ايەل قۇقىعىنىڭ قوعامدىق سالماعى

– ايەلدەر حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرايدى, بۇل ەلدىڭ ەكونوميكا­لىق دامۋى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. سوندىقتان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تەڭ قاتىسۋى – باستى باسىمدىعىمىزدىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە ايەلدەر ەرلەرمەن تەڭ دارەجەدە, ءتىپتى كەي جاعدايدا ارتىقشىلىعىمەن دە ءوز قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. مىسالى, مەملەكەتتىك قىزمەت­تەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 55,8 پايىز, ونىڭ ىشىندە 39,1 پايىزى – باسشىلىق لاۋازىمداردا. سۋديالاردىڭ 50 پا­يىزدان استامى – ايەلدەر, ولاردىڭ 47 پايى­زى – جوعارعى سوت سۋديالارى. كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتورداعى باس­شىل­ىق قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 46,8 پايىز. سونىمەن قاتار ايەلدەر قۇقىق قورعاۋ جانە ديپ­لو­ماتيالىق قىزمەتتەردە بەلسەن­دى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. قازىر ايەل­دەردىڭ قوعامداعى رولىنە قاتىس­تى الەۋمەتتىك نورمالار دا وزگەرىپ جاتىر, – دەدى كونفەرەن­تسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ەۆگەني كوچەتوۆ.

اتاپ وتسەك, 1995 جىلى قابىل­دانعان كونستيتۋتسيا – ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلى. بەيجىڭ دەكلاراتسياسى بولسا, گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشقان ماڭىزدى حالىق­ارالىق قۇجات. سونداي-اق بۇۇ (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى) قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» اتتى 1325 قارارىنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل – 25 جىل. بۇل قارار ايەل­دەر­دىڭ قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىت­شىلىككە قوسقان ۇلەسىن باعامدايدى.

جيىنعا قاتىسقان پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وت­باسىلىق-دەموگرافيالىق سايا­سات جونىندەگى ۇلتتىق كوميس­سيا مۇشەلەرى, ءماجىلىس دەپۋتات­تارى, كونستيتۋتسيالىق جانە جوعارعى سوت, ۇەۇ مەن حالىق­ارالىق ۇيىمدار وكىلدەرى, ورتا­لىق مەملەكەتتىك ورگاندار, گەن­دەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرى بويىن­شا اكىم­دەردىڭ شتاتتان تىس كەڭەس­شىلەرى, عالىمدار مەن سا­راپ­شىلار ەلىمىزدە ايەل­دەر­دىڭ كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىق­تىق مارتە­بەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ كەلەتىنىن ايتادى. ويتكەنى قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى زور. اسىرەسە زورلىق-زومبىلىققا قارسى شارالار قاتاڭداتىلىپ, زاڭمەن بەكىتىلدى.

– 2023 جىلدىڭ سوڭىندا پرەزي­دەنت ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتتى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2024 جىلعى ساۋىر­دە زاڭ­دارعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىل­دى. ماسەلەن, قىلمىستىق زاڭنا­ما­داعى دەنساۋلىققا قاسا­قانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ (قك 108-1-بابى) جانە ۇرىپ-سوعۋ (قك 109-1-بابى) قۇرامى قىلمىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە اۋىس­تى. سوت­تارعا ەرەكشە تالاپتار شەڭ­بەرىندە اگرەسسورلاردى تۇرعىن ۇيدەن ونىڭ بالاما تۇراتىن جەرى بولماسا دا شىعارۋ جانە ولارعا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىندا مىنەز-ق ۇلىقتارىن تۇزەتۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق كومەك تاعا­يىنداۋ قۇقىعى بەرىلدى. ناتي­­جەسىندە, جىل باسىنان بەرى قىل­مىستىق تەرىس قىلىقتار شەڭ­بەرىندە 207 ادامعا قاتىستى اتال­عان شەكتەۋلەر بەلگىلەندى (قك 98-3-بابى), – دەدى ءىىم اكىم­شىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ وتباسى­لىق-تۇرمىستىق زور­لىق-زوم­بىلىقپەن كۇرەس باس­قار­­ما­سىنىڭ باستىعى, پولي­تسيا پولكوۆ­نيگى اقمارال سەرىك­باەۆا.

سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى قابىلدانعان ارنايى زاڭدار جىل سا­يىن تۇرمىستىق قىلمىس دەڭگەيىن ورتا ەسەپپەن 10 پايىزعا تومەندەتتى. ەگەر 2005 جىلى وسىنداي 1,6 مىڭنان اسا قىلمىس جاسالعان بولسا, 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 1,5 ەسەدەن اسا تومەندەدى (900 قىلمىسقا دەيىن).

ايتا كەتسەك, ەلىمىز – تمد-داعى پوليتسيادا ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىن­دەگى جەكە بولىمشەسى بار جالعىز ەل. سونىمەن قاتار مادە­نيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگى مەملەكەتتىك وتباسى ساياساتى سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە ايقىندالدى.

جوعارعى سوت سۋدياسى گۇل­ميرا يسامبەرليەۆا حالىق­ارا­لىق ۇيىم­داردىڭ باعالاۋى بويىن­شا قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس­تىك ەلدەر اراسىندا سوت جۇيە­سىند­ەگى ناقتى گەندەرلىك تەپە-تەڭ­دىكتى قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتادى.

– ەلىمىزدەگى سۋديا-ايەل, سوت سالاسىن­داعى مامان – ەرەكشە قۇبى­لىس ەمەس, دايەكتى مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ, ونىڭ ىشىندە جوعارعى سوتتىڭ, جوعارى سوت كەڭەسى­نىڭ, باسقا دا ۇيىم­دار­دىڭ بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىسى­نىڭ ناتيجەسى. سوت تورەلىگىن اتقارۋ ساپاسىنا ايەل-سۋديانىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى. ويتكەنى ولار ءار ىسكە جوعارعى دەڭگەيدەگى جاۋاپكەرشىلىكپەن, ادالدىقپەن, ءار ءمان-جايعا ناقتى نازار اۋدارا­تىن باي­قام­پازدىقپەن, زاڭ تا­لابى مەن الەۋمەتتىك ادىلدىك ارا­سىنداعى تەڭگەرىمگە ۇمتى­لى­سىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ كاسى­بي كوزقاراسى اسىرەسە, وتباسى, بالالار مۇددەسى نەمەسە الەۋ­مەت­تىك وسال توپتارعا قاتىستى ىستەردى قاراۋ بارىسىندا ايرىقشا باعا­لى, – دەدى جوعارعى سوت سۋدياسى.

قازىرگى ەلىمىزدە 2 مىڭنان اسا سۋديا بار, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى – ايەلدەر. وبلىستىق سوتتاردا 13 ايەل القا توراعاسى قىز­مەتىن اتقارسا, 79 ايەل اۋدان­دىق سوتتاردى باسقارىپ وتىر.

ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, الەم­دەگى ايەلدەردىڭ باسشى لاۋازىم­دارداعى جالپى ۇلەسى 41,2 پايىزدى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى ساياسي مەملەكەتتىك ايەل قىزمەتشىلەردىڭ سانى ەرلەرمەن سالىستىرعاندا ون ەسە از (بار بولعانى 9 پايىز).

– 2019 جىلدان باستاپ ايەل مي­نيستر­لەردىڭ سانى بىرتىندەپ ءوستى, بىراق ولاردىڭ ۇلەسى م­ي­نيستر­لەردىڭ جالپى سانىنان 14 پا­يىزدان (ورتاشا الەمدىك كور­سەتكىش 23,3 پا­يىز) اسپادى. جالپى, ايەلدەر الەم حالقى­نىڭ جارتىسىن قۇرايدى, بىراق ساياسي كوش­باسشىلىقتاعى گەندەرلىك اسسيمەتريا ءالى دە ساقتالىپ وتىر. بۇۇ مالى­مەتىنشە, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر ەل تولىق گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزگەن جوق جانە دۇنيەجۇ­زىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ «جاھاندىق Gender Gap 2024» بايانداماسىندا الەمدە گەندەرلىك تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن 134 جىل, ال ساياسي سالادا تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن 169 جىل قاجەت ەكەنى اتاپ وتىلگەن, – دەدى ساياساتتانۋشى اينۇر تۇقىموۆا.