اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ەرلى-زايىپتى باۋىرجان كارىموۆ پەن ايناگۇل قادىركەەۆا.
حح عاسىردىڭ اياق شەنىندە مەملەكەتتىك ءوندىرىس ورىندارى تاراتىلىپ, بولماسا جابىلىپ, اركىمنىڭ وزىنشە تىرلىك جاساۋلارىنا تۋرا كەلدى. ءبىرى قوراداعى مالىن كوبەيتىپ, جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرۋعا تالپىنسا, ەكىنشىسى جەر باپتاپ, استىق ءوسىرۋدى ءجون كوردى. قارجىلىق كۇش-قۋاتى جەتكەندەر ساۋداعا بەيىمدەلىپ, دۇكەن, اسحانا نىساندارىن تۇرعىزدى. كەلەسى ءبىرى قۇرىلىسپەن اينالىسسا, بازبىرەۋلەر يەسىز قالعان عيماراتتاردى جەكەمەنشىككە اينالدىرىپ, ناپاقاسىن تاپتى.
1998 جىلى كاسىپكەرلىك جولعا تۇسكەن باۋىرجان مەن ايناگۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن ءدارىحانا سەكىلدى كۇرمەۋى قيىن سالانى تاڭداپ الدى. ۋاقىت وتە كەلە تاجىريبە جيناقتاپ, وڭ مەن سولىن ايىرعاننان كەيىن ۆەتەرينارلىق ءدارىحانانى ىسكە قوستى. ارادا ەكى جىل وتپەي جاتىپ كومپيۋتەرلىك سالون مەن باسپاحانا بوي كوتەردى. مۇندا بالالاردىڭ بوس ۋاقىتتارىن مازمۇندى وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىرىلسا, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى مەكەمەلەر مەن تۇرعىندار باسپا ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇدان بىلاي تۇرعىندار ءبىر پاراق قاعاز ءۇشىن قالاعا جۇگىرمەيتىن بولدى.
ەرلى-زايىپتىلار جۇرتشىلىق يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرگەن اۋقىمدى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى – قوناق ءۇي. ماڭىزدى نىساندى سالۋعا جۇمسالعان قاراجات پەن مورالدىق-پسيحولوگيالىق سالماقتىڭ جۇگىن ايتپاي-اق قويايىق. ءتورت قابىرعاسى قالقيىپ, جۇرتى ۇڭىرەيىپ تۇرعان ءۇي ورنىنا جان ءبىتىرۋ, قاراسا كوز توياتىن الەۋمەتتىك نىسانعا اينالدىرۋ –ۇلكەن ەرلىكپەن پارا-پار. بۇگىندە مەيمانحانا ورنالاسقان عيماراتتا 36 ورىندىق ءدامحانا مەن بيليارد زالى بار. 10 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بىلتىر ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى ەسىگىن ايقارا اشتى.
ارينە, كاسىپكەرلىك سالا ايتار اۋىزعا عانا وڭاي. جەڭىل بولسا كەز كەلگەن ادام ۇمتىلىس جاسار ەدى. شىن مانىندە ولاي ەمەس. ىسكەرلىك, تابىستىڭ كوزىن تابا ءبىلۋ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەر ءوز الدىنا, قوماقتى قارجىسىز ىلگەرى باسۋ قيىن ەكەنىن ەرلى-زايىپتىلار تاجىريبەدەن جاقسى بىلەدى. باۋىرجان مەن ايناگۇل دە ۇكىمەتتىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە سۇيەندى. باستاپقىدا «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-تان تومەندەتىلگەن پايىزبەن نەسيە الدى. كەيىن ەۋرازيالىق بانك ارقىلى دا شارۋاسىن دوڭگەلەتتى.
–شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى قاعازباستىلىقتى كەمىتىپ, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى مەيلىنشە ازايتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى,– دەيدى باۋىرجان بەرۋشا ۇلى.
ەلىمىزدە اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. ولار بالا-شاعادان ارتىلعانىن قوسالقى شارۋاشىلىق اشۋعا, ءوندىرىس ورنىن كەڭەيتۋگە جۇمسايدى. دەمەك, جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ, جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ۇستايدى دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى سالىق ءتۇسىمى دە مولايادى. سوندىقتان, جۇمىس ىستەيمىن دەپ تالاپتانعاندار ءوز شارۋاسىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ وتىرعان «كارىموۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنەن ۇلگى السا, ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەننىڭ ءبىر مىسالى وسى.
بولات امرين.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اقجار اۋدانى.
حح عاسىردىڭ اياق شەنىندە مەملەكەتتىك ءوندىرىس ورىندارى تاراتىلىپ, بولماسا جابىلىپ, اركىمنىڭ وزىنشە تىرلىك جاساۋلارىنا تۋرا كەلدى. ءبىرى قوراداعى مالىن كوبەيتىپ, جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرۋعا تالپىنسا, ەكىنشىسى جەر باپتاپ, استىق ءوسىرۋدى ءجون كوردى. قارجىلىق كۇش-قۋاتى جەتكەندەر ساۋداعا بەيىمدەلىپ, دۇكەن, اسحانا نىساندارىن تۇرعىزدى. كەلەسى ءبىرى قۇرىلىسپەن اينالىسسا, بازبىرەۋلەر يەسىز قالعان عيماراتتاردى جەكەمەنشىككە اينالدىرىپ, ناپاقاسىن تاپتى.
1998 جىلى كاسىپكەرلىك جولعا تۇسكەن باۋىرجان مەن ايناگۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن ءدارىحانا سەكىلدى كۇرمەۋى قيىن سالانى تاڭداپ الدى. ۋاقىت وتە كەلە تاجىريبە جيناقتاپ, وڭ مەن سولىن ايىرعاننان كەيىن ۆەتەرينارلىق ءدارىحانانى ىسكە قوستى. ارادا ەكى جىل وتپەي جاتىپ كومپيۋتەرلىك سالون مەن باسپاحانا بوي كوتەردى. مۇندا بالالاردىڭ بوس ۋاقىتتارىن مازمۇندى وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدىرىلسا, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى مەكەمەلەر مەن تۇرعىندار باسپا ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇدان بىلاي تۇرعىندار ءبىر پاراق قاعاز ءۇشىن قالاعا جۇگىرمەيتىن بولدى.
ەرلى-زايىپتىلار جۇرتشىلىق يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرگەن اۋقىمدى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى – قوناق ءۇي. ماڭىزدى نىساندى سالۋعا جۇمسالعان قاراجات پەن مورالدىق-پسيحولوگيالىق سالماقتىڭ جۇگىن ايتپاي-اق قويايىق. ءتورت قابىرعاسى قالقيىپ, جۇرتى ۇڭىرەيىپ تۇرعان ءۇي ورنىنا جان ءبىتىرۋ, قاراسا كوز توياتىن الەۋمەتتىك نىسانعا اينالدىرۋ –ۇلكەن ەرلىكپەن پارا-پار. بۇگىندە مەيمانحانا ورنالاسقان عيماراتتا 36 ورىندىق ءدامحانا مەن بيليارد زالى بار. 10 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بىلتىر ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى ەسىگىن ايقارا اشتى.
ارينە, كاسىپكەرلىك سالا ايتار اۋىزعا عانا وڭاي. جەڭىل بولسا كەز كەلگەن ادام ۇمتىلىس جاسار ەدى. شىن مانىندە ولاي ەمەس. ىسكەرلىك, تابىستىڭ كوزىن تابا ءبىلۋ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەر ءوز الدىنا, قوماقتى قارجىسىز ىلگەرى باسۋ قيىن ەكەنىن ەرلى-زايىپتىلار تاجىريبەدەن جاقسى بىلەدى. باۋىرجان مەن ايناگۇل دە ۇكىمەتتىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە سۇيەندى. باستاپقىدا «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-تان تومەندەتىلگەن پايىزبەن نەسيە الدى. كەيىن ەۋرازيالىق بانك ارقىلى دا شارۋاسىن دوڭگەلەتتى.
–شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى قاعازباستىلىقتى كەمىتىپ, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى مەيلىنشە ازايتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى,– دەيدى باۋىرجان بەرۋشا ۇلى.
ەلىمىزدە اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. ولار بالا-شاعادان ارتىلعانىن قوسالقى شارۋاشىلىق اشۋعا, ءوندىرىس ورنىن كەڭەيتۋگە جۇمسايدى. دەمەك, جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ, جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ۇستايدى دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى سالىق ءتۇسىمى دە مولايادى. سوندىقتان, جۇمىس ىستەيمىن دەپ تالاپتانعاندار ءوز شارۋاسىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ وتىرعان «كارىموۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنەن ۇلگى السا, ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەننىڭ ءبىر مىسالى وسى.
بولات امرين.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اقجار اۋدانى.
