى, كوركەم شىعارمالارى, اندەرى باسپا بەتىن كورسە, كەيىنگى جاستارعا ۇلگى, ونەگە بولار ەدى.
اۋعانستانداعى كۇندەردى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي جاستىققا ءتان باتىلدىقتىڭ ۇلگىسى بولارلىق جىگىتتەر دە از ەمەس. سونىڭ بىرەگەيى – مەنىڭ قارۋلاس جولداسىم, ياعني سارباز بولسا دا تالاي وفيتسەر اتاۋلى ارماندايتىن ناعىز ۇرىستىق, سوعىستىق ماراپات وردەننىڭ, ونىڭ ىشىندە ەكى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى بولعان جامبىلدىق جىگىتتىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەسەم دەپ ەدىم.
العاش تانىسقاندا-اق ءسوزى بايسالدى دا ورنىقتى, مىنەزى ەلگەزەك تە سەرگەك, قيمىلى شيراق تا شۇعىل قىزىل شىرايلى, قوي كوزدى جىگىت ادام نازارىن وزىنە بىردەن اۋدارتقانداي. «ءوزى ءبىر ىسكەر كوماندير بولار» دەگەن پىكىر تۋعىزعانداي. العاشقى اسەر الداماپتى. جالپى, جۇرت پىكىرى دە وسى ەكەن. بۇل ينجەنەرلىك ساپەرلار روتاسىنىڭ ۆزۆود كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, اعا سەرجانت بەرىك مولداشباەۆ ەدى.
بەل شەشىپ وتىرىپ سۇحباتتاسۋدىڭ رەتى كەلمەي-اق قويدى. ۇرىس وپەراتسيالارىنا كەتەمىز, ودان كەلسەك, پوليگونداعى جاتتىعۋ جۇمىستارى. كەشكىلىكتە ۋاقىت تاۋىپ ءۇزىپ-ج ۇلىپ اڭگىمەلەسىپ جۇردىك. ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى اڭگىمە, ارينە, ءباسپاسوزدىڭ ءتۇرلى جانرلارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ ەتالونىنا توتەپ بەرە قويمايتىنىن وقىرمان قاۋىم قاتال تورەلەي قويماس دەگەن ويعا كەلدىك.
اڭگىمەنى:
– ءوزىڭ قاتىسىپ جۇرگەن ۇرىس وپەراتسيالارىنىڭ سەن ءۇشىن ەڭ ەرەكشەسى قايسى؟ – دەگەن ساۋالدان باستاپ كەتپەك ەدىم, بەرىك وعان:
– ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى, سەبەبى, ولاردىڭ بارلىعى دا سولداتتىڭ بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ جولىنداعى ءوزىنىڭ جانە جاۋىنگەردىڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەسى. «ساپەر ءبىر-اق رەت قاتەلەسەدى», دەگەن قاعيدانى ەسكە الساق, ويىم ودان سايىن تۇسىنىكتى بولار دەپ جاۋاپ بەردى.
– وندا قوس «قىزىل جۇلدىزدى» قالاي العانىڭدى بايانداپ بەرسەڭ, – دەدىم.
بەرىكتىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى. – بۇل 1987 جىلدىڭ ناۋرىز ايى ەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ب.مولداشباەۆ. – جالالاباد ماڭىنداعى تاۋلاردا بولعان وپەراتسيا. باقىلاۋشىلار ۆزۆودى 12 ادام جانە 2 ساپەرمىز. الدىمىزدا تۇرعان بيىكتەن اسىپ, ودان كەيىنگى مينالانعان اشىق الاڭقايدى اينالىپ ءوتىپ, كەلەسى تاۋعا شىعۋ كەرەك. ول جەردەن قىستاق جاقتى ءبىراز باقىلاۋعا الىپ, امالىن تاۋىپ قىستاققا كىرۋ قاجەت بولدى. كۇندىز-ءتۇنى قالىڭ تۇمان, كۇشتى جەل. جاۋ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن ەڭبەكتەپ تە, جەر باۋىرلاپ تا جۇرەمىز. سونىمەن نە كەرەك, ەكىنشى كۇن دەگەندە, تۇنگى ساعات 12-دە مەجەلى جەرگە ءبىز دە بارىپ وتىردىق. اۋا رايى اشىلعانداي بولدى. ءتۇرلى قۇرىلعىلارىمىزدى پايدالانىپ, قىستاقتى باقىلاۋعا الا باستادىق. كۇدىك كەلتىرەر ەش نارسە جوق سياقتى. 14 ادام بولىپ قىستاققا بەت الدىق. قارسى الدىمىزداعى قىستاق اينالاسىنداعى تاۋلاردان اۆتومات تا, پۋلەمەت تە, مينومەت تە, گراناتومەت تە ءبىز ورنالاسقان بيىككە قاراپ «جۇمىس ىستەپ» تۇر. قايسىسى كورىپ, قايسىسى كورمەي «ءۇرىپ» جاتقانى ءبىر تاڭىرگە عانا بەلگىلى. تاياقشامدى الدىما ۇستاپ مەن كەلەمىن. تاستاردان تاستارعا تاڭداپ-تاڭداپ سەكىرەمىز. «مەن قايدا باسسام, سوندا باسىڭدار!» دەگەن كومانداعا ۇقساس ەسكەرتپەمدى ءجيى قايتالاپ قويامىن.
يەسىز قاڭىراپ قالعان قىستاقتىڭ شەتكى ۇيلەرىنە جەتتىك. قيراعان, قۇلاعان ۇيلەردى, مال قورالارىن, وعان باراتىن جولداردى تاياقشاما «يىسكەلەتە» باستادىم. ۇيلەردى قاراعىشتاپ, قورا-قورانىڭ قاراڭعى تۇپكىرىنە جەتكەندە, قويماعا تاپ بولعانداي بولدىق. مينانىڭ سان الۋانى وسىندا ەكەن.
ەرتەڭىنە ءارى قاراي جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. قارۋ-جاراق, سناريادتىڭ نەشە اتاسى جاسىرىلىپ قويىلعان. كەيبىرى مينا جارعىش نۇكتە ۇستىندە ورنالاسقان ەكەن. ءبارى جاي جاتقان جوق, ەرەكشە ەپتىلىكپەن, قىراعىلىقپەن زالالسىزداندىرىپ بارىپ الماسا, بىرنەشە ادامنىڭ ومىرىنە تابان استىندا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بارلىعىن زالالسىزداندىرىپ بولىپ, ءبولىمنىڭ شتاب باستىعى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مايور رۋسلان اۋشەۆقا بايلانىسقا شىقتىق. «ارنايى جىبەرىلەتىن ادامدارعا مينالاردىڭ ءبىر-ءبىر ءتۇرىن بەرىپ جىبەرىپ, قالعانىن جارىپ تاستاڭدار. ال قارۋ-جاراقتاردى وزدەرىڭ الىپ, جوعارى كوتەرىلە بەرىڭدەر!» دەگەن بۇيرىق بەرىلدى.
وسى جولى كورسەتكەن باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن بەرىك كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1987 جىلعى 12 قاراشاداعى جارلىعىمەن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بەرىكتىڭ ەكىنشى ەرلىگى. – 1987 جىلى ماۋسىمدا پاگمانعا بولعان رەيد ەدى. باقىلاۋشىلار روتاسىنىڭ قۇرامىندا كەلە جاتىرمىز. تاپسىرما: ءبىر-ەكى شاقىرىمداي جەردەگى تاۋ باسىنا ورنالاسىپ, باقىلاۋ جۇرگىزىپ, دەرەكتەر بەرۋ كەرەك. وعان توتە جول ارقىلى جەتۋگە مىندەتتىمىز. توتە جولدا «جاسىل توعاي» جاتىر. بۇل – دۇشپانداردىڭ ناعىز ۇياسى. الدىمىزدا جاياۋ اسكەردىڭ ءبىر روتاسى كەتتى. ول روتا مەن ءبىزدىڭ روتانىڭ جولى «جاسىل توعايدان» وتكەن سوڭ ەكى ايىرىلماق. جان-جاعىمىزدى اينالا قورشاعان اعاش. اينالامىزعا ەلەڭدەي قاراپ, جەدەل باسىپ كەلە جاتقانبىز-دى. ورتاسىنا جەتتىك-اۋ دەگەندە اتىس باستالدى دا كەتتى. داۋىستارىنان بەلگىلى: وقتى اۆتوماتتان دا, مينومەتتەن دە, گراناتومەتتەن دە بوراتىپ جاتىر.
جۇك قاپشىعىمىزدى تاسالاپ, جاتا-جاتا قالىستىق. باس كوتەرىپ قارسىلىق كورسەتۋگە تىپتەن مۇمكىن ەمەس, جاتقان جەرىمىز جايپاق ەكەن. وق-سنارياد وڭدى-سولدى زۋىلداپ ءوتىپ جاتىر. ارتقا جەر باۋىرلاي جىلجىپ, وڭتايلى جەرگە ورنالاسىپ, ءبىز دە اتقىلاۋعا كوشتىك. الدىڭعى شەپتەگى جاياۋ اسكەر قۇرامى بەكىنىسكە جەتكەنشە, جاۋ جولىن بوگەي تۇرۋ قاجەت. وسى مەزەتتە ءبىر جاۋىنگەر ىشىنەن جارالاندى. اتىس تىنىشتالا قالعان ءساتتى پايدالانىپ, جارالىنى بمپ-عا جەتكىزدىك. باقىلاۋشىلار باستىعى مايور ۆاسيلەۆ مينومەتشى سيدوروۆ ەكەۋمىزگە شۇعىل تاپسىرما بەردى: 300 قادامداي جەردە يەسىز تۇرعان ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ جوعارى قاباتىنا شىعىپ, دۇشپاندى روتا بەكىنىپ بولعانشا جاقىنداتپاۋ كەرەك. ەكەۋمىز ەكى تەرەزەگە ورنالاسىپ الىپ, تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسىپ كەتتىك. بىزگە ولاردىڭ قاي جەردەن, قايدا اتقىلاپ جاتقانى انىق كورىنىپ تۇردى.
شامالىدان سوڭ دۇشپان نىساناعا ءبىز ورنالاسقان ءۇيدى الا باستادى. مەن تۇرعان تەرەزەنىڭ تومەنگى جاق قابىرعاسىنا ءتيىپ جارىلعان سنارياد جارىقشاعى وڭ قولىمنىڭ بىلەزىگىنە كەلىپ ءتيدى. ونىڭ قالدىعى ءجۇر قولىمدا. ەت قىزۋى ما, الدە جارىقشاق ءالسىز بولدى ما, ەلەي قويمادىم. ءبىر مەزەتتە وڭ يىعىم قىزعانداي بولدى. بىرتىندەپ قولدان ءال كەتىپ, كوز الدىم تۇماندانىپ كەتىپ, ارتقا قۇلادىم. سانيا: «نە بولدى, نە بولدى؟» دەگەن كۇيى قولتىعىمنان دەمەپ تۇرعىزدى دا: «روتا بەكىنىسكە تولىق ورنالاستى, ەندى ءوزىمىز جەدەل جەتەيىك!» – دەپ سۇيەمەلدەسىپ جۇگىرە بەردىك. يىعىمنىڭ اۋىرعانى ايىققانداي ءبىر تىڭ كۇش پايدا بولدى. ءۇي-ءۇيدى تاسالاي جۇگىرىپ, روتا ورنالاسقان جەرگە جەتتىك. العاشقىداي ەمەس, قولىمدى كوتەرۋدەن قالدىم. سونىمەن نە كەرەك, دالا گوسپيتالىنەن ءبىر-اق شىقتىم عوي, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن ەرجۇرەك جىگىت.
وسى جولى كورسەتكەن باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن ب.مولداشەۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1988 جىلعى 25 اقپانداعى جارلىعىمەن ەكىنشى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالادى.
ءتۇيىن. بەرىك كەلەسى ءبىر كەزدەسۋدە پولك كومانديرى ساربازدىق قىسقا مەرزىمدى قىزمەت بىتكەن سوڭ كەڭەس اسكەرلەرى اۋعانستاننان شىققانشا پراپورششيك بولىپ مەنىڭ قاسىمدا قال, ءوزىڭدى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنامىز, دەپ قولقا سالعانىن ايتتى. مەن: «بەرىك, كەڭەس اسكەرى شىعار كەزدە اسكەري جاعدايدىڭ قانداي بولاتىنى بەلگىسىز, سوندىقتان اتا-اناعا «200-جۇك» – مىرىش جاشىكتەگى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەمەس, ءتىرى قوس «قىزىل جۇلدىز» وردەندى ۇلى كەرەك قوي», دەدىم. ءسوزىم وعان وي سالدى ما, ول ءوز شاقىرىلىمىمەن دەموبيليزاتسيالانىپ كەتە باردى. سودان بەرى 27 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى, قازاقتىڭ سول ءبىر ەرجۇرەك جىگىتىن قانشا ىزدەستىرسەم دە تاپپاي ءجۇرمىن...
بىردە بولىپ وتكەن ءبولىم سەرجانتتارىنىڭ جيىنىن پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مايور پاحليا قورىتىندىلادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇرىس قيمىلدارىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن, وكىمەت ناگرادالارىن يەلەنگەن كىشى كومانديرلەردى اتاي كەلىپ, «ولاردىڭ ىشىندە اعا سەرجانت مولداشباەۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ – پارىزىم, – دەدى ساياسي جەتەكشى. – ول – قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن قوسا, بولىمدەگى جاۋىنگەرلەر اراسىندا قوس «قىزىل جۇلدىزدىڭ» جالعىز يەگەرى. بۇل جىگىتتى, ءالى كورەرسىڭدەر, قازاق حالقى ماقتان ەتەتىن بولادى!». ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىزدا دا شەك جوق.
«وسىنداي ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن اتا-انا, وسىنداي شاكىرت تۇلەتكەن مەكتەپ, ۇستازدار قاۋىمى, وسىنداي ۇلانى بار اۋىل-ايماق, ماقتانساڭدار, الدىمەن سەندەر ماقتانىڭدار!» دەپ وتىردىق ىشىمىزدەن. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قايدان بولسىن».
شاپاعات جالماحانوۆ,
اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پوليتسيا پولكوۆنيگى.
قاراعاندى.
اسىرەسە, 18-20 جاسىندا ەكى-اق جىلعا شىعارىپ سالعان ۇلانىنان ماڭگىلىككە ايىرىلىپ, قاناتتارى قايىرىلعان اتا-انا, باۋىرلار, كوڭىلدەرىن قايعى العان جورا-جولداس, جۇرەكتەرىن ماڭگىلىككە مۇز شالعان سۇيگەن جارلار مەن سۇيىكتى ارۋلار كانشاما! كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس مەملەكەتىنىڭ تاريحي-ساياسي قاتەرلى دە قايعىلى قاتەلىگى ايىپتالعانمەن, مۇندا جاۋىنگەرلىك بۇيرىقتى ورىنداۋدى قاسيەتتى پارىز دەپ قۇلاعىنا قۇيعان, ساناسىنا سىڭىرگەن جاۋىنگەرلەردە ينەنىڭ جاسۋىنداي جازىق جوق. بار پالە قوعامىمىزدا قالىپتاسقان اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ «بۇيرىق تالقىلانبايدى, ورىندالادى» نەمەسە اسكەري ءتارتىپ جارعىسىنداعى «بۇيرىق الدىمەن ورىندالادى, ەگەر دۇرىس بەرىلمەسە, ورىنداپ بولعان سوڭ عانا ارىزدانۋعا قۇقىڭ بار» («ءجۇرىپ بارا جاتقان پويىزدىڭ استىنان ءوت, ءتىرى قالساڭ, ءتىپتى, جاقسى» دەگەننىڭ كەبى) دەگەن تاقىس تارماقتارىندا جاتىر.
ەندىگى مىندەتتى بورىش – قاسكوي قاتەلىكتى جانىمەن, قانىمەن, ارىمەن وتەگەن جاۋىنگەرلەر رۋحىن سوندىرمەۋ. ولىلەردىڭ ارۋاعى – تىرىلەردىڭ رۋحى. ولاردى ەسكە ءتۇسىرۋ, جادىمىزدا ۇستاۋدى كەزەكتى ناۋقان, داڭعازا دابىراعا اينالدىرماعان ابزال. ودان دا ساليقالى دا سالماقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان ءجون. جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, جاۋىنگەرلىك رۋحقا تاربيەلەۋدىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە اۋعانستان سوعىسىنا جانە باسقا دا ايماقتىق قاقتىعىستارعا قاتىسقان ازاماتتار تۋرالى تاقىرىپتىق اندەرگە, ولەڭدەرگە, دەرەكتى جانە كوركەم شىعارمالارعا كونكۋرستار جاريالانىپ, قايتپاي قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ ساقتالعان حاتتارى, كۇندەلىكتەرى, ەرلىگى تۋرالى ەستەلىكتەر جيناقتالسا, قاتارداعى جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليستەردىڭ حاتتارى, كۇندەلىكتەرى, دەرەكتى, كوركەم شىعارمالارى, اندەرى باسپا بەتىن كورسە, كەيىنگى جاستارعا ۇلگى, ونەگە بولار ەدى.
اۋعانستانداعى كۇندەردى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي جاستىققا ءتان باتىلدىقتىڭ ۇلگىسى بولارلىق جىگىتتەر دە از ەمەس. سونىڭ بىرەگەيى – مەنىڭ قارۋلاس جولداسىم, ياعني سارباز بولسا دا تالاي وفيتسەر اتاۋلى ارماندايتىن ناعىز ۇرىستىق, سوعىستىق ماراپات وردەننىڭ, ونىڭ ىشىندە ەكى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى بولعان جامبىلدىق جىگىتتىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەسەم دەپ ەدىم.
العاش تانىسقاندا-اق ءسوزى بايسالدى دا ورنىقتى, مىنەزى ەلگەزەك تە سەرگەك, قيمىلى شيراق تا شۇعىل قىزىل شىرايلى, قوي كوزدى جىگىت ادام نازارىن وزىنە بىردەن اۋدارتقانداي. «ءوزى ءبىر ىسكەر كوماندير بولار» دەگەن پىكىر تۋعىزعانداي. العاشقى اسەر الداماپتى. جالپى, جۇرت پىكىرى دە وسى ەكەن. بۇل ينجەنەرلىك ساپەرلار روتاسىنىڭ ۆزۆود كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, اعا سەرجانت بەرىك مولداشباەۆ ەدى.
بەل شەشىپ وتىرىپ سۇحباتتاسۋدىڭ رەتى كەلمەي-اق قويدى. ۇرىس وپەراتسيالارىنا كەتەمىز, ودان كەلسەك, پوليگونداعى جاتتىعۋ جۇمىستارى. كەشكىلىكتە ۋاقىت تاۋىپ ءۇزىپ-ج ۇلىپ اڭگىمەلەسىپ جۇردىك. ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى اڭگىمە, ارينە, ءباسپاسوزدىڭ ءتۇرلى جانرلارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ ەتالونىنا توتەپ بەرە قويمايتىنىن وقىرمان قاۋىم قاتال تورەلەي قويماس دەگەن ويعا كەلدىك.
اڭگىمەنى:
– ءوزىڭ قاتىسىپ جۇرگەن ۇرىس وپەراتسيالارىنىڭ سەن ءۇشىن ەڭ ەرەكشەسى قايسى؟ – دەگەن ساۋالدان باستاپ كەتپەك ەدىم, بەرىك وعان:
– ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى, سەبەبى, ولاردىڭ بارلىعى دا سولداتتىڭ بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ جولىنداعى ءوزىنىڭ جانە جاۋىنگەردىڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەسى. «ساپەر ءبىر-اق رەت قاتەلەسەدى», دەگەن قاعيدانى ەسكە الساق, ويىم ودان سايىن تۇسىنىكتى بولار دەپ جاۋاپ بەردى.
– وندا قوس «قىزىل جۇلدىزدى» قالاي العانىڭدى بايانداپ بەرسەڭ, – دەدىم.
بەرىكتىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى. – بۇل 1987 جىلدىڭ ناۋرىز ايى ەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ب.مولداشباەۆ. – جالالاباد ماڭىنداعى تاۋلاردا بولعان وپەراتسيا. باقىلاۋشىلار ۆزۆودى 12 ادام جانە 2 ساپەرمىز. الدىمىزدا تۇرعان بيىكتەن اسىپ, ودان كەيىنگى مينالانعان اشىق الاڭقايدى اينالىپ ءوتىپ, كەلەسى تاۋعا شىعۋ كەرەك. ول جەردەن قىستاق جاقتى ءبىراز باقىلاۋعا الىپ, امالىن تاۋىپ قىستاققا كىرۋ قاجەت بولدى. كۇندىز-ءتۇنى قالىڭ تۇمان, كۇشتى جەل. جاۋ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن ەڭبەكتەپ تە, جەر باۋىرلاپ تا جۇرەمىز. سونىمەن نە كەرەك, ەكىنشى كۇن دەگەندە, تۇنگى ساعات 12-دە مەجەلى جەرگە ءبىز دە بارىپ وتىردىق. اۋا رايى اشىلعانداي بولدى. ءتۇرلى قۇرىلعىلارىمىزدى پايدالانىپ, قىستاقتى باقىلاۋعا الا باستادىق. كۇدىك كەلتىرەر ەش نارسە جوق سياقتى. 14 ادام بولىپ قىستاققا بەت الدىق. قارسى الدىمىزداعى قىستاق اينالاسىنداعى تاۋلاردان اۆتومات تا, پۋلەمەت تە, مينومەت تە, گراناتومەت تە ءبىز ورنالاسقان بيىككە قاراپ «جۇمىس ىستەپ» تۇر. قايسىسى كورىپ, قايسىسى كورمەي «ءۇرىپ» جاتقانى ءبىر تاڭىرگە عانا بەلگىلى. تاياقشامدى الدىما ۇستاپ مەن كەلەمىن. تاستاردان تاستارعا تاڭداپ-تاڭداپ سەكىرەمىز. «مەن قايدا باسسام, سوندا باسىڭدار!» دەگەن كومانداعا ۇقساس ەسكەرتپەمدى ءجيى قايتالاپ قويامىن.
يەسىز قاڭىراپ قالعان قىستاقتىڭ شەتكى ۇيلەرىنە جەتتىك. قيراعان, قۇلاعان ۇيلەردى, مال قورالارىن, وعان باراتىن جولداردى تاياقشاما «يىسكەلەتە» باستادىم. ۇيلەردى قاراعىشتاپ, قورا-قورانىڭ قاراڭعى تۇپكىرىنە جەتكەندە, قويماعا تاپ بولعانداي بولدىق. مينانىڭ سان الۋانى وسىندا ەكەن.
ەرتەڭىنە ءارى قاراي جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. قارۋ-جاراق, سناريادتىڭ نەشە اتاسى جاسىرىلىپ قويىلعان. كەيبىرى مينا جارعىش نۇكتە ۇستىندە ورنالاسقان ەكەن. ءبارى جاي جاتقان جوق, ەرەكشە ەپتىلىكپەن, قىراعىلىقپەن زالالسىزداندىرىپ بارىپ الماسا, بىرنەشە ادامنىڭ ومىرىنە تابان استىندا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بارلىعىن زالالسىزداندىرىپ بولىپ, ءبولىمنىڭ شتاب باستىعى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مايور رۋسلان اۋشەۆقا بايلانىسقا شىقتىق. «ارنايى جىبەرىلەتىن ادامدارعا مينالاردىڭ ءبىر-ءبىر ءتۇرىن بەرىپ جىبەرىپ, قالعانىن جارىپ تاستاڭدار. ال قارۋ-جاراقتاردى وزدەرىڭ الىپ, جوعارى كوتەرىلە بەرىڭدەر!» دەگەن بۇيرىق بەرىلدى.
وسى جولى كورسەتكەن باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن بەرىك كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1987 جىلعى 12 قاراشاداعى جارلىعىمەن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بەرىكتىڭ ەكىنشى ەرلىگى. – 1987 جىلى ماۋسىمدا پاگمانعا بولعان رەيد ەدى. باقىلاۋشىلار روتاسىنىڭ قۇرامىندا كەلە جاتىرمىز. تاپسىرما: ءبىر-ەكى شاقىرىمداي جەردەگى تاۋ باسىنا ورنالاسىپ, باقىلاۋ جۇرگىزىپ, دەرەكتەر بەرۋ كەرەك. وعان توتە جول ارقىلى جەتۋگە مىندەتتىمىز. توتە جولدا «جاسىل توعاي» جاتىر. بۇل – دۇشپانداردىڭ ناعىز ۇياسى. الدىمىزدا جاياۋ اسكەردىڭ ءبىر روتاسى كەتتى. ول روتا مەن ءبىزدىڭ روتانىڭ جولى «جاسىل توعايدان» وتكەن سوڭ ەكى ايىرىلماق. جان-جاعىمىزدى اينالا قورشاعان اعاش. اينالامىزعا ەلەڭدەي قاراپ, جەدەل باسىپ كەلە جاتقانبىز-دى. ورتاسىنا جەتتىك-اۋ دەگەندە اتىس باستالدى دا كەتتى. داۋىستارىنان بەلگىلى: وقتى اۆتوماتتان دا, مينومەتتەن دە, گراناتومەتتەن دە بوراتىپ جاتىر.
جۇك قاپشىعىمىزدى تاسالاپ, جاتا-جاتا قالىستىق. باس كوتەرىپ قارسىلىق كورسەتۋگە تىپتەن مۇمكىن ەمەس, جاتقان جەرىمىز جايپاق ەكەن. وق-سنارياد وڭدى-سولدى زۋىلداپ ءوتىپ جاتىر. ارتقا جەر باۋىرلاي جىلجىپ, وڭتايلى جەرگە ورنالاسىپ, ءبىز دە اتقىلاۋعا كوشتىك. الدىڭعى شەپتەگى جاياۋ اسكەر قۇرامى بەكىنىسكە جەتكەنشە, جاۋ جولىن بوگەي تۇرۋ قاجەت. وسى مەزەتتە ءبىر جاۋىنگەر ىشىنەن جارالاندى. اتىس تىنىشتالا قالعان ءساتتى پايدالانىپ, جارالىنى بمپ-عا جەتكىزدىك. باقىلاۋشىلار باستىعى مايور ۆاسيلەۆ مينومەتشى سيدوروۆ ەكەۋمىزگە شۇعىل تاپسىرما بەردى: 300 قادامداي جەردە يەسىز تۇرعان ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ جوعارى قاباتىنا شىعىپ, دۇشپاندى روتا بەكىنىپ بولعانشا جاقىنداتپاۋ كەرەك. ەكەۋمىز ەكى تەرەزەگە ورنالاسىپ الىپ, تاپسىرمانى ورىنداۋعا كىرىسىپ كەتتىك. بىزگە ولاردىڭ قاي جەردەن, قايدا اتقىلاپ جاتقانى انىق كورىنىپ تۇردى.
شامالىدان سوڭ دۇشپان نىساناعا ءبىز ورنالاسقان ءۇيدى الا باستادى. مەن تۇرعان تەرەزەنىڭ تومەنگى جاق قابىرعاسىنا ءتيىپ جارىلعان سنارياد جارىقشاعى وڭ قولىمنىڭ بىلەزىگىنە كەلىپ ءتيدى. ونىڭ قالدىعى ءجۇر قولىمدا. ەت قىزۋى ما, الدە جارىقشاق ءالسىز بولدى ما, ەلەي قويمادىم. ءبىر مەزەتتە وڭ يىعىم قىزعانداي بولدى. بىرتىندەپ قولدان ءال كەتىپ, كوز الدىم تۇماندانىپ كەتىپ, ارتقا قۇلادىم. سانيا: «نە بولدى, نە بولدى؟» دەگەن كۇيى قولتىعىمنان دەمەپ تۇرعىزدى دا: «روتا بەكىنىسكە تولىق ورنالاستى, ەندى ءوزىمىز جەدەل جەتەيىك!» – دەپ سۇيەمەلدەسىپ جۇگىرە بەردىك. يىعىمنىڭ اۋىرعانى ايىققانداي ءبىر تىڭ كۇش پايدا بولدى. ءۇي-ءۇيدى تاسالاي جۇگىرىپ, روتا ورنالاسقان جەرگە جەتتىك. العاشقىداي ەمەس, قولىمدى كوتەرۋدەن قالدىم. سونىمەن نە كەرەك, دالا گوسپيتالىنەن ءبىر-اق شىقتىم عوي, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن ەرجۇرەك جىگىت.
وسى جولى كورسەتكەن باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن ب.مولداشەۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1988 جىلعى 25 اقپانداعى جارلىعىمەن ەكىنشى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالادى.
ءتۇيىن. بەرىك كەلەسى ءبىر كەزدەسۋدە پولك كومانديرى ساربازدىق قىسقا مەرزىمدى قىزمەت بىتكەن سوڭ كەڭەس اسكەرلەرى اۋعانستاننان شىققانشا پراپورششيك بولىپ مەنىڭ قاسىمدا قال, ءوزىڭدى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنامىز, دەپ قولقا سالعانىن ايتتى. مەن: «بەرىك, كەڭەس اسكەرى شىعار كەزدە اسكەري جاعدايدىڭ قانداي بولاتىنى بەلگىسىز, سوندىقتان اتا-اناعا «200-جۇك» – مىرىش جاشىكتەگى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەمەس, ءتىرى قوس «قىزىل جۇلدىز» وردەندى ۇلى كەرەك قوي», دەدىم. ءسوزىم وعان وي سالدى ما, ول ءوز شاقىرىلىمىمەن دەموبيليزاتسيالانىپ كەتە باردى. سودان بەرى 27 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى, قازاقتىڭ سول ءبىر ەرجۇرەك جىگىتىن قانشا ىزدەستىرسەم دە تاپپاي ءجۇرمىن...
بىردە بولىپ وتكەن ءبولىم سەرجانتتارىنىڭ جيىنىن پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مايور پاحليا قورىتىندىلادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۇرىس قيمىلدارىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن, وكىمەت ناگرادالارىن يەلەنگەن كىشى كومانديرلەردى اتاي كەلىپ, «ولاردىڭ ىشىندە اعا سەرجانت مولداشباەۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ – پارىزىم, – دەدى ساياسي جەتەكشى. – ول – قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن قوسا, بولىمدەگى جاۋىنگەرلەر اراسىندا قوس «قىزىل جۇلدىزدىڭ» جالعىز يەگەرى. بۇل جىگىتتى, ءالى كورەرسىڭدەر, قازاق حالقى ماقتان ەتەتىن بولادى!». ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىزدا دا شەك جوق.
«وسىنداي ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن اتا-انا, وسىنداي شاكىرت تۇلەتكەن مەكتەپ, ۇستازدار قاۋىمى, وسىنداي ۇلانى بار اۋىل-ايماق, ماقتانساڭدار, الدىمەن سەندەر ماقتانىڭدار!» دەپ وتىردىق ىشىمىزدەن. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قايدان بولسىن».
شاپاعات جالماحانوۆ,
اۋعانستان سوعىسىنا قاتىسۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پوليتسيا پولكوۆنيگى.
قاراعاندى.
