دۇنيە – ۇلكەن كول, زامان – سوققان جەل. الدىڭعى تولقىن – اعالار, كەيىنگى تولقىن – ىنىلەر, كەزەكپەنەن ولىنەر, باياعىداي كورىنەر. وسىدان 170 جىل بۇرىن تۋىپ, قازاقتىڭ قارا ولەڭىن شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن دانىشپان ابايدىڭ ءار ءسوزى جاڭا زامانعا ءۇن قوسىپ, بۇگىنگى قوعامنىڭ شىنايى بولمىسىن بەرەر ومىرشەڭدىگىمەن قۇندى-اق, «اباي كەرەمەت, اباي دانىشپان» دەگەن تامسانۋدىڭ, تاڭىرقاۋدىڭ كەزەڭى ارتتا قالدى. بۇگىنگى عاسىر اقىننىڭ ىشىنە ءۇڭىلۋ عاسىرى بولۋىمەن قۇندى. ايگىلى ەشەن اۋليەنىڭ تۇسىنە ەنىپ, يبراھيم دەپ ازان شاقىرىلعان نارەستە الەمگە اباي اتىمەن ءماشھۇر بولدى. قازاقتىڭ قۇنانبايىن دارەتسىز ەمىزبەگەن اسىل جان – زەرە اجەمىزدىڭ اۋزىنا اللا تەكتەن-تەك «اباي» دەپ سالماسا كەرەك. جارتى الەم جابايىلىقتان ارىلا الماعان شاقتا التىننان ساۋىت كيگەن بابالار كوشى سان عاسىرلىق تاريحتىڭ تورابىنان امان-ەسەن ءوتىپ ءحىح عاسىرعا جەتكەندە, ەكى الپاۋىت ەلدىڭ ورتاسىندا وتىرىپ ماڭايىنا ابايلاپ قاراپ, اڭداپ باسار قازاق ەلىنىڭ شەكەسى قىزىپ تۇرماعان زامان-تىن. يبراھيم قۇنانباي ۇلى سول تۇستا ابايلار ەلدىڭ ابايى بولىپ تاريح ساحناسىندا قالدى. ساناسىنا بۇكىل عالام كەڭىستىگىن, قوس جانارىنا ەكى كەڭىستىكتى – باتىس پەن شىعىستى بىردەي سىيعىزىپ, ءپاني مەن باقيدىڭ جۇمباعىنان سىر اڭداعان ويشىل اقىننىڭ ءۇنى بۇگىندە ادامزاتقا ورتاق ەڭ اسىل, ەڭ قاسيەتتى ۇندەرگە اينالعان. ەلباسىمىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, اباي «…بارشا الەمگە اتى قادىرلى, ءسوزى ءوتىمدى, پىكىرى قىمبات ادامزات ارداعى, ادامزات اقىنى, ادامزات اقىلمانى» رەتىندە رۋحاني ۇستازدىق تۇعىرىنا قوندى… تال بەسىككە سۇيەنىپ ۇلجان اناسى ءسابيىن ولەڭمەن جۇباتقان. كارى اجەسى بەيۋاقىتتا ايتقان اڭىز, ەرتەگى, جىر, ەسكى اڭگىمە, شەشەندىك سوزدەرمەن, دالا دانالىعىنىڭ ەرەكشە باي كۇيى, ادەمى اۋەزىمەن بالعىن ساناسىن تەربەتكەن… اكە ىقپالىمەن سەرگەك تە, ويلى جاس ون ۇشىندە بيلىككە ارالاسىپ, ەل ءىشىنىڭ قاتپارى كوپ ىسىنە بەل شەشە كىرىستى. ەل تىزگىنىن ۇستاپ, «باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەدى»… حالىق جادىنداعى اتالى ءسوز, اقىلدى ويلارعا تەرەڭ بويلاپ, اسەم ساز بەن كوركەم جىردىڭ ۇزىلمەس قورىنان مول ونەگە الدى, ەل ءومىرىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىنا قانىقتى. حالىق ءتىلىنىڭ الۋان ءتۇرلى استارلى, ايشىقتى ماعىنالارىن, سىرى مەن سۇلۋلىعىن يگەردى. اقىندىق اقيىق العىرلىق پەن قىرعيداي قىراعىلىقتىڭ ءداستۇرلى مەكتەبىنەن ءوتتى. شىعىستىڭ عاجايىپ سىرلى الەمىمەن العاشقى تانىستىعى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە باستالعان. بالا قيالى شيراز, گۇلستاننىڭ گۇلزار باقتارىندا ەركىن سەرۋەندەيتىن. ون تورتىندە فيزۋلي, شامسي, سايحالي, ناۋاي, ساعدي, فيردوۋسي, حافيز سىندى شايىرلاردىڭ ەسىمدەرىن جادىنا تۇتىپ, جىر جازدى. ال جيىرما بەسىندە اتاقتى شىعىس كلاسسيكتەرى, عۇلاما حاكىمدەر مەن تاريحشىلارى, شىعىستىق قيسسا-داستاندارمەن تولىق تانىسىپ, ۇلى سوفىلاردىڭ پايىمدارىن وي كورىگىندە قورىتتى. قىرىقتان اسقان شاعىندا وسىعان دەيىن ىستەگەن ءىسىنىڭ «بايانسىزدىعىن», جاقسى مەنەن جاماننىڭ شىن پارقىن سەزدى. اقىن كوڭىلى «مەزگىلىنەن كەش» بولسا دا جاڭا ءبىر قيىرلارعا, وزگەشە ءبىر الەمگە جەتەلەدى… اباي ەل ىشىندەگى ەتەكباستى تىرلىكتى تارك ەتىپ, جاڭا الەمگە, رۋحاني دۇنيەگە قۇلاش سەرمەدى. ول ءوز زامانى مەن ءوز ەلىنىڭ مۇڭى مەن زارىن, قايشىلىقتارى مەن دەرتىن بۇكىل ادام بالاسىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدىرا الدى. كەرەناۋ, قاراڭعى زاماندا تۋىپ, ناداندىق پەن ز ۇلىمدىققا قارسى جان اياماي كۇرەستى. ەل-جۇرتىن ىزگىلىك پەن جاقسىلىقتىڭ الىستان جىلتىراي كورىنگەن ءالسىز جارىعىنا, ساۋلەلى بولاشاعىنا باستادى. ىزىنەن ەرگەن جىگەرلى جاسقا ونەر مەن ءبىلىمنىڭ ءدانىن سەپتى. ارتىنا ولمەيتىن ءسوز, وشپەيتىن مۇرا قالدىردى. ونىڭ مۇراسى «دۇنيە-جۇمباق» پەن «ادام-عاپىلدىڭ» بىرەگەي بولمىسىن تانۋدىڭ كوركەمدىك كىلتى, فيلوسوفيالىق قۇرالىنا اينالدى. اقىننىڭ ورالىمدى ءسوز, وردالى وي, تەلەگەي تەرەڭ مانگە يە ولەڭ جولدارى قازاق پوەزياسىنىڭ مادەنيەتىن كوتەردى. بىراق, بارلىق ۇلى تۇلعالار ءتارىزدى اباي دا رۋحاني جالعىزدىقتىڭ, زامانىنان وزىپ تۋعان دانالىقتىڭ ۋى مەن قايعىسىن قاتار ءىشتى… بوداندىقتىڭ تەمىر نوقتاسىن كيىپ, «التىباقان الاۋىزدىق, سىپىرما ەلىرمەلىك» كۇيىن كەشكەن ەل ىشىندەگى قىم-قۋىت قايشىلىقتار دانانىڭ «اقىلىن اشىعان ۋعا اينالدىرىپ, ويىن كەرمەك» ەتتى. قازاق ساحاراسىنداعى قارىمسىز ورتادان, دوس-دۇشپاننان بىردەي تۇڭىلگەن ساتتەرىندە وزىنە سەرىكتى, رۋحاني دوستاردى الەمدىك وي الىپتارىنان تاپتى. ءجىگىت اعاسى بولعان شاعىندا سەمەيدىڭ كىتاپحاناسىن رۋحاني پانا ەتتى. اقىن بويىنا سىڭگەن دالا دانىشپاندىعىنىڭ مايەگى, تابيعات دارىتقان دانالىق, ۇلكەن ىزدەنىس, ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ يەلەرى: شىعىستا ابۋعالي سينا, عازالي, ءال-فارابي, مارجاني, باتىستا پلاتون, سوكرات, اريستوتەل, سپينوزا, ميلل, بوكل, سپەنسەر, لافونتەن ويلارىمەن وي جارىستىرىپ, تولستوي, كرىلوۆ, بۋنين, سالتىكوۆ-ششەدرينمەن ونەر بايگەسىندە ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, لەرمونتوۆ, پۋشكينمەن, گەتە, بايرونمەن رۋحاني ۇندەستىك تابۋىنا جول اشتى. الەمدىك ءسوز زەرگەرلەرى مەن دانىشپاندارىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىن, فيلوسوفيالىق پايىمىن تەرەڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ابايدىڭ رۋحاني ءورىسى مەيلىنشە كەڭىدى. ونەر الەمىندە تىڭ تىنىس تاۋىپ, سونى سوقپاققا ءتۇستى. قازاق جىرىنىڭ ءداستۇرلى شەكاراسىنان شىعانداپ شىعىپ, وزگەشە ءبىر ءۇن, ءتۇر تاپتى. كلاسسيكالىق ءسوز ونەرىن قالىپتاستىردى. اباي پوەزياسى تۇتاستاي الىپ قاراعاندا ادام بالاسىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋ الىپپەسى ىسپەتتى. ول پەندە بويىنداعى رۋحاني دەرتتەردى تاپ باسىپ ايتىپ, ءبىر قازاق ەمەس, بۇكىل ادامزات قوعامىن ىزگىلەندىرۋ جولىندا شارق ۇردى. ۇلت بولمىسىنا ءتان كەرى كەتكەن كەلەڭسىزدىك پەن كەساپاتى باسىم كەمشىلىكتەردى, سونىڭ سەبەپ-سالدارلارى مەن تەرەڭدەگى تامىرىن ايقارا اشىپ, ءوز حالقىنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە بار عۇمىرىن ارنادى. پۋشكين, لەرمونتوۆ, سالتىكوۆ-ششەدرين, گەتە, بايرون ەسىمدەرى قازاق وقۋشىلارىنا العاش اباي ارقىلى جول اشتى. شەبەر اۋدارماشىنىڭ ۇزدىك ءتارجىمالارى ارقىلى قىر بالاسى ولاردى جاتسىنباي قابىلدادى. قازاق قاۋىمى الەمدىك وركەنيەت بيىگىنە اباي ارقىلى قول سوزدى. سەمەي شىركەۋى قاسىنان اشىلعان ورىس مەكتەبىندە ءۇش-اق اي ساباق الدى. سويتە تۇرىپ, ورىس ءتىلىنىڭ ەڭ ءبىر نازىك يىرىمدەرىن مەڭگەرگەن اباي-اۋدارماشىنىڭ فەنومەنىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولماق؟! نەمىس ءتىلىنەن مۇلدە حابارسىز ابايدىڭ گەتە ولەڭدەرىندەگى لەرمونتوۆ بايقاماعان نازىك ەرەكشەلىكتەردى سەزىپ-بىلگەندىگىن نەمەن تۇسىندىرگەن لازىم؟ ونىڭ اۋدارمالارىنىڭ شەنىنە قازىرگى قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى جەتە الماي جۇرگەنى دە ايداي اقيقات ەمەس پە؟!. بۇل – قاراپايىم ادام ساناسىنا سيا بەرمەس, دانالىق پەن دارالىق اتالاتىن تىلسىمنىڭ عاجايىپ كورىنىسى دەۋگە لايىق رۋحاني قۇبىلىس. ۇلى حاكىم تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىمىزدى شىعىس پەن باتىس كوركەم ويىمەن توعىستىرىپ, سول ارقىلى ادامزات ساناسى مەن رۋحاني مادەنيەتىنىڭ كوكجيەگىن كەڭىتتى. م.اۋەزوۆشە ايتقاندا: «اباي بالا كۇنىندە ەكى شەشەنىڭ قولىندا قاتار تاربيەلەنگەندىكتەن جەڭگەلەرى «تەلعارا» دەپ اتاندىرعان ەكەن. شىنىندا مۇنىڭ اقىندىق ءومىرى دە وزىندىك, قازاقتىق قالپىنان باسقا جاڭاعىداي ەكى جاعادان قاتار ءنار الۋ ارقىلى ءبىر ادەبي «تەلعارالىقپەن» ەرەكشەلەنىپ تۋعان سياقتانادى». شىعىس پەن باتىس رۋحانياتى تەلعاراسىنىڭ ءومىرى دە, ولەڭى مەن ونەر-ونەگەسى دە وزگەلەردەن ەرەكشە, وقشاۋ. ويتكەنى, اباي بۇرىنعى كوشپەلى, جاڭا دا, جات وتىرىقشى ءوركەنيەتتەردىڭ بەتپە-بەت كەلگەن ءولىارا تۇسىندا ءومىر ءسۇرىپ, زامانالار تالقىسىنا, ءوز ۇلتىنىڭ باسىنا تۇسكەن الماعايىپ داۋىرگە كۋا بولدى. ۇلت تراگەدياسى – ۇلى اقىننىڭ جەكە تراگەدياسىنا اينالدى… «اباي كوشپەلى زاماننىڭ سوڭعى, جاڭا نيزامنىڭ العاشقى ۇلى تۇلعاسى بولدى. سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارىنداعى جان كۇيزەلىسى قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتى مەن رۋحاني دۇنيەسىنىڭ ايناسىنا اينالدى», – دەيدى تۇرسىن جۇرتباي. شىن مانىندە ۇلى سۋرەتكەرلەرگە ءتان قايعى-قاسىرەت پەن بولاشاقتىڭ ساۋلەلى ساڭىلاۋلارى ونىڭ شىعارمالارىندا دا بىردە ەگىز, بىردە ەرەگەسە ەگەسىپ, الماسا ورىلەتىنى دە زاڭدىلىق. اقىن پوەزياسىنداعى ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى جايلى وي تولقىندارى قارا سوزدەرىندە وزگەشە گۋمانيستىك تانىم, مورال فيلوسوفياسىنىڭ كەڭ ارنا, تەرەڭ يىرىمىنە ۇلاستى. قارا سوزدەر قازاق جۇرتىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن جاڭعىرتىپ, دۇنيەتانىمىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ىرگەلى تانىم مەكتەبى بولدى. «ابايدىڭ قىرىق بەس اۋىز ءسوزى ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ءبىر ۋىس ءتۇيىنى» (اسقار ەگەۋباەۆ) رەتىندە تانىلدى كەيىنگە… تەرەڭ وي, سۇلۋ سەزىم, نازىك سازعا تۇنعان اباي مۋزىكاسى قازاق ءان ونەرىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەردى. جاراتىلىس بەرگەن اسقان مۋزىكالىق قابىلەت, انگە دەگەن شەكسىز ماحاببات, ەستەتيكالىق تالعامپازدىق اقىنعا مەزگىل مەن مەكەننەن تاۋەلسىز, ۇلت پەن ناسىلدىك شەكتەۋگە باعىنبايتىن كلاسسيكالىق دۇنيەلەر تۋعىزدى. «سەگىز اياق», «قور بولدى جانىم», «كوزىمنىڭ قاراسى», «بويى بۇلعاڭ» اندەرىنىڭ اۋەنى مەن ىرعاقتىق جاڭالىعى سوزدەرىندەگى يدەيالىق-فيلوسوفيالىق تۇڭعيىقتىق, سىرشىلدىقپەن ەگىز ورىمدەي ۇيلەسىم تاۋىپ قازاق دالاسىنا تەز تارادى. شىن مانىندەگى حالىقتىق تۋىندىلارعا اينالدى. اباي جۇرەگىن جارىپ شىققان مۇڭلى كۇي قازاق دالاسىندا قاناتتى ءان بولىپ قالىقتادى, اباي ءۇنى ءاربىر قازاق ازاماتىنىڭ جۇرەك ۇنىمەن بىرىگىپ كەتتى. وسى ورايدا, اباي پوەزياسىنىڭ جان تۇكپىرىنە جەتەتىن اسىل قاسيەتتەرىن مۋزىكا تىلىمەن جالعاستىرۋ, ابايدى زامانعا لايىق مۋزىكالىق تۋىندىلار ارقىلى الەمگە تانىتۋ – بۇگىنگى سازگەرلەردىڭ الدىندا تۇرعان ازاماتتىق پارىز, اسىل مىندەت دەپ بىلەمىز. سەبەبى, ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «اباي» وپەراسىنان كەيىن ۇلى اقىننىڭ وبرازىن سومداعان, ايتا قالارلىقتاي ءىرى مۋزىكالىق تۋىندىلاردىڭ تۋماۋى كىمدى بولسا دا بەي-جاي قالدىرمايتىن, ۇلكەن ولقىلىق. 1939 جىلدارى ماكەن مۇحامەتجانوۆاداي انشىلەردىڭ ورىنداۋىمەن ۇنتاسپاعا جازىلعان اباي اندەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەت-اق. اۆتورلىق ورىنداۋعا جاقىن مۇنداي كلاسسيكالىق ۇلگىلەردىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى ۇلى مۇرانىڭ قالاي بولسا سولاي ورىندالىپ, كەيىنگىگە بۇزىلىپ جەتۋىنە توسقاۋىل بولار ەدى. اباي اندەرىنىڭ جيناعىن ۇلكەن تيراجبەن تاراتۋ, مۋزىكا ءپانىنىڭ باعدارلاماسىنا اندەرىن تولىق ەنگىزۋ, شەت تىلدەرگە اۋدارۋ, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ناسيحاتتاۋ – باسى اشىق ماسەلەلەر. ءسوز ورايى كەلگەندە تاعى ءبىر ايتارىمىز, ابايدىڭ ءومىرى مەن زامانىن ونەر تىلىندە كەيىنگى ۇرپاعىمەن جالعاستىراتىن التىن كوپىر – اقىننىڭ ءومىرى مەن ءداۋىرى جايلى كوپ سەريالى كوركەم فيلم ءتۇسىرۋ دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن, تەزىرەك قولعا الۋعا ءتيىستى مادەني شارا. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ: «اباي سياقتى الەمدىك تۇلعا ارقىلى ءوزىنىڭ رۋحاني كۇشى مەن مادەني ورەسىن, تاۋەلسىز ۇلت رەتىندە ەركىن ءومىر سۇرۋگە كەپىلدىگى بار ەكەنىن دۇنيەجۇزىنە دالەلدەۋگە مۇمكىندىك الۋى – قازاق ۇلتى ءۇشىن تاريحي قۇبىلىس جانە وڭتايى كەلگەن ءسات», – دەيتىن ءسوزى بار. راسىندا, تاريحي قۇبىلىس پەن وسى وڭتايى كەلگەن ءساتتى ەلدىك مۇددەمىزگە قالاي پايدالانۋدامىز؟ «ادامزاتتىڭ ابايىن» الەمگە تانىتا الدىق پا؟ ونى تانۋعا وزگە تۇگىل ءوزىمىزدىڭ ورەمىز جەتە مە؟! اباي مۇراسىنىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋ دەڭگەيى قانداي؟! ءوزىمىز بەن وزگەگە ۇلى مۇرانى تانىتۋدىڭ وڭتايلى جولدارى قانداي بولماق؟! مىنە, ابايدى تانۋ جانە باسقاعا ناسيحاتتاۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن سالماقتى ساۋالدار, وسىلار. بىزدىڭشە, الدىمەن حالىقارالىق تىلدەردە اباي ولەڭدەرىن كەڭىنەن, تەرەڭىنەن جان-جاقتى قامتىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەمەسىن بەرگەن ءجون. سودان سوڭ, تۇپنۇسقانىڭ جان-جاقتى تولىق ماعىناسى ساقتالعان ەركىن اۋدارماسىن جاساپ الۋىمىز كەرەك. سول عىلىمي تۇسىندىرمە مەن ەركىن اۋدارمالاردىڭ نەگىزىندە پوەزيا ءتىلىنىڭ زاڭدارىنا, اباي ولەڭدەرىنىڭ ۇيقاسىنا, ىرعاعىنا كەلتىرىپ, قالىبىنا سالىنعان تۋرا اۋدارمالارعا ارنايى بايگە جاريالاۋ قاجەت. ۇلتتىڭ رۋحاني قۋاتى مەن مادەنيەت بيىگىن اڭعارتار مارتەبەلى مەجە – اباي مۇراسىنان ايانىپ قالۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. اباي الەمىنىڭ تورتكۇل دۇنيەگە ماڭگىلىك ساپارى تۇركى جۇرتى ەلدەرىنەن باستالىپ, ءارى قاراي جالعاستىرىلسا قۇبا-قۇپ. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, اباي – شىعىستان شىققان دانالىق شىنارى. ابايدىڭ شىعىس ويشىلدارىمەن, اقىندارىمەن رۋحاني ۇندەستىگى, تامىرلاستىعى داۋسىز. ونىڭ پوەزياسى – تۇركى, پارسى پوەزياسىمەن ۇندەسىپ جاتسا, پارسى پوەزياسىنىڭ ارابتارعا قاندايلىق اسەر ەتكەنى دە بەلگىلى…سوندىقتان اباي اۋدارمالارىنا قاتىستى الگىندەي اۋقىمدى دا, جۇيەلى جۇمىس اراب, پارسى, تۇركى تىلدەرىنەن باستالماق كەرەك. قازاقتىڭ رۋحاني ۇستازىنا اينالعان اباي الەمى ءحىح عاسىرداعى الاش جۇرتىنىڭ جۇرەگىن قالاي قوزعاسا, ءححى عاسىرداعى ادامزات ويىن سولاي تەربەتپەك. ولمەس ونەر مەن كيەلى ءسوزدىڭ قۇدىرەتى – ۋاقىت پەن كەڭىستىك ۇعىمدارىنان تىس. ول ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ اقيقاتى مەن شىندىعىن ارقالاپ, داۋىرلەر كەڭىستىگىن ەركىن كەزەدى. كەستەلى ءسوز, كەرنەۋلى وي, كەمەڭگەر پىكىر ادامزاتتىڭ تولقىن-تولقىن ۇرپاعىنىڭ ساناسىن وياتپاق. ءحىح عاسىرداعى قازاقتىڭ شەرلى كوكىرەگىنەن كۇڭىرەنىس بولىپ ەستىلىپ, كۇرسىنىس بولىپ شىققان اباي ءسوزى ۇلتىن يماندىلىققا ۇيىرگەنىنە مىنە, ەكىنشى عاسىر. ۇلى حاكىمنىڭ سوزدەرى اقيقات ادالدىعىمەن, تەرەڭدىگىمەن, قاپىسىز دالدىگىمەن جاڭا داۋىردە دە باعالى دا, قۇندى بولىپ قالا بەرمەك.
ەرلان سىدىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
استانا.
