«لەۆ تروتسكي, ەفيم نەيمارك جانە الماتى» دەپ اتالاتىن بولىمدە توڭكەرىس زامانىنىڭ اتىشۋلى تۇلعاسىن تىڭ دەرەك نەگىزىندە سيپاتتايدى. ول شامالى ۋاقىت الماتىدا دا مەكەن ەتكەنى ءمالىم. ي.ءستاليننىڭ باستى يدەولوگيالىق قارسىلاسى بولعان لەۆ تروتسكي كەڭەس ەلىنەن قۋىلىپ, 1940 جىلى مەكسيكادا تاپسىرىسپەن اجال قۇشتى. كىتاپتا ل.تروتسكيدىڭ شەتەلگە قۋىلاردا 1928 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1929 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن الماتىدا ۇيقاماقتا وتىرعان تاعدىرى باياندالادى. ءىلياس ماناش ۇلى ارحيۆ دەرەكتەرىن, ەستەلىكتەر مەن زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىن سالىستىرا وتىرىپ, تروتسكيدىڭ وتباسى ايالداعان مەكەنجايلار تۋرالى الشاقتىقتاردى انىقتاپ, دۇرىسىن وقىرمانعا ۇسىنادى. اۆتور استانانى قىزىلوردادان الماتىعا اۋىستىرۋ ناۋقانى كەزىندەگى قاربالاستى, قالا قۇرىلىسىن, كوشەلەردىڭ كونە جانە قازىرگى اتاۋلارىن سالىستىرا دەرەكتەردى جۇيەلەيدى. ل.تروتسكي كۇندەلىكتەرىندەگى قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ بولشەۆيكتىك ساياسات تۋرالى وي-پىكىرلەرى جانە قايراتكەردىڭ ف.گولوششەكينگە بەرگەن مىنەزدەمەسى – نازار اۋدارارلىق دۇنيە.
كىتاپتا ل.تروتسكيمەن ءبىر مەزگىلدە الماتىدا تۇرعان (بىراق ءبىر-بىرىمەن تانىس ەمەس) كسرو سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ ورتالىق ازياداعى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان ەفيم نەيماركتىڭ (1895–1938) 20-جىلدارداعى الماتى تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى جازبالارى تارتىمدى بايىپتالعان. ماسكەۋ مەن الماتى اراسىنداعى 4 مىڭ شاقىرىم جولدا وسى قايراتكەرلەر بايقاعان كورىنىستەر, تاعدىرلار قىزىقتى زەردەلەنگەن.
تاريحشى-عالىم ەكىنشى ءبولىمدى «قاعاز جۇزىندەگى حالىق كوميسسارياتى جانە باۋىرجان مومىش ۇلى» دەپ ايدارلاپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس (1939–1945) كەزىندە كەڭەس وداعى باسشىلىعى ساياسي امالعا كوشىپ, قۇرىلايىن دەپ جاتقان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كوبىرەك ورىن الۋ ماقساتىندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردى «جەكە سۋبەكت» دەگەن جەلەۋمەن وسى حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشەلىككە وتكىزۋگە تىرىسقان. وسى ماقساتتا الەمدىك قاۋىمداستىققا وداقتاس رەسپۋبليكالاردى رەسەيمەن تەڭ مەملەكەتتەر ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن ماسكەۋ بيلىگى وداقتاس رەسپۋبليكالارعا سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس حالىق كوميسسارياتتارىن قۇرۋعا رۇقسات بەرگەن.
قازاق كسر قورعانىس حالىق كوميسسارياتىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى رەسپۋبليكا پارلامەنتى 1944 جىلى 13 ساۋىردە زاڭ قابىلداعانىمەن, بۇل يدەيا ءىس جۇزىنە اسپادى. اۆتور باۋىرجان مومىش ۇلى, شاكىر جەكسەنباەۆ, مۇسا سادىبەكوۆ سياقتى كاسىبي قازاق وفيتسەرلەرى كەڭەستىك قازاقستانعا تىرەك بولاتىن ۇلتتىق قارۋلى كۇشتەردىڭ باسشىلىعىنا, ياعني قورعانىس ءمينيسترى لاۋازىمىنا ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنىلعان قۇجاتتاردىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, «بۇل ادەبي ەستەلىكتەردەگى ادامي نيەتتەر بولسا كەرەك» دەگەن پىكىر ايتادى. ءبىر قىزىعى, كىتاپتا ناقتى دەرەكپەن قازاق كسر ارمياسىنىڭ ۇلتتىق ناقىشتا تىگىلەتىن اسكەري كيىم ۇلگىلەرى بەرىلىپتى.
«ونىڭ قامقورشىسى لەونيد برەجنەۆ ەدى» اتتى زەرتتەۋ وچەركىندە قازاق كسر-ءىن 1955–1956 جىلدارى باسقارعان ل.ي.برەجنەۆتىڭ مايدانداس, قىزمەتتەس دوس-جارانىن قولداۋداعى ەرەكشەلىگى باياندالادى. ول باسشى بولعان جەرلەرىندە دوستارىنا قىزمەت ۇسىنىپ وتىرعان. سولاردىڭ ءبىرى سەمەن نيكولاەۆ قازاقستانعا كەلىپ جاۋاپتى شارۋاشىلىق, پارتيا قىزمەتتەرىنە تاعايىندالىپتى. بىراق مەملەكەت قارجىسىنا قول سالىپ, قىز-كەلىنشەكتەرمەن ساۋىق قۇرىپ, قامقورشىسى ماسكەۋگە جوعارىلاپ كەتكەندە قىلمىسى اشىلىپ سوتتالعان. دەگەنمەن برەجنەۆ كومەگىمەن تۇرمەدەن ەرتە قۇتىلسا دا, ءومىرى «يت ولىممەن» اياقتالعانى دايەكتەلەدى. تاريحشى مۇنداي «نيكولاەۆشىلدىقتىڭ» قايدان, قالاي پايدا بولىپ, سوڭى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن زەردەلەيدى.
اۆتوردىڭ «ميحايل يسەناليەۆ كۇندەلىگى نە ايتادى؟» دەگەن سۇراۋلى تاراۋى دا قىزىقتى وقىلادى. م.ي.يسەناليەۆ (1928–1999) – قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسىنا جانە ونىڭ حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن كومسومول, پارتيا, مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات, ساياساتكەر. ول رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسىنداعى ورىس سەلوسىندا جالعىز قازاق وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, كورشى-كولەم اكەسىن «دياديا يۆان», ال بالاسىن «ميشا-ميحايل» دەپ اتاپ كەتكەندىكتەن, ەسىمدەرى قۇجاتقا ورىسشا تىركەلىپ كەتە بارعان. وسى ميحايل رەسەيدە مەكتەپ ءبىتىرىپ, ماسكەۋدە جوعارى ءبىلىم الىپ, 1954 جىلى قازاقستانعا ءبىرجولا كوشىپ كەلىپ پاۆلودار وبلىستىق كومسومول كوميتەتىن, رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىن باسقاردى. ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. 1981–1989 جىلدارى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۋازىمىندا بۇۇ-نىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, وسى حالىقارلىق ۇيىم مىنبەرىنەن العاش سويلەگەن قازاق ازاماتى بولدى. ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ميحايل ءيۆانوۆيچتى حالىق «ماكە», «حاكىم» دەپ ارداقتادى.
ءىلياس ماناش ۇلى ادامگەرشىلىگى جوعارى, بىلىكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ كۇندەلىگىندەگى وي-پىكىرلەردى وقىرمانعا ءتۇسىندىرىپ, تالداي وتىرىپ, تۇلعانىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن ايرىقشا قاسيەتىن, ءىس-ارەكەتىن جان-جاقتى جەتكىزەدى. اۆتور وسى اياۋلى ازاماتتىڭ ۇمىتىلماۋىنا قام جەگەنى بايقالادى.
ماسكەۋ باسشىلىعى 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بايلانىستى «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن ايىپ تاققاندا, ميحايل يۆانوۆيچ وعان قارسى شىعىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا العاش ءۇن قاتقانىن, د.قوناەۆتىڭ ورنىنا كەلگەن گ.كولبينگە رەسپۋبليكالىق پارتيا باسشىلىعىمەن قوسا پارلامەنت باسشىسى لاۋازىمىن قاتار بەرۋ قاتەلىك ەكەنىن كسرو باس حاتشىسى م.گورباچەۆكە حاتپەن جەتكىزگەنىن كىتاپ اۆتورى ەرلىككە بالايدى. وسى قارسىلىعى ءۇشىن ميحايل يۆانوۆيچ مينيسترلىك قىزمەتىنەن ايىرىلادى. دەگەنمەن ول تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلدى نىعايتۋعا بەلسەنە ارالاستى.
تاريحشى كىتاپتىڭ قورىتىندى وچەركىن «ەركىن اۋەلبەكوۆ ءومىرى مەن تاعدىرى» دەپ اتاپتى. ەركىن نۇرجان ۇلى (1930–1999) – ەڭبەك جولىن اۋىر كەزەڭدە باستاپ, بىرنەشە وبلىستى باسقارىپ, سول ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تۇلعا. اۆتور ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن جاننىڭ زامانىندا «قازاقستاننىڭ بولاشاق باسشىسى وسى كىسى بولادى» دەگەن حالىق باعاسىنىڭ ءجون-جوباسىن باعامداپ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ ۇستىنەن جازىلعان ارىزداردى, قارالاۋلاردى ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە سارالايدى.
تۇيىندەپ ايتساق, پروفەسسور ءىلياس قوزىباەۆتىڭ وسى ەڭبەگى بۇرالاڭ تاريحتىڭ بەلگىسىز بەتتەرىن ىقىلاستى وقىرمانعا اشىپ جەتكىزۋىمەن قۇندى.
سەيىتقالي دۇيسەن,
تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى مۇشەسى, دوتسەنت
