سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ىنتىماقتاستىق ارقاۋى
سودان سوڭ «ىنتىماق وردو» رەزيدەنتسياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتى سالتاناتتى قارسى الۋ ءراسىمى ءوتتى. مارتەبەلى مەيماندى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ قارسى الىپ, ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى شىرقالدى. قۇرمەت قاراۋىلى روتاسىنىڭ باستىعى راپورت بەرگەن سوڭ, پرەزيدەنتتەر ساپ تۇزەگەن ساربازداردىڭ الدىنان ءجۇرىپ ءوتتى. بۇدان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن تانىستىرىپ, كەلىسسوز زالىنا باردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى باۋىرلاس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن سادىر جاپاروۆقا العىس ايتتى.
– بۇل ساپار ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناستىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. شىن مانىندە, قازاق پەن قىرعىز – تىلەكتەس, باۋىرلاس ەلدەر. ءبىزدىڭ تاريحىمىز – تامىرلاس, سالت-ءداستۇرىمىز بەن تانىم-تۇسىنىگىمىز, ۇلتتىق بولمىسىمىز ۇقساس. قوس حالىقتىڭ تاتۋلىعى مەن ءوزارا قۇرمەتى ەشقاشان ۇزىلگەن ەمەس. قازىر دە ىقپالداستىعىمىز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك رۋحىندا قارقىندى دامۋدا. ءبىز بارلىق دەڭگەيدە ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ساياسي ديالوگ ورناتتىق. مەملەكەتارالىق, پارلامەنتارالىق جانە ۇكىمەتارالىق كەڭەستەرىمىز تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونداي-اق وڭىرارالىق بايلانىستاردى دامىتىپ جاتىرمىز. جالپى, ەكى ەلدىڭ اراسىندا جان-جاقتى ءارى تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناعان, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ ەكىجاقتى ىقپالداستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە زور ۇلەس قوسقانىنا نازار اۋداردى.
– مەن مۇنى جوعارى باعالايمىن. قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ارقاسىندا قىرعىزستاندا كوپتەگەن وڭ وزگەرىس بولىپ جاتىر. ءسىز حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەسىز. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جىل باسىنان بەرى 11,7 پايىزعا ءوسۋى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ءبىز باۋىرلاس ەلدىڭ بارلىق جەتىستىگىنە قۋانامىز. قىرعىزستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سادىر جاپاروۆ شاقىرۋىن قابىل الىپ, قىرعىزستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
– ءسىزدى قىرعىزستاندا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبەلى ديپلومات رەتىندە بىلەدى. كەيىنگى جىلدارى ءسىزدىڭ قولداۋىڭىزبەن ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە ءوتىپ, دوستىعىمىز بەن باۋىرلاستىعىمىزدىڭ بەكەمدەلە ءتۇسۋى ءبىزدى قۋانتادى. قازاق ەلى – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ەل. ءبىزدىڭ مامىلەلەرىمىز توقتوعۇل مەن ابايداي, شىڭعىس پەن مۇحتارداي اتالارىمىز سالعان ىزبەن جالعاسقان. تاريحي مۇرامىزدى ۇمىتپاي, كەلەشەك بۋىنعا جەتكىزۋدى نەگىزگى ماقساتىمىز دەپ ەسەپتەيمىن. ءوز تاراپىمنان ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىزدى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە دايىنمىن. ءبىزدىڭ نەگىزگى كۇشىمىز – ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى, – دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى.
بۇدان بولەك, كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ساياسي, كولىك-ترانزيت, سۋ, اگرارلىق جانە تسيفرلاندىرۋ سالالارىنداعى ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ورىستەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. سونىمەن قاتار وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى قاراستىرىلدى.
ەندىگى مەجە – تاۋار اينالىمىن 3 ملرد دوللارعا ۇلعايتۋ
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سادىر جاپاروۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان مەن قىرعىزستان جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسى ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى باۋىرلاس قىرعىز ەلىنە شاقىرعانى ءۇشىن سادىر جاپاروۆقا العىس ايتىپ, بۇل رەسمي ساپارىنىڭ ماقساتى – قازاق-قىرعىز بايلانىسىن نىعايتىپ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتە ءتۇسۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
– ءبىز جوعارى ساياسي ديالوگتىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ ىقپالداستىعىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەمىز. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن. قاسيەتتى الاتاۋدىڭ قوس قىرانى سياقتى قازاق پەن قىرعىز – ەجەلدەن ەنشىسى ءبىر, تاعدىرى ورتاق اعايىندى حالىقتار. قيىن ساتتە ءبىر-بىرىنە دەمەۋ, قۋانىشتى كۇندە تىلەۋلەس بولا بىلگەن ەلدەر. تاريحتىڭ تالاي تەزىنەن امان وتكەن دوستىعىمىز – اتا-بابادان قالعان امانات, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلگەن رۋحاني قازىنا. قازىر قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن بەرىك ارىپتەستىككە ۇلاستى. ەكى ەلدىڭ بايلانىسى وداقتاستىق رۋحىندا دامىپ كەلەدى. قىرعىزستان – قازاقستاننىڭ ايماقتاعى باستى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى شامامەن 2 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل كورسەتكىشتى ەسەلەۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار. ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى بىرلەسكەن جوبالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلدى. سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى بايلانىسىمىز دا كۇشەيىپ كەلەدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز قىرعىزستانمەن ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەدى.
– بىلتىر وداقتاستىق قاتىناستاردى كەڭەيتۋ تۋرالى تاريحي شارتقا قول قويدىق. بۇگىن ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى جوسپارىن قابىلدايمىز. وسى ماڭىزدى قادامدار قازاق-قىرعىز بايلانىسىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى بۇل جوسپاردا كورسەتىلگەن ماقسات-مىندەتتەردى باسشىلىققا الۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى قازاقستانمەن دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە بەكەم باۋىرلاستىق رۋحىنداعى قارىم-قاتىناستى جان-جاقتى نىعايتۋعا بەيىل ەكەنىن جەتكىزدى.
– قازاقستان – ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن كورشىمىز, قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا ەرەكشە ورىن الاتىن باۋىرلاس ەل, نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى, ءسىزدىڭ قولداۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق پەن وداقتاستىق قاتىناستار نىق دامىپ كەلە جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ەرتەدەن دوستىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇردى, ءبىر-ءبىرىن قولداپ وتىردى. قالىپتاسقان تاتۋلىعىمىزدىڭ نەگىزىندە بارلىق ماسەلەنى بىرلەسە شەشە الامىز دەپ سەنەمىن. ويتكەنى قىرعىز بەن قازاق – ەگىز سەكىلدى ۇقساس ەلدەر. ۇلى اباي «ەش قازاق قىرعىز بەن قازاقتىڭ ءبىر تۇقىمداس ەكەنىنە تالاسپايدى» دەگەن, – دەدى سادىر جاپاروۆ.
وتىرىس بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-ترانزيتتىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى.
جيىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – سۋ رەسۋرستارى, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى ءمينيسترى باقىت توروباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەكونوميكا جانە كوممەرتسيا ءمينيسترى باقىت سىدىقوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ابساتتار سىرگاباەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى ابديكاريم اليمباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك ءمينيسترى نۇرلان ساۋرانباەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى تاالايبەك يبراەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى مادەنيەت, اقپارات, سپورت جانە جاستار ساياساتى ءمينيسترى ميربەك مامبەتاليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا بايانداما جاسادى.
قازاقستاننىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك پەن قىرعىزستاننىڭ عىلىم, جوعارى ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا ءمينيسترى باقتيار وروزوۆ وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلعانىن مالىمدەدى.
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا قازاقستان مەن قىرعىزستان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلداندى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سادىر جاپاروۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسى جەتىنشى وتىرىسىنىڭ شەشىمدەرىنە قول قويدى.
رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىن 2030 جىلعا قاراي 3 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا جول كارتاسى جانە باسقا دا ۇكىمەتارالىق, ۆەدومستۆوارالىق قۇجاتتارمەن الماستى.
سادىر جاپاروۆ – «التىن قىران» وردەنىنىڭ يەگەرى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتى «التىن قىران» وردەنىمەن ماراپاتتادى. پرەزيدەنت ماراپاتتاۋ راسىمىندە سادىر جاپاروۆتى قىرعىز حالقىن العا باستاپ كەلە جاتقان ناعىز كوشباسشى, بىلىكتى ساياساتكەر دەپ بىلەتىنىن ايتتى.
– قىرعىزستاندى كوركەيتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالايمىز. ساليقالى ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسىندا ەلىڭىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. قىرعىز ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. ءوزىڭىزدىڭ باستاماڭىزبەن ءتۇرلى سالادا تىڭ, ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. الەۋمەتتىك سالادا, عىلىم-ءبىلىم جۇيەسىندە اۋقىمدى وزگەرىس جاسالۋدا. مۇنىڭ بارلىعى قىرعىز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, حالىقارالىق ساحناداعى ابىروي-بەدەلىن ارتتىرا تۇسەرى ءسوزسىز. ءسىزدىڭ كورەگەن قادامدارىڭىز ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. پاراساتتى باسشىلىعىڭىزبەن باۋىرلاس قىرعىز جۇرتى بۇدان دا بيىك بەلەستەردى باعىندىرا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا ءبىر تۋعان باۋىرلاس ەل رەتىندە قىرعىزستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىنە شىن جۇرەكتەن قۋاناتىنىن جەتكىزدى.
– قازاق پەن قىرعىز – ەجەلدەن ەنشىسى ءبىر, اعايىندى حالىقتار, سالت-ءداستۇرى مەن تاريحى ورتاق ەلدەر. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىز, اتىمىز بەن زاتىمىز ۇقساس. بۇگىندە ەلدەرىمىز اراسىندا ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس ورناعان. وداقتاستىق رۋحىنداعى بايلانىسىمىز نىعايىپ كەلەدى. قوس مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى قارقىندى دامىپ جاتىر. ءسىز بۇل ىسكە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ جاتىرسىز. بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاق-قىرعىز ىقپالداستىعى جاڭا قارقىن الدى. ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان تىڭ باستامالار كوتەرىلدى. مەملەكەتتەرىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي جاڭا ورتاق جوبالار قولعا الىندى. ماڭىزدى باستامالار قوس حالىققا ءتان شىنايى باۋىرلاستىقتى كورسەتىپ, دوستىعىمىزدى ودان ءارى بەكەمدەي تۇسەدى دەپ سانايمىن. قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە وسى ىنتىماعىمىزدى كۇشەيتۋدىڭ ايرىقشا ءمانى بار. سەبەبى ءبىزدىڭ مىزعىماس بىرلىگىمىز – باعا جەتپەس بايلىعىمىز. قىرعىزدىڭ زالقار اقىنى توقتاعۇل ساتىلعانوۆتىڭ «جاقسى ادامنىڭ بەلگىسى – ەل قامى ءۇشىن كۇيىنەر» دەگەن ءسوزى بار. ءسىز قىرعىز ەلىن وركەندەتۋ جولىندا تاباندى ەڭبەك ەتىپ, حالقىڭىزعا ادال قىزمەت ەتىپ كەلەسىز. سونداي-اق حالىقتارىمىز اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتا تۇسۋگە وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتىرسىز. مۇنى بارشا قازاق جۇرتى جاقسى بىلەدى. وسىعان وراي, مەن ءسىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – «التىن قىران» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بۇل ناگرادا – قازاق ەلىنىڭ سىزگە جانە بۇكىل قىرعىز حالقىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى مەن شىنايى العىسىنىڭ رياسىز بەلگىسى, – دەدى پرەزيدەنت.
سادىر جاپاروۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسىمەن ماراپاتتاعانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا جانە قازاق حالقىنا العىس ايتىپ, مۇنى قىرعىز ەلىنە كورسەتىلگەن سىي-قۇرمەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىل العانىن جەتكىزدى. سونداي-اق بۇل ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن وداقتاستىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن ايقىندايتىنىن اتاپ ءوتىپ, ۋاقىتتىڭ بارلىق سىنىنان وتكەن ىنتىماقتاستىقتىڭ الداعى كەزەڭدە دە نىعايا بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكا كەشەنى ىسكە قوسىلادى
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ باق وكىلدەرى ءۇشىن ءباسپاسوز بريفينگىن وتكىزىپ, مالىمدەمە جاسادى.
پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, بىشكەككە رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆقا العىس ايتىپ, باۋىرلاس قىرعىز جەرىنە قادام باسقان سايىن ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ ىستىق ىقىلاسىن سەزىنەتىنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسى بارىسىندا ەكىجاقتى قاتىناستارعا قاتىستى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە ەگجەي-تەگجەي تالقىلانىپ, ەكى ەلدىڭ دە مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلگەنىن مالىمدەدى.
– باۋىرلاس مەملەكەتتەر رەتىندە كەز كەلگەن ماسەلەنى ءوزارا سەنىم مەن وداقتاستىق رۋحىندا شەشەمىز دەگەن پايىمعا كەلدىك. ءبىزدىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە نيەتىمىز بار. وعان ساياسي كۇش-جىگەرىمىز دە جەتەدى دەپ كامىل سەنەمىن. بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى تۋرالى جاڭا عانا قۇرمەتتى پرەزيدەنت ايتىپ ءوتتى. ءبىز, ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. قازاقستان – قىرعىزستاننىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى نەگىزگى سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. بىلتىر ءوزارا تاۋار اينالىمى 1,7 ملرد دوللارعا جەتتى. بيىلعى جارتى جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى دە جامان ەمەس. الداعى 5 جىلدا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن 3 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇددەلىمىز. سوندىقتان بۇگىن ارنايى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. جالپى, ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتۋعا مول مۇمكىندىك بار. كەلەسى جىلى قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا سالىنىپ جاتقان يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكا كەشەنى ىسكە قوسىلماق, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ەكى ەلدىڭ اگروونەركاسىپتەگى الەۋەتى زور.
– بۇل سالاداعى تاۋار اينالىمى جالپى ساۋدا-ساتتىقتىڭ 25 پايىزىنا تەڭ. سوندىقتان ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا قوس ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنە الداعى ەكى جىلعا ارنالعان جول كارتاسىن قابىلداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ينۆەستورلارى قىرعىز ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. قازاقستان كەيىنگى 20 جىلدا قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا 1,4 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالعان. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبالار بار.
– ءبىز بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساي بەرەمىز دەپ كەلىستىك. سونداي-اق قازاق-قىرعىز شەكاراسىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەردىك. جۇك تاسىمالى ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋداردىق. كەيىنگى كەزدە وسى باعىتتا بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارا اتقارىلدى. قازىر شەكاراداعى سەگىز وتكىزۋ بەكەتىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس الداعى ەكى جىلدا تولىق اياقتالادى. ونى ەكى ەل ۇكىمەتى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستايدى. مۇنىڭ ءبارى ءوزارا ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ايماقتاردىڭ ىقپالداستىعىن جانداندىرۋ. بۇل رەتتە مەملەكەتتەر باسشىلارى ايماقارالىق فورۋمنىڭ كەلەسى وتىرىسىن كوپ سوزباي وتكىزۋگە كەلىسكەن. سونىمەن قاتار كەلىسسوزدەر بارىسىندا تسيفرلاندىرۋ جانە ەلەكتروندىق ۇكىمەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق الەۋەتى تالقىلانعان. تاراپتار ەكونوميكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن تاجىريبە الماسۋعا جانە اقپاراتتىق بايلانىستى كۇشەيتۋگە ۋاعدالاستى.
مەملەكەت باسشىسى سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالدى.
– ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرعان ءجون دەپ سانايمىز. ءبىز بارلىق كەلىسىمدى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرۋعا دايىنبىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار كەلىسسوز بارىسىندا مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىلگەن.
– كەيىنگى جىلدارى رۋحاني بايلانىستى جانداندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلدى. بىلتىر استانادا قۇرمەتتى پرەزيدەنتپەن بىرگە ايكول ماناستىڭ ەسكەرتكىشىن اشتىق. بۇگىن بىشكەكتە باۋىرلاستىعىمىزدىڭ تاعى ءبىر نىشانى – «دوستىقتىڭ التىن كوپىرى» ەسكەرتكىشىن اشامىز. مەن مۇنى قىرعىز ەلىنىڭ قازاق حالقىنا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتى دەپ بىلەمىن. قۇرمەتتى پرەزيدەنتكە جانە بارشا قىرعىز حالقىنا العىس ايتامىن. بىلتىر قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا ساپارى اياسىندا ەكى ەلدىڭ جاستارىن جاقىنداستىرا تۇسەتىن بىرقاتار ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزگەن ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وش قالاسىنداعى فيليالى اشىلدى. بۇدان بولەك, قازاقستان ۇكىمەتى قىرعىز ستۋدەنتتەرىنە 50 گرانت ءبولىپ وتىر. كەلەسى جىلدان باستاپ گرانت سانىن 60-قا دەيىن كوبەيتەمىز دەپ شەشتىك. كەشەدەن بەرى بىشكەكتە قازاقستاننىڭ كينو كۇندەرى, ءۇشىنشى جاستار فورۋمى ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني بايلانىسىن نىعايتا تۇسەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تۋريزم جانە سپورت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىندى. كەلەسى جىلى قىرعىز ەلىندە 6-شى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى وتەدى. ءدۇبىرلى دودانىڭ تابىستى وتۋىنە تىلەكتەسپىز, ءبىزدىڭ جاقتان قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتەر سونداي-اق جاھاندىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەر تۋرالى پىكىر الماسقان. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق تۇيتكىلگە قاتىستى ۇستانىمى – ورتاق. اسىرەسە ورتالىق ازياداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى.
– بيىل ايماقتاعى مەملەكەتتەر باسشىلارى كەزەكتى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدە باس قوسىپ, وسى ماسەلەلەردى تالقىلايمىز. قازاقستان مەن قىرعىزستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانە باسقا دا قۇرىلىمدار اياسىندا تابىستى سەرىكتەستىك ورناتقان. بۇل رەتتە ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن قىرعىز تاراپىنا العىس ايتتىق. ءبىز قىرعىزستاننىڭ 2027–2028 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋىن تولىق قولدايمىز. قىرعىز ەلىنىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى توراعاسى رەتىندە اتقارىپ جاتقان جۇمىسىن جوعارى باعالايمىز. قىرعىز باۋىرلار دا قازاقستاننىڭ ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى اياسىنداعى باستامالارىن ۇنەمى قولداپ جۇرەدى. ءبىز بۇعان ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. جالپى, بۇل ساپار ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەرى انىق. بۇگىنگى كەلىسىمدەر – سونىڭ ايقىن دالەلى. ەندى, سولاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى. قازاق تاراپى بۇل ءۇشىن قاجەتتى ارەكەتتەردى جاساۋعا دايىن, – دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سادىر جاپاروۆ بىشكەك تورىندەگى بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى ناتيجەلى بولعانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا ءوزارا ساۋدا-cاتتىقتىڭ جاندانۋىنا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتى نىعايتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەتىن قولايلى ساياسي ىنتىماقتاستىق قالىپتاسقان.
– قىرعىز-قازاق مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى, الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ ءۇشىن كوتەرمە ساۋدا-تاراتۋ ورتالىعىن اشۋ, «الماتى – ىستىقكول» اۆتوكولىك جولىن سالۋ سەكىلدى بىرلەسكەن جوبالارعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. ءبىز ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋ, ءوزارا ساۋدا-cاتتىقتاعى تاۋارلار نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ جانە بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادىق, – دەدى قىرعىز ەلىنىڭ باسشىسى.
قىرعىز ەلىنىڭ قايراتكەرلەرى قۇرمەتكە بولەندى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىزستاننىڭ بىرقاتار مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىن ماراپاتتادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى دوستىق جانە وداقتاستىق قاتىناستاردى دامىتۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – مەملەكەتتىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى كامچىبەك تاشيەۆ ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ VII شاقىرىلعان جوگوركۋ كەنەشىنىڭ دەپۋتاتى داستانبەك جۇمابەكوۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ارسلان كويچيەۆ, قوعام قايراتكەرى اسكار سالىمبەكوۆ ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
پرەزيدەنت قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– سونىڭ ارقاسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستارىمىز نىعايىپ كەلەدى. پارلامەنتارالىق ىقپالداستىعىمىز دا كۇشەيە ءتۇستى. وسى ورايلى ساتتە مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى كامچىبەك تاشيەۆكە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءسىز قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەكىجاقتى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە زور ۇلەس قوسىپ جاتىرسىز, ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا اتقارعان تاباندى ەڭبەگىڭىز جوعارى باعاعا لايىق. بۇگىنگى شارا – جاي عانا ماراپاتتاۋ ءراسىمى ەمەس. بۇل – قازاقستاننىڭ قىرعىز حالقىنا دەگەن زور ريزاشىلىعى مەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان بۇل كۇن ماڭگى باۋىرلاستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە قازاق-قىرعىز قاتىناسىنىڭ جىلناماسىنا التىن ارىپپەن جازىلادى دەپ ويلايمىن. سىزدەر قىرعىزستاننىڭ كوركەيۋىنە, سونداي-اق ەكى ەل اراسىنداعى جان-جاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا مول ۇلەس قوسا بەرەسىزدەر دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
«دوستىقتىڭ التىن كوپىرى» ەسكەرتكىشى اشىلدى
مەملەكەتتەر باسشىلارى بىشكەك قالاسىنداعى قازاقستان مەن قىرعىزستان دوستىعى اللەياسىندا ورنالاسقان «دوستىقتىڭ التىن كوپىرى» ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. مونۋمەنت قوس حالىقتىڭ ۇلى قالامگەرلەرى مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆقا ارنالعان. قىرعىزستانداعى قازاقتار قاۋىمداستىعى باستاماشى بولعان بۇل جوبا ەكى ەل باسشىلارى تاراپىنان قولداۋ تاپقان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەسكەرتكىشتى اشۋ راسىمىندە بۇگىن قازاق پەن قىرعىز ءۇشىن ەرەكشە كۇن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مۇنى ەكى ەل باۋىرلاستىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى جانە قىرعىز حالقىنىڭ قازاق جۇرتىنا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىز. ەڭ الدىمەن, وسى يگى باستاماعا قولداۋ كورسەتكەن پرەزيدەنت سادىر جاپاروۆقا زور العىس ايتامىن. بۇكىل قىرعىز ەلىنە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل جەر تاريحي شاھارداعى رۋحاني ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالادى دەپ سەنەمىن. بىلتىر استانادا ايكول ماناسقا ەسكەرتكىش قويىلدى. مۇنداي باستامالار تۋىسقان ەلدەردىڭ دوستىعى مەن ىقپالداستىعىن نىعايتا تۇسەرى ءسوزسىز. شىن مانىندە, قازاق پەن قىرعىزعا ءبىر-بىرىنەن جاقىن جۇرت جوق. ءبىز – ءبىر تۋعان ەلمىز. قانىمىز بەن جانىمىز – ءبىر, تامىرىمىز بەن تاريحىمىز – ورتاق. عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىعىمىز الدەقاشان ۋاقىت سىنىنان وتكەن. بارشا الەم باۋىرلاستىعىمىزعا كۋا بولىپ وتىر. ءبىز باعا جەتپەس بايلىعىمىز – ىرىستى ىنتىماعىمىزدى ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكى ەلدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى تاتۋلىعىمىز تۋرالى كوپتەگەن تاعىلىمدى ءسوز قالدىرعانىنا توقتالدى.
– جىر الىبى جامبىلدىڭ قوس حالىق جايلى «جۇرەگى – ءبىر, جولى – ءبىر, سىيلاسقان تاتۋ تەڭ بولدى» دەگەن ءسوزى بار. ال ايگىلى توقتوعۇل «قاناتىم – قازاق تۋىسقان» دەپ تولعاعان. مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ تا ءوزارا تىلەكتەس حالىقتارىمىزدىڭ جۇرەك ءسوزىن شىعارمالارى ارقىلى جەتكىزگەن. مۇحتار اۋەزوۆ قىرعىزدىڭ ەپيكالىق مۇرالارىن جاڭعىرتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان. «ماناس» جىرىن تەرەڭ زەرتتەگەن. اتاقتى داستاندى كەڭەستىك جۇيەنىڭ قايشىسىنان امان الىپ قالعان. سونداي-اق مۇقاڭ – ايتماتوۆتىڭ عالامات شىعارماشىلىق الەۋەتىن العاش تانىعان قالامگەردىڭ ءبىرى. ال شىڭعىس تورەقۇل ۇلى: «وزگە ەلدەرگە بارعاندا وزىممەن بىرگە الا جۇرەتىن ەكى ۇلتتىق قۇندىلىعىم بار. ول – ماناس پەن مۇحتار اۋەزوۆ» دەگەن. بۇل – رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەكى ەلگە دە ورتاق ەكەنىن پاش ەتەتىن ايقىن كورسەتكىش. زاڭعار جازۋشىنىڭ ء«جاميلا», «اق كەمە», «انا-جەر-انا», «بوراندى بەكەت» شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىنىڭ دە قازىناسىنا قوسىلعان اسىل مۇرالار دەپ كۇمانسىز ايتۋعا بولادى. ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ دوستىعى مەن ءوزارا سىيلاستىعى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە ەكەنى ءسوزسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى مۇنداي ساباقتاستىق سان ءتۇرلى سالادا جالعاسىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى», «كوكسەرەك» تۋىندىلارىن قىرعىز رەجيسسەرلەرى بولوتبەك شامشيەۆ پەن تولومۋش وكەەۆ كينو تىلىندە سويلەتتى. ال قازاق رەجيسسەرى ارداق امىرقۇلوۆ «قوش بول, گۇلسارىنىڭ» جەلىسىمەن كوركەم فيلم تۇسىرگەن. ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى تىعىز رۋحاني بايلانىستى ماڭگى دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتىڭ ارقاۋى دەۋگە بولادى. ونى باعالاي ءبىلۋ جانە نىعايتا ءتۇسۋ – بارشامىزعا ورتاق پارىز. بۇل – ۇلى جازۋشىلارعا, سونداي-اق ناعىز ەلدىككە ارنالعان بىرەگەي ەسكەرتكىش, قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعىنىڭ ايقىن بەلگىسى. بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ايىر قالپاقتى اعايىنعا ىقىلاسى ەرەكشە. ءبىز قىرعىز اعايىننىڭ دا ءدال سونداي رياسىز پەيىلىن ۇنەمى سەزىنىپ جۇرەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
سالتاناتتى ءىس-شاراعا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرى, سونداي-اق ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
مايدانگەر جازۋشى اتىنداعى ءبىلىم وشاعى
مەملەكەت باسشىسى بىشكەك قالاسىندا كەمەل توقاەۆ اتىنداعى №33 مەكتەپ-گيمنازياعا باردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سادىر جاپاروۆ ءبىلىم وشاعىن بىرگە ارالاپ كوردى.
بۇل عيماراتتا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى فرۋنزە جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسى ورنالاسقان. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اكەسى – سوعىس ارداگەرى, جازۋشى كەمەل توقاەۆ ءدال وسى جەردەن مايدانعا اتتانعان.
ءبىلىم وشاعىنا ك.توقاەۆ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستامانى پرەزيدەنت سادىر جاپاروۆ بيىل مامىر ايىندا كوتەرگەن ەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇستازدارىمەن جانە وقۋشىلارىمەن اڭگىمەلەستى.
وسىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى اياقتالدى. حالىقارالىق ماناس اۋەجايىنان مەملەكەت باسشىسىن قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ قۇرمەتپەن شىعارىپ سالدى.
